Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Авиация тарихының кезеңі
Period of aviation history
Реактивтік дәуір – авиация тарихында реактивтік турбиналық қозғалтқыштармен жабдықталған ұшақтардың пайда болуымен және коммерциялық реактивтік саяхаттардың әлеуметтік-мәдени өзгерістерге ықпал етуімен сипатталатын кезең. Реактивтік лайнерлер бұрынғы поршеньді ұшақтардан гөрі биік, жылдам және ұзаққа ұша алатын болды, бұл континенттер аралық және мұхиттар арқылы саяхаттауды едәуір жылдамдатып, жеңілдетті. Солтүстік Америкадан Атлант мұхитын (кейін Тынық мұхитын) кесіп өтетін ұшақтар енді тоқтаусыз бағытына жетіп, әлемнің көп бөлігін бір күндік саяхат ішінде қолжетімді етті. Ірі реактивтік лайнерлер поршеньді ұшақтарға қарағанда көбірек жолаушыларды тасымалдай алатын болды, бұл әуе тарифінің төмендеуіне және халықаралық саяхатты әртүрлі әлеуметтік-экономикалық топтар үшін ашты. Таза реактивтік қозғалтқыштармен қатар, турбиналық винтті қозғалтқыштар да тегіс ұшу мен отынның тиімді пайдалануын қамтамасыз етті. Ірі лайнерлерде реактивтік қозғалтқыштардың басымдығына бір ерекшелік – 1957 жылы тұңғыш рет ұшқан Ту-114 ұшағын қуаттандырған қарама-қарсы айналатын винттері бар турбовинттік конструкция. Бұл лайнер заманауи реактивтік ұшақтармен жылдамдық, сыйымдылық және қашықтық жағынан теңесе немесе тіпті олардан асып түсе алатын болды, бірақ мұндай қондырғылар 1976 жылдан кейін тек әскери ұшақтардың ірі конструкцияларында қолданылды. 1976 жылы тұрақты қызметке енгізілген Concorde суперсонықтық көлігі (SST) саяхат уақытын қысқарту арқылы әуе саяхатын революциялық өзгертуге үміттенді, бірақ ұшақ коммерциялық сәттілікке жете алмады. Екі жарым онжылдық қызметтен кейін, 2000 жылдың шілдесінде Париждегі апаттан және басқа да факторлардан кейін 2003 жылы Concorde рейстері тоқтатылды. Бұл азаматтық қызметте SST ұшағының жалғыз жоғалуы болды. Кеңес дәуіріндегі Ту-144 – азаматтық мақсатта қолданылған тағы бір SST конструкциясы, бірақ ол жоғары техникалық қызмет көрсету және басқа да мәселелерге байланысты жақын арада қызметтен шығарылды. McDonnell Douglas, Lockheed және Boeing – 1960 жылдардан бастап әртүрлі SST жобаларын әзірлеуді жоспарлаған үш американдық өндіруші, бірақ осы жобалар түрлі даму, құн және басқа да практикалық себептерге байланысты тоқтатылды.
The Jet Age is a period in the history of aviation defined by the advent of aircraft powered by jet turbine engines and the social and cultural changes fostered by commercial jet travel. Jet airliners were able to fly higher, faster, and farther than older pistonpowered propliners, making transcontinental and intercontinental travel considerably faster and easier. Aircraft leaving North America and crossing the Atlantic Ocean (and later, the Pacific Ocean) could now fly to their destinations non stop, making much of the world accessible within a single day's travel for the first time. Large jetliners could carry more passengers than piston powered airliners, which caused air fares to decline and opened international travel to a broader range of socioeconomic groups. In addition to pure jet engines, turbine driven propeller engines delivered a smoother ride and better fuel efficiency. One exception to jet powered domination by large airliners was the contra rotating propellers turboprop design that powered the Tu 114 (first flight 1957). This airliner was able to match or even exceed the speed, capacity and range of contemporary jets, but such powerplants were only used in large airframes for military planes after 1976. The introduction of the Concorde supersonic transport (SST) airliner to regular service in 1976 was expected to further revolutionize air travel by shortening travel times dramatically, but the aircraft never found commercial success. After two and a half decades of service, Concorde flights were discontinued in 2003 after a fatal crash near Paris in July 2000 and other factors. This was the only loss of an SST in civilian service. Only one other SST design was used in a civilian capacity, the Soviet era Tu 144, but it was soon withdrawn due to high maintenance and other issues. McDonnell Douglas, Lockheed and Boeing were three U. S. manufacturers that had originally planned to develop various SST designs since the 1960s, but these projects were eventually abandoned for various developmental, cost, and other practical reasons.
Шығу тегі
"Жет дәуірі" термині 1940 жылдардың соңында пайда болды. Сол кезде өндірістегі жалғыз реактивті ұшақтар – әскери типтегі ұшақтар еді, олардың көпшілігі күреске арналған истребительдер болатын. Бұл термин реактивті қозғалтқыштың авиация және әуе тасымалы саласындағы маңызды өзгерістер жасағанын немесе жасайтынын көрсету үшін қолданылды. Бір пікір бойынша, реактивті дәуір 1930 және 1940 жылдары реактивті қозғалтқыштың ойлап табылуымен басталды. Әскери авиация тарихында ол 1944 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Arado Ar 234 барлаушы-бомбалаушы және Messerschmitt Me 262 истребительдері қолданысқа енгізілуімен басталды. Ал коммерциялық авиацияда реактивті дәуір 1952 жылы Ұлыбританияда de Havilland Comet авиалайнерінің тұңғыш рет жоспарлы рейсімен, ал Америкада осы онжылдықтың соңында алғашқы американдық реактивті авиалайнерлермен басталды.
The term "Jet Age" was coined in the late 1940s. At the time, the only jet powered aircraft in production were military types, most of which were fighters. The expression reflects the recognition that the jet engine had effected, or would soon, a profound change in aeronautics and aviation. One view is that the jet age began with the invention of the jet engine in the 1930s and 1940s. In the history of military aviation it began in 1944 with the introduction into service of the Arado Ar 234 reconnaissance bomber and the Messerschmitt Me 262 fighter during World War II. In commercial aviation, the jet age was introduced to Britain in 1952 with the first scheduled flight of the de Havilland Comet airliner and to America later in the decade with the first American built jet airliners.
Азаматтық авиация
Британдық де Хавилланд Комет – ұшып жүрген алғашқы реактивті ұшақ (1949), қызметке кірген алғашқы (1952) және тұрақты трансатлантикалық рейстерді ұсынған алғашқы (1958). Барлығы 114 данасы салынды. Дегенмен, тұрақты және сенімді қызмет көрсеткен алғашқы реактивті ұшақ – советтік Туполев Ту-104 (201 данасы салынды), ол 1956 және 1958 жылдар аралығында әлемдегі жалғыз реактивті ұшақ болды (Комет 1954 жылы конструкциялық кемшіліктерге байланысты қызметтен алынды). Кейіннен Комет және Ту-104 ұшақтары АҚШ-тың Боинг 707 (1958 жылы қызметке кірді) және Дуглас DC-8 ұшақтарымен өндіріс көлемі бойынша озысып кетті. Осы кезеңдегі басқа да модельдерге француздық Sud Aviation Caravelle кірді. 1958 жылғы 26 қазанда Pan American әуекомпаниясымен Нью-Йорк – Париж бағытында 707 рейсі қызмет көрсетуді бастағаннан кейін, 1959 жыл теңізбен саяхаттағандарға қарағанда көбірек трансатлантикалық жолаушыларды тасымалдаған алғашқы жыл болды. Жолаушылар саны артып келе жатқандықтан, ірі әуежайлардан ұшатын ұшақтар санын арттырудың қиынға түсуіне жетілді. Париждің Орли әуежайы сияқты халықаралық әуежайлар жолаушылар ағынының өсуіне жауап ретінде багажды тексеру және кеден рәсімдерін тиімді ету үшін терминалдарды салуға кірісті. Оның орнына, конструкторлар одан да ірі кең корпусты ұшақтар жасады, ал қозғалтқыш өндірушілер одан да үлкен, қуаттырақ және жанармайды үнемдеуші қозғалтқыштармен жауап берді. Алғашқы «жамбо-джет» – Боинг 747, ол әуежайлардағы жолаушылар сыйымдылығын арттырып, әуе саяхатының құнын төмендетті, реактивтік дәуірдің әкелген әлеуметтік өзгерістерін одан әрі жеделдетті.
The British de Havilland Comet was the first jet airliner to fly (1949), the first in service (1952), and the first to offer a regular transatlantic service (1958). One hundred and fourteen of all versions were built. However, the first jet airliner to provide a sustained and dependable service was the Soviet Tupolev Tu 104 (201 built) which was the only jet airliner in operation worldwide between 1956 and 1958 (the Comet having been withdrawn in 1954 due to structural failure issues). The Comet and Tu 104 were later outstripped in production by the United States' Boeing 707 (which entered service in 1958) and Douglas DC 8, which joined it in the skies over the next few years. Other types of the period included the French Sud Aviation Caravelle. After the 707 began service on the New York to Paris route on October 26, 1958, with Pan American, 1959 became the first year that more transatlantic passengers traveled by air than by sea. As the number of passengers soared, it became impractical to increase the number of aircraft flying from the major hub airports. International airports like that of Orly Airport in Paris, France would construct terminals around bag check and customs processing efficiency in response to rising passenger numbers. Instead, designers created even larger widebody airliners and the engine manufacturers responded with larger, more powerful and also more fuel efficient engines. The first "jumbo jet" was the Boeing 747, and it both increased airport passenger capacity and reduced the cost of air travel, further accelerating the social changes brought about by the Jet Age.
Әскери авиация
Әскери авиация ұшақ дәуіріне Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңінде кірген болатын. Соғыстан кейінгі алғашқы жылдары реактивті ұшақтарды қолданудың өсуі айтарлықтай әсер етпеді, негізінен бұрынғыдай өнімділіктің баяу, бірақ тұрақты жақсаруын жалғастырды. Супердыбыстық ұшу ұшақтардың жұмыс істеу қабілетінде сатылы өзгеріс жасады. Дыбыс барьерін тегіс ұшуда бірінші бұзған Bell X 1 – эксперименталды ракеталық қозғалтқышты ұшақ болды, ал одан кейін пайдалануға түскен реактивті ұшақтар одан асып ұша алмады. Үнден жоғары ұшуға бастапқыда жобаланған бірінші реактивті ұшақ – британдық Fairey Delta 2 болды. 1956 жылдың 10 наурызында ол сағатына 1000 мильден астам жылдамдықпен ұшқан алғашқы ұшақ атанды, бұл қолданыстағы инженерлік материалдармен 2.2 Мах жылдамдығымен шектелген "жетілдірілген реактивті ұшақтар" дәуірін баяндады. Ұшақтардың жылдамдығы артқан сайын, олардың қару-жарағы зеңбіректерден ракеталарға ауысты. Авионика жүйелері радар, отты басқару және басқа да жүйелермен күрделенді. Ұшақтар үлкен және қымбатқа түсті, сондықтан оларды тиімді ету үшін олар көбірек жұмыс істеуге тиіс болды. Бұлдың бәрі Суық соғыс кезеңіндегі әскери стратегияға терең әсер етті.
Military aviation had entered the jet age somewhat earlier, during the closing stages of World War II. In the early postwar years, the increasing use of jet aircraft had little significant impact, serving mainly to continue the slow but steady improvements in performance seen in the past. Supersonic flight brought about a step change in aircraft performance. The Bell X 1, first to break the sound barrier in level flight, was an experimental rocket powered type, and production jets which followed it into service could fly little faster. The first jet aircraft designed from the outset for supersonic flight was the British Fairey Delta 2. On March 10, 1956, it became the first aircraft to fly faster than 1,000 miles per hour, heralding an era of "fast jets" typically limited to a speed of Mach 2.2 by the engineering materials available. As jets became faster, their armament changed from guns to missiles. Avionics systems became more complex with radar, fire control and other systems. Aircraft became larger and more expensive, and so were required to do more to make them economical. All this profoundly affected the nature of military strategy during the Cold War.