Кіріспе

Неміс империясында жүзеге асырылған әлеуметтік бағдарламалар жиынтығы – Германия империясында 19-ғасырдың соңында канцлер Отто фон Бисмарк жүзеге асырған әлеуметтік қамсыздандыру заңнамасы. Мемлекеттік социализм (Staatssozialismus) – 1883 жылы Отто фон Бисмарк жұмысшы табының наразылығын басу және социализм мен Германияның Социал-демократиялық партиясына қолдау көрсетуді азайту мақсатымен бастаған Германия империясындағы әлеуметтік бағдарламалар жиынтығы. Бұл термин Бисмарктің осы әлеуметтік саясатына қарсы болған либералды оппозициясы тарапынан қолданылған, бірақ кейін Бисмарк оны қабылдады. Бұл, алайда, 1912 жылы Социал-демократтардың Рейхстагтағы ең ірі партияға айналуына кедергі болмады. Тарихшы Джонатан Штайнбергтің сөзіне сәйкес, «Бисмарк жүйесінің табысы зор болды, бірақ бір ғана жағынан. Оның Социал-демократиялық партияны биліктен шеттету мақсаты толық сәтсіздікке ұшырады. Социал-демократтарға берілген дауыс саны артты және 1912 жылы олар Рейхстагтағы ең үлкен партияға айналды». Атына қарамастан, Мемлекеттік социализм – либерализм мен социализмге қарсы тұрып, аристократияны, шіркеуді және монархияны қолдаған, сонымен қатар капиталистер мен жұмысшылар арасында келісімді сақтауға ұмтылған консервативті идеология болды. Сондықтан оның жақтастары өздерін Консервативті партия деп атады, ал қарсыластары – Ұлттық либералды партия және Социалистік жұмысшылар партиясы деп атады. Тарихшы Александр Нове үкімет арқылы әлеуметтік меншік тек қана үкімет әлеуметтік бақылауда болған жағдайда мүмкін екенін айтты, Германияда император Құдайдың еркімен билік жүргізгендіктен бұл жағдай орын алмады, себебі император – халық емес. Новтың әлеуметтік меншік туралы анықтамасы, социализмнің түрлеріне тән жалпы белгі, «өндіріс құралдарының басым бөлігіне» қатысты, бірақ Мемлекеттік социализм кезінде олар жеке меншікте қалды. Фридрих Хайек «Неге мен консерватор емеспін» деген еңбегінде «Мемлекеттік социализмпен салыстыруға болатын қоғамды бағалаудың екі экономикалық және философиялық көзқарасы бар», атап айтқанда, либерализм және социализм. Неміс саясаты мен қоғамының сарапшысы, журналист Уильям Харбут Доусонның пікірінше, «Социализм мен Мемлекеттік социализм арасындағы басты айырмашылық – біріншісі мемлекетті толығымен жоюға тырысады, ал екіншісі оның саяси құрылымын өзгертуді көздемейді. Социализм қазіргі тәртіпті түгелдей жояды, ал Мемлекеттік социализм мемлекетті үлкен экономикалық және әлеуметтік мақсаттарға жету үшін пайдаланады, әсіресе Фридрих Ұлы мемлекеттің басты міндеті деп санаған «кластар мен партиялар арасындағы тепе-теңдікті сақтау» функциясын қайта жаңғырту үшін». Демократиялық және мемлекеттік реформаларды жақтаған социалист Фердинанд Лассальмен достығы туралы айтқанда, Бисмарк өзін Социал-демократтардан гөрі практикалық социалист деп атады.

Тарихқа дейінгі дәуір

Германиядағы өнеркәсіптік революция кезінде зауыттарда жұмыс істейтін адамдардың саны арта түсті. Олар ірі өнеркәсіптік орталықтарға қоныс аударып, көмір шахталары (жанармай өндіретін), тоқыма өнеркәсібі, болат және теміржол зауыттары сияқты индустрияландырудың маңызды салаларында жұмыс күшін қамтамасыз етті. Бұл өзгерістерді шағын масштабты өндірістен, көптеген тауарлар өндіретін ірі өнеркәсіпке көшу деп сипаттауға болады. Көптеген жұмысшылар бұрын өзін-өзі асырауға негізделген шаруашылықпен айналысқан шаруалар болды. Зауытта жұмыс істеу оларды өздері өндірген өнімдердің орнына, жалақылары мен дүкендерден алатын тауарларына тәуелді етті. Берлин, Вена, Лондон, Париж сияқты қарқынды өсіп келе жатқан қалалар жұмысшыларға лайықты тұрғын үймен қамтамасыз ете алмады, бұл мәселе Фридрих Энгельс "Тұрғын үй мәселесі" еңбегінде сипаттағандай болды. Бір бөлмеде және жертөледе тұратын отбасылардың денсаулығына нашар жағдайлардың (демалудың жетіспеуі) салдарынан кедейлік өсуіне себеп болуы мүмкін. Жағдайдың нашарлауын сипаттау үшін неміс тіліндегі "шлафгангер" (Schlafgänger) термині қолданыла бастады, ол жұмысшылардың күніне бірнеше сағатқа ортақ төсекті жалға алуын білдіреді. Балалар еңбегі кең таралған, себебі мектептер жеткіліксіз болса да, балалар көп, ал кедейлік жоғары болды. Отбасылар аборт туралы білмеді және балалардың құқықтары қорғалмады. Жұмысшы табының арасында алкоголизм кең таралды. Төмен жалақының салдарынан кедейлік өте кең таралған, тіпті жұмыс істегендер күніне 12-16 сағат жұмыс істесе де, жазатайым оқиғалар жиі орын алып, туберкулез ауруы кең таралды. Осы жағдайларға жауап ретінде партиялар, кәсіподақтар және Германияның жалпы жұмысшылар қауымдастығы (ADAV) сияқты қоғамдық ұйымдар құрылды. Жұмысшылар ереуілдер ұйымдастырып, қазір Германияны басқарып отырған Германияның Социал-демократиялық партиясы сияқты партиялар құрды. Қаңтарыстар мен демонстрациялар өтті. Маркс және Энгельс проблемаларды талдап, оларды шешуге тырысқан "Коммунистік манифест" еңбегін жазды. Әлеуметтік-демократиялық, социалистік, коммунистік және анархистік қозғалыстар күш алды. Консерваторлар қорқынышқа білінді.

Шолу

Уильям Харбут Доусонның пікірінше, оппоненттері оны социалист деп атағанына қарамастан, Бисмарктің әлеуметтік заңнамасы Германиядағы қолданыстағы экономикалық жүйені және мемлекетті сақтап қалуға бағытталған. Бұл, қазіргі мемлекеттің билігін құлатып, капиталистік жүйені социалистік экономикамен алмастыруды көздеген социалистерге қатысты түбегейлі қарсылықты білдірді. Пруссияның әлеуметтік мемлекеті неміс ғалымдарының Sozialpolitiker (Әлеуметтік саясатты қолдаушылар) тобымен жасалды, олар экономика тарихы мектебімен байланысты болды. Сол кезде экономика тарихы мектебі Ұлыбританиядағы әлеуметтік демократияға, АҚШ-тағы прогрессивизмге, сондай-ақ қазіргі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі неміс экономикасына (әлеуметтік нарықтық экономика) да ықпал етті, ол осы саясаттың жалғасы еді.

1883 жылғы медициналық сақтандыру туралы заң

Бірінші сәтті заң жобасы – 1883 жылы қабылданған «Денсаулық сақтану туралы» заң жобасы болды. Бұл бағдарлама Бисмарк тұрғысынан ең аз маңызды және саяси тұрғыдан ең аз мәселе тудыратын болып есептелді. Бағдарламаның мақсаты – неміс жұмысшыларының басым бөлігіне денсаулық сақтануды қамтамасыз ету еді. Денсаулық сақтау қызметі жергілікті деңгейде құрылды, шығындары жұмыс берушілер мен жұмысшылар арасында бөлісті. Жұмыс берушілер шығынның үштен бірін, жұмысшылар қалғанын төледі. Бұл жарналар «ауру-сырқау қорларына» түсті, одан жұмысшылар медициналық көмек қажет болғанда ақша алатын. Медициналық емдеуге төленетін ең төменгі жарна және 13 аптаға дейінгі ауру демалысының ақысы заңмен белгіленді. Әрбір жергілікті денсаулық сақтау бюросы бюро мүшелері сайлаған комитетпен басқарылды, бұл жұмысшылардың үлкен қаржылық үлесі есебінен көпшілік өкілдігін құруға әкелді. Бұл әлеуметтік-демократтарға тиімді болды, олар жұмысшылардың көптеген мүшелері арқылы мемлекеттік басқаруда алғашқы шағын бекінісін құра алды.

1903 жылғы балаларды қорғау туралы заң

Балалардың еңбекке тартылуын қанаудан қорғау мақсатында заң бала еңбегіне қатысты ережелерді одан әрі күшейтті.