Кіріспе

Трекерлік әрекет – мұқап аспаптары мен бу каллиопаларында қолданылатын термин, ол органшы басқан пернелер мен педальдар мен тиісті нотаның құбырына ауа жіберілгенде ашылатын клапан арасындағы тікелей механикалық байланысты білдіреді. Бұл "тікелей электрлік әрекет" және "электр-пневматикалық әрекет" сияқты, кілтті клапанға электрлік байланыс немесе электрмен күшейтілген пневматикалық жүйе арқылы қосатын жүйелерден, сондай-ақ кілтті клапанның пневматикалық бөлігіне жалғастырылған қорғасын түтікшелердегі қысым өзгерісін пайдаланатын "түтікшелік пневматикалық әрекеттен" өзгеше.

Ежелгі тарих

Органдардың тарихы кемінде б.з.д. 3 ғасырға дейін жетеді, ол гидраулис деп белгілі органға ұқсас құрылғымен басталады. "Су органы" немесе "Рим органы" деп те аталатын гидраулис – орган құбырлары арқылы ауаны итеру үшін суды қуат көзі ретінде пайдаланған аспап еді. (Оны дыбыс шығару үшін суды қуат көзі ретінде ғана емес, сонымен қатар суды тікелей пайдаланатын гидраулофон аспабының гидравликалық әрекетімен шатастырмау керек). Ауа қысымын басқару су қысымы арқылы жүзеге асырылғандықтан, бұл іс-қимыл қазіргі заманғы іс-қимылдың алғашқы түрі болды. Бірақ тек 14 ғасырдың ортасында ғана осы іс-қимылды зерттеп, дамыту қажет болды, себебі соңында көбірек құбырлар қосылды, сондай-ақ тоқтаулар (аялдамалар) енгізіліп, нәтижесінде бірнеше корпус және пернетақталар пайда болды.

Барокко мен классикалық

Бұл 17-ші және 18-ші ғасырларда да жалғасты. Классикалық кезеңде ерекше үлкен жетістіктер болған жоқ.

Романтикалық

Романтизм дәуірінде орган жасаудың жаңа стилі қалыптасты. Орган көлемі мен дыбысы үлкендеп, ірі аспаптарда пневматикалық жүйе қолданыла бастады, бұл жоғары ауа қысымынан туындаған клавишалардың ауыр салмағын жеңілдетуге мүмкіндік берді.

Қазіргі заманғы

Трекерлік механизм 20 ғасырдың басында, әсіресе Англия мен Америкада кеңінен қолданылмаса да, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін сол аймақтарда, әсіресе тарихи үлгілерге негізделген аспаптарда қайта жандануға ие болды. Бүгінде көптеген шеберлер әлемнің түкпір-түкпірінде трекерлік механизмді қолданып, оны әртүрлі стильдегі органдарда сәтті пайдалануда. Трекерлік механизммен органдар құрастыратын белгілі шеберлер: Вирджиния штатының Стаунтон қаласындағы Тейлор және Буди, Вашингтон штатының Такома қаласындағы Пол Фриттс, Нидерландының Заандам қаласындағы Flentrop Orgelbouw B. V. және Массачусетс штатының Глостер қаласындағы C. B. Fisk, Inc. Қазіргі таңдағы ең ірі механикалық (трекерлік) орган Австралияның Сидней қаласындағы Сидней опера үйінің концерт залында Рональд Шарп құрастырған, ол 10 500-ден астам құбырдан тұрады.

Реттеу

Құрылыс қателіктеріне байланысты, механиканы реттеу немесе түзету құралы болуы қажет. Бұл көбінесе ағаш тракер таяқшаларының ұшына бұрандалы сым орнату арқылы жасалады. Дөңгелек гайка тракердің басқа бөліктерімен жанасқан жеріндегі тиімді ұзындығын өзгертеді. Дұрыс реттеудің мақсаты – әрбір клавиатурадағы пернелердің тыныш күйдегі биіктігі мен басылғандағы қозғалыс арақашықтығы бірдей болуы. Реттеу дұрыс емес орнатылса, ешқандай перне басылмағанда да нота естілуі мүмкін. Бұған сондай-ақ перне босатылғаннан кейін механиканың тұрып қалуы да себеп болуы мүмкін. Ал екінші жағдайда, перне басылғанда нота естілмейді немесе әлсіз естіледі.

Трекердің артықшылықтары мен кемшіліктері

Қазіргі уақытта кейбір орган жасаушылар жаңа органдарда механикалық жетекті жүйені пайдаланады, ал кейбіреулері электрлік жүйені пайдаланады, үшіншілері аспаптың өзіне қарай екі жүйенің кез келгенін қолдануы мүмкін. Бір жүйенің екіншісінен артықшылығы бар деген пікірде қатты болатын шеберлер мен органшылар бар.

Артықшылықтар

Трекерлік әрекет органистке ауаның құбырға кіретін дәл сәтін қатаң бақылауға мүмкіндік береді. Бұл бақылау әртүрлі сенімділік арқылы нотаның басталуы мен аяқталуына әсер етеді. Электрлік жүйелер ойлап табылғанға дейін орган сенсорлық аспап болған. Трекерлік әрекет басқа түрлеріне қарағанда аз күтімді қажет етеді, себебі пневматиканы қайтадан былғаудың, электрлік контактілердің тозуының және сымдардың жыртылуының қажеті жоқ.

Кемшіліктер

Консольді немесе клавиштік тұғынды (органшының ойнайтын жері) жылжытуға болмайды. Кейбір аспаптарда, қаншама көп тоқтаулар қолданылса, органшы ойнату үшін пернеге соншама көп күш түсіруі керек, нәтижесінде толық органмен ойнағанда пернелерді басу қиындауы мүмкін. Бұл әсіресе екі немесе одан көп мануалдар біріктірілгенде қиындық тудырады. Пернелерді басудың ауыр болуымен байланысты мәселелерді дене салмағын дұрыс пайдалану арқылы көбінесе шешуге болады. Баркер тетігінің ойлап табылуы да осы мәселенің шешілуіне бағытталған, ол механикалық жүріс-тұрысты сақтай отырып, пневматикалық көмек көрсетуге мүмкіндік берді. Орган бөлімдерін қашықтан орналастыру, механикалық байланыстардың сәтті созыла алатын қашықтығына байланысты, электр-пневматикалық органдардағы электр сымдарының шексіз созылу мүмкіндігінен өзгеше. Трекер механизмі көбінесе шулы болады. Тыныш үзінділерде механизмнің дыбылдық әсерлері алаңдатуы мүмкін.