Кіріспе
Халықаралық ғылыми-зерттеу ұйымы Австрияда. Халықаралық қолданбалы жүйелерді талдау институты (IIASA) – Аустриядағы Вена қаласына жақын Лаксенбургте орналасқан тәуелсіз халықаралық ғылыми-зерттеу институты. Ол Суық соғыс кезеңінде Шығыс пен Батыс арасындағы ғылыми ынтымақтастыққа бағытталған бастама ретінде құрылған. Ғылыми-зерттеу бағдарламалары мен жобалары арқылы институт бір елдің немесе ғылым саласының күші жетпейтін, өте кең немесе күрделі мәселелерді зерттейді. Оларға климаттың өзгеруі, энергия қауіпсіздігі, халықтың қартаюы және тұрақты даму кіреді. IIASA-ның зерттеу нәтижелері мен ғалымдарының тәжірибесі әлемдік саясаткерлерге хабардар және нақты деректерге негізделген шешімдер қабылдауға көмектесу үшін қолжетімді.
The International Institute for Applied Systems Analysis (IIASA) is an independent international research institute located in Laxenburg, near Vienna in Austria, founded as an East West scientific cooperation initiative during the Cold War. Through its research programs and initiatives, the institute conducts policy oriented interdisciplinary research into issues too large or complex to be solved by a single country or academic discipline. These include climate change, energy security, population aging, and sustainable development. The results of IIASA research and the expertise of its researchers are made available to policymakers worldwide to help them make informed and evidence based policies.
Ұйым
Қазіргі уақытта институтта 50 елден 500-ге жуық зерттеуші жұмыс істейді. IIASA-ның халықаралық және салааралық желісіне қызметкерлер, түлектер, мүшелер қауымдастықтары, әріптестер, дипломатиялық серіктестер және қонақ стипендиаттар кіреді. Ханс Йоахим "Джон" Шеллнхубер қазіргі кезде IIASA бас директоры, ал Вольфганг Латц институттың Ғылым жөніндегі уақытша бас директорының орынбасары болып қызмет етеді. Бұрынғы директорлардың қатарында Гарвард бизнес мектебінің және Гарвард Кеннеди мектебінің профессоры Говард Райффа, Xerox компаниясының стратегия жөніндегі бұрынғы вице-президенті Роджер Левиен, Еуропалық комиссияның Ортақ зерттеу орталығының Қоршаған орта және тұрақтылық институтының бұрынғы директоры Лиен Хордик, Италияның Испра қаласы және Оңтүстік Калифорния университетінің профессоры Детлоф фон Винтерфельдт бар. IIASA – мүше елдердің ғылыми ұйымдары қаржыландыратын үкіметтік емес мекеме. Оған Австрия, Бразилия, Қытай, Египет, Финляндия, Германия, Үндістан, Иран, Израиль, Жапония, Корея, Норвегия, Ресей, Словакия, Швеция, Украина, Ұлыбритания, АҚШ және Вьетнам кіреді. 2022 жылы IIASA зерттеулерге қатысу және әлеуетті арттыру іс-шараларына өңірлік тәсілдің бөлігі ретінде Сахарадан оңтүстік Африканың өңірлік мүшелік ұйымы (SSARMO) арқылы мүшелік аясын кеңейтті. SSARMO-ға Африканың 17 елі (Ботсвана, Буркина-Фасо, Кот-д'Ивуар, Эфиопия, Гана, Кения, Малави, Мозамбик, Намибия, Нигерия, Руанда, Сенегал, Оңтүстік Африка, Танзания, Уганда, Замбия және Зимбабве) кіреді, олар Сахарадан оңтүстік Африкадағы Ғылымға гранттар беру кеңестерінің бастамасына (SGCI) қатысады. Институтты қаржыландыру үкіметтерден, халықаралық ұйымдардан, академиялық орталардан, бизнес пен жеке тұлғалардан түсетін келісімшарттар, гранттар мен сыйлықтар арқылы жүзеге асырылады. Оның зерттеулері тәуелсіз және мүше елдердің саяси немесе ұлттық мүдделерімен шектелмейді.
Тарих
IIASA 1972 жылы 4 қазанда Лондондағы Корольдік қоғамда Кеңес Одағы, АҚШ және Шығыс және Батыс блогынан шыққан тағы он елдің өкілдері қол қойған жарғымен құрылды. Бұл АҚШ президенті Линдон Джонсон мен КСРО премьер-министрі Алексей Косыгиннің алты жылдық күш-жігерінің нәтижесі болды. IIASA үшін бұл ғылыми ынтымақтастықты пайдаланып, "Қырық жылдық соғыс" кезеңіндегі жіктерді жою және халықаралық деңгейде өсіп келе жатқан жаһандық проблемаларға қарсы тұру жобасының бастауы болды. Алғашқы ғалым 1973 жылдың маусым айында IIASA-ға келді. IIASA көптеген ұлттан және саладан құралған халықаралық топтар құрып, ұзақ мерзімді де, жаңадан туындаған да, көптеген жаһандық қиындықтарды шешуге кірісті. Мысалы, 1980 жылдары IIASA-ның химия, биология және экономика салаларының мамандары жүргізген судың ластануы жөніндегі зерттеулердің нәтижелері бүгінгі күнге дейін Жапония, АҚШ және бұрынғы КСРО-дағы су саясатының негізін құрап отыр. IIASA-ның түрлі ұлттар мен ғылым салаларын ортақ мақсатқа жету үшін біріктіру тәсілі, мысалы, Климаттық өзгерістер жөніндегі үкіметаралық комиссия мен Халықаралық геосфера-биосфера бағдарламасында кеңінен қолданылып келеді. 1990 жылдары "Қырық жылдық соғыс" аяқталғаннан кейін институт өз мандатын Шығыс пен Батысты байланыстырудан жалпы жаһандық мәселелерге ауыстырды. Бүгінде IIASA жаһандық өзгерістерге қатысты халықаралық және ұлттық деңгейдегі маңызды саяси мәселелерді ғылыми тұрғыдан талдап, түсіндіру үшін кең ауқымды ғылыми білімді біріктіреді.
Қазіргі зерттеулер
IIASA миссиясы – адамның әл-ауқатын жақсарту және қоршаған ортаны қорғау үшін қолданбалы жүйелік талдау арқылы жаһандық проблемаларға шешімдер табу арқылы саясаткерлерге ғылыми басшылық беру. Институт ғылым дипломатиясын ілгерілетуде және ғылымның елдер арасындағы сенімді нығайтуға және сыртқы саясатты қолдауға қалай көмектесе алатыны туралы пікірталастарды қозғауда алдыңғы қатарда тұр. IIASA жасаған Халықаралық ғылыми ынтымақтастық туралы Вена мәлімдемесі, барлық адамзаттың игілігі үшін елдердің қарым-қатынастарын нығайтуға көмектесу үшін халықаралық ғылыми ынтымақтастыққа жаңа серпіліс беруді жақтады және БҰҰ-ның 8-ші Бас хатшысы және «Жаһандық азаматтар» орталығының тең төрағасы Пан Ги Мун, Финляндия Республикасының 11-ші Президенті Тарья Халонен және БҰҰ Бас хатшысының делдалдық жұмыс жөніндегі жоғары деңгейдегі кеңесшілер тобының мүшесі сияқты академиялық және саяси қауымдастықтың шамамен екі жүз көрнекті тұлғасы қолдады. 2021 жылы IIASA тұрақтылыққа қарай өзгерулерді қолдау үшін жүйелік ғылымды дамыту және қолданудың жаңа стратегиясын бастады. Жүйелік ғылым саласындағы шамамен елу жылдық тәжірибеге сүйене отырып, IIASA 2021-2030 стратегиясы институтті қазіргі, болашақта туындауы мүмкін және жаңа жаһандық тұрақтылық мәселелеріне, қауіптерге және мүмкіндіктерге қатысты интеграцияланған жүйелік шешімдерді және саяси тұжырымдамаларды ұсынудың басты орталығы ретінде бекітті. Стратегия осы мақсатқа жету үшін үш өзара байланысты бағытты біріктіреді: зерттеу, нәтижелілікті арттыру және іске асыру. IIASA стратегиясын қолдау үшін институт ғылыми жұмыстың интеграциясын күшейту және жаһандық жүйелер жүйесінде IIASA-ның позициясын нығайту үшін жаңадан құрылған зерттеу құрылымын енгізді. Жаңа құрылымда екі деңгей бар: алты зерттеу бағдарламасы, олар өз кезегінде зерттеу топтарына бөлінген. Басымдықтарға қарай топтарды қосуға немесе тоқтатуға болады: Жүйелік талдауды дамыту, Биологиялық әртүрлілік және табиғи ресурстар, Экономикалық шегаралар, Энергия, Климат және қоршаған орта, Халық және әділ қоғамдар, Стратегиялық бастамалар.
Үлкен жобалар
IIASA-ның он ғалымы ХІҚҚ төртінші бағалау есебінің авторларының қатарында болды (ХІҚҚ жұмысы, оның ішінде көптеген ғалымдардың үлесі, 2007 жылғы Нобель бейбітшілік сыйлығымен бірлесіп танылды). IIASA зерттеушілері ХІҚҚ бесінші бағалау есебінің II және III жұмыс топтарына маңызды үлес қосты және ХІҚҚ алтыншы бағалау есебінің I, II және III жұмыс топтарына қатысуға шақырылды. Жылыжай газдары – ауаның ластануы арасындағы өзара әрекеттесу және синергия (GAINS) моделі 2006 жылы RAINS моделіне қосымша ретінде іске қосылды, ол майда бөлшектер және жер бетіндегі озон сияқты ауаның ластануына қарсы күрестің тиімді стратегияларын бағалау үшін қолданылады. Қытай үкіметі 2019 жылы GAINS-ті елдегі ауа сапасын жақсарту үшін ресми түрде қабылдады. IIASA жетекшілігімен жүзеге асырылған Арктикалық болашақ жобасы (AFI), Финляндия Сыртқы істер министрлігімен бірлесіп, Арктикадағы әртүрлі қатысушылардың адам факторы, басқару, халықаралық ынтымақтастық, қоршаған ортаны қорғау, ластану, климаттың өзгеруі, қауіпсіздік, экономика, туризм, инфрақұрылым, ғылым және білім беру мәселелерін қалай анықтайтынын және шешетінін қарастыратын есеп дайындады. IIASA – академиялық және мемлекеттік және жеке сектор өкілдерін біріктіретін Тамақ және жерді пайдалану (FOLU) коалициясының негізгі мүшесі. Глобалдық қоршаған ортаны қорғау қоры және БҰҰ Өнеркәсіптік даму ұйымымен бірлесіп, Су, энергия және жердің интеграцияланған шешімдері (ISWEL) жобасы Инд және Замбези алқаптарындағы су, энергия және жер ресурстарын үйлесімді басқару үшін құралдар мен мүмкіндіктерді әзірледі. IIASA Тұрақты даму шешімдері желісімен (SDSN) бірлесіп, білім беру платформасы ретінде Азық-түлік, ауыл шаруашылығы, жерді пайдалану, биологиялық әртүрлілік және энергия (FABLE) консорциумын құрды. FABLE 20 дамыған және дамушы елдерден зерттеу және саясат топтарын біріктіреді, олар ұлттық мүдделерге жету үшін даму жолдарының мүмкіндіктерін талдау үшін талдау құралдарын және модельдеуге негізделген шешімдерді жетілдіреді, сондай-ақ Тұрақты даму мақсаттарына (ТДМ) және Париж келісіміне сәйкес келеді. IIASA "Еуропалық және Еуразиялық кеңістікте экономикалық интеграцияның мүмкіндіктері мен қиындықтары" жобасы негізгі мүдделі тараптардың дәлелдерге негізделген диалогқа қатыса алатын платформасы болды. 2018 жылы жоба бірнеше маңызды сала бойынша талдаулар мен ұсынымдарды қамтитын үш есеп жариялады. Бірінші есеп аймақтағы өнім стандарттары мен техникалық регламенттерді салыстырып, Еуразиялық экономикалық одақтың халықаралық стандарттарды күтілгеннен де толық қабылдағанын көрсетті. Шетелдік тікелей инвестициялар туралы екінші есеп Еуропалық Одақ пен Ресей арасындағы капитал ағынының төмендегенін атап өтті. Үшінші есеп Трансеуразиялық құрлық көлік дәліздерін қарастырып, Еуропа мен Азия арасындағы сауданы арттыру үшін қуаттылықты арттыру, инфрақұрылымдық кедергілерді жою, нормативтік ортаны үйлестіру және осыған байланысты инвестицияларды ұлғайту қажеттігін көрсетті. 2010 жылдан бері IIASA демография және жаһандық адам капиталының Витгенштейн орталығының үш "тірегінің" бірі болып табылады. IIASA-ның жаһандық энергияны бағалауы 2012 жылы жарияланды. Есеп 500-ден астам авторлардың, сарапшылардың және рецензенттердің бірлескен және интеграцияланған жұмысының нәтижесі болды, олар қазіргі және болашақ энергия мәселелері мен мүмкіндіктерін ғылыми негізде және саяси тұрғысынан талдады. Бағалауда тұрақты даму, кедейлікті жою, климаттың өзгеруін азайту, денсаулық сақтау, энергия қауіпсіздігі және энергияға қол жеткізу сияқты энергиямен байланысты мәселелер талданды.