Кіріспе

Монголияның Кентий аймағындағы тау

Бүрхан Халдун (кирилше: Бурхан Халдун) – Монголияның солтүстік-шығысындағы Кентий аймағындағы Кентий тауларының бірі. Тау немесе оның аймағы Шыңғыс ханның туған жері және оның қабірі деп саналады. Бұл сонымен қатар оның ең сәтті әскербасыларының бірі Субутайдың туған жері. Тау 1992 жылы құрылған Хан-Кентий қатаң қорғалатын аймақтың бөлігі болып табылады. Шыңғыс хан оны маңызды белгілі бір орынға айналдырғанға дейін оның діни маңызы зор болды және ол Шыңғыс хан қасиетті деп жариялағаннан бері Монголиядағы ең қасиетті тау болып есептеледі. 2015 жылдың 4 шілдесінде "Ұлы Бүрхан Халдун тауы және оны қоршаған қасиетті ландшафт" деген атаумен ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді. 1995 жылғы Президенттің жарғысымен осы тауға табыну ресми түрде бекітілді және тау ұлттық ескерткіш деп жарияланды. Оның экожүйесі күрделі, бірегей биологиялық әртүрлілікке ие, және Орталық Азия даласының флорасынан тұрады. Онда 50 түрлі жануар және 253 түрлі құс мекендейді.

География

Бурхан Халдун Монголияның солтүстік-шығысында, Хенти тауларының ортасында орналасқан. Бурхан Халдун "Құдай тауы" деген мағынаны білдіреді және Хенти хан (Хенти тауларының патшасы) деп те аталады. Бұл аймақтың ең биік тауы, биіктігі – және жартылай ай тәрізді келген. Бұл бірнеше өзеннің бастауы: Херлен өзені Хулун көліне құяды, ол мол жауын-шашын жайылған жылдары Амур алабына асып толады; Онон өзені басқа салалар арқылы Амурға құяды, ал Амур Тынық мұхитына құяды; ал Туул, Хараа және Еру өзендері солтүстікке қарай ағып, Байкал көліне құятын Селенге өзенімен қосылады. Бұл бірегей биологиялық әртүрлілігі бар күрделі экожүйеде орналасқан, ол "Сибирьдің мәңгі тоң жер пішіндерінен ұлы далаға өту аймағы" деп сипатталады.

Діни мәні

Бурхан Халдунның рухани маңызы Монғолиядағы басқа таулармен салыстыруға келмейді және ол Монғолияның ұлттық "ошағы" символы мәртебесіне ие, Монғолия көшпелі халқының "мұрасын және дәстүрлі өмір салтын" толыққанды бейнелейді. Монғол халқының Шыңғыс хан осы жерде дүниеге келген және осы таудың бір жерінде жерленген деген (расталмаған) сенімі оның қасиеттілігін арттырды, әсіресе хан осы жерде құлшылық етіп, тауды елдегі ең қасиетті деп жариялағаннан кейін. Бұл таудың рухани мәніне нақтылық қосты. Осының нәтижесінде, адамдар монғол шамандық құдайға табынуы жасалатын белгілі бір маршрут бойындағы қасиетті орындардағы үш ірі овооға немесе тас үйінділеріне үнемі қажылыққа барады. Аталған маршрут ерекше және мыналарды қамтиды: таудың ең биік нүктесіндегі Аспанның Басты овоосы, Гурван Хориуд ("Үш тыйым салынған аудан") арқылы; Ууд Мод ("Екі кіреберіс ағашы"); Босго Тенгерин Даваа ("Аспанның табалдырығы"); Керлен өзені мен қасиетті Богд өзендерінің су жиналатын алабы; және соңында Белин ("Ең төменгі") овоосына дейін.

Флора

Таудың флорасы Орталық Азия даласына тән және тайганың қылқан жапырақты ормандарынан құралған. Бұл жерде Монголияның Қызыл кітабына енгізілген 28 түр, өте сирек кездесетін 15 түр және сирек түрлер тізіміндегі 28 түр тіркелген. Сондай-ақ, IUCN Қызыл тізіміндегі екі өте қауіпті түр, төрт қауіпті түр және сегіз осал түр де осы жерде табылған.

Фауна

Хантай ауданындағы Бурхан Халдун тауының фауналық-географиялық аймағында "алты отрядқа жататын 27 туысқа біріктірілген 50-ден астам түрдің фаунасы тіркелген, оның ішінде сүтқоректілер/жәндікқоректілердің бес түрі, гименоптералардың 4 түрі, қоянтектердің төрт түрі, кеміргіштердің 19 түрі, жыртқыштардың 13 түрі, еңкейтін жануарлардың бес түрі, бауырымен жорғалаушылардың бір түрі және 253 түр құс бар". Моңғолияның Қызыл кітабына сәйкес, өте сирек кездесетін сүтқоректілер – мысық бұғы (Moshus moshiferus) және лось (Alces alces); өте сирек кездесетін құстар – Сібір ақ журағы (Grus luecogeranus), үлкен дақылды бүркіт (Aquila clanga), Паллас балықшысы (Haliaeetus leucoryphus), ақ мойынды журақ (Grus vipio) және қапталды журақ (Grus monacha); балық түрі – Амур стерледігі (Acipenser schrenckii).