Кіріспе

Наадам (моңғолша Naadam Festival) (, классикалық моңғолша: ᠨᠠᠭᠠᠳᠤᠮ Naɣadum, , сөзбе-сөз "ойындар") – Моңғолия, Ішкі Моңғолия және Тывада тойланатын дәстүрлі мереке. Бұл фестиваль жергілікті жерлерде "эрийн гурван наадам" ("ерлердің үш ойыны") деп аталады. Ойындарға моңғол күресі, ат жарысы және садақ ату кіреді, және олар жаздың ортасында бүкіл ел бойынша өтеді. Әйелдер садақ атудан, ал қыздар ат жарысынан қатыса бастады, бірақ моңғол күресіне қатыспайды. 2010 жылы Наадам ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізілді.

Шығу тегі

Наадам – моңғолдардың арасында ең көп тамашаланатын мереке. Ол ғасырлар бойы түрлі нысандарда бар болған деп саналады. Оның бастауы тойлар, үйлену тойы немесе рухани жиындар сияқты түрлі оқиғаларды тойлаудан кейін өткізілген әскери шерулер мен садақ ату, атқа міну және күрес сияқты спорттық жарыстарға байланысты. Кейіннен ол жауынгерлерді жаттықтырудың бір жолы болды және моңғолдардың көшпелі өмір салтына да байланысты болды. Моңғолдар мерекеге арналған жазба ережелерін сақтайды, олар мереке басталуымен ұзақ ән айтады, содан кейін Биелге биін билейді. Спорт стадионының маңында дәстүрлі тағам (хуушур) және жылқының ашытылған сүтінен (айрағ) жасалған арнайы сусын ұсынылады. Күрес, ат жарысы және садақ атудың үш ойыны 13 ғасырдағы "Моңғолдардың құпия тарихы" кітабында тіркелген. Цин әулеті тұсында Наадам сомаларда ресми түрде өткізілетін мерекеге айналды. 1639 жылы жоғары қасиетті Занабазарға арналған би фестивалімен жыл сайын өткізіле бастады. Ширет көлінде өткен бұл фестивальде Бөке лама күреспен жеңіске жетті, ал Бонхор Донирдің аты чемпион атанды. 1772 жылы Хэнтий тауына құрмет көрсету үшін үлкен фестиваль өткізілді. Ол Он Үкімет мейрамы деп аталды. 1912 жылы бұрын ұпай жоғалтумен ойналатын Он Үкімет ойындары жыл сайынғы мемлекеттік ойынға айналды. 1925 жылы Богд хан қайтыс болғанға дейін Он Үкімет фестивалі мемлекеттік фестиваль болып сақталды. Он Үкімет ойындары 125 рет өткізілді.

Коммунистік дәуір

Моңғол Халық Республикасы кезінде Наадам 1921 жылғы Моңғол төңкерісімен байланысты болды. Коммунистік Моңғолиядағы алғашқы ресми әскери шеру 1921 жылы Дамдин Сүхбаатардың төңкерістегі жеңістерінің құрметіне өтті. Бұл мереке буддалық/шамандық той ретінде, 1930 жылдары Кеңес Одағының коммунистік ықпалымен секуляризацияға дейін сақталды. Моңғол Халық Армиясының Сүхбаатар алаңындағы мерейтойлық шерулер, әдетте, мерейтой жылдары (атап айтқанда 1946, 1951, 1956, 1961, 1966, 1971, 1976, 1981, 1986 және 1991 жылдары) Халықаралық Еңбек күні мен Қазан төңкерісі күні шерулерімен бірге өткізілді. Осы шерулердің ұзақ жылдар бойы командирі генерал Т. Галсан болды. Осы шаралар кезінде партия және үкімет басшылары Сүхбаатар мавзолейінің үстінен оқиғаны бақылады. 1991 жылдан кейін коммунистік дәстүр тоқтатылды, бірақ 1996 жылы Моңғолияның құрылғанына 790 жыл және төңкерілгеніне 75 жыл толуына орай Ұлттық спорт стадионында шеру өтті. Көптеген мерекелерге Михаил Суслов, Йозеф Циранкевич және Владислав Гомулка сияқты елге келген шетелдік коммунистер қатысты.

Қазіргі мерекелер мен дәстүрлер

Қазіргі Монғолияда өткізілетін ең ірі екі Наадам – Даньшиг Наадамы мен Ұлттық Наадам. Даньшиг Наадамы бұрын мерзімі белгісіз өткізіліп келген, ал 2015 жылы ғана жыл сайынғы шара ретінде орнатылды. Ол Монғолияның Цин империясынан тәуелсіздігін және Монғол мемлекеттік туы күнін еске салады. Ұлттық Наадам 1921 жылғы революцияны он жыл өткен соң ресми түрде тойлайды, сол кезде коммунистер Ресей азамат соғысынан соңғы шабуылдардың нәтижесінде Богд ханды құлатты. Наадам сонымен қатар жаңа мемлекеттің жетістіктерін де мерекелейді. Наадам Монғолияның және Ішкі Моңғолияның әртүрлі аймақтарында шілде және тамыз айларында тойланады. Тува Республикасында Наадам 15 тамызда өтеді. Бұл үш спорт түрі Дэншиг ойындары деп аталады. Олар жаңа мемлекет үшін үлкен мерекеге айналды, онда ақсүйектер жаңа мемлекет басшысы – Богд ханға (Жабзундама Хутугтуға) құрмет көрсету үшін жиналатын.

Ұлттық Наадам фестивалі

Дәншиг Наадамнан бөлек, ең ірі фестиваль – Моңғолия астанасы Улан-Баторда 11-13 шілдеде Ұлттық мереке күндері Ұлттық спорт стадионында өтетін Ұлттық Наадам фестивалі. Ол бишілер, спортшылар, атпен жүргізушілер және музыканттардың қатысуымен әсем ашылу рәсімімен басталады. Рәсімнен кейін жарыстар өтеді. Жарыстардың басым бөлігі ат спорты түрлерінен құралады.

Күршік

Жалпы 512 немесе 1024 күресші бір турнирде кездеседі, ол тоғыз немесе он раундқа созылады. Моңғолдың дәстүрлі күресі – уақыты шектеусіз жарыс, онда күресші денесінің аяқтары мен қолынан басқа бөлігі жерге тисе жеңіледі. Жұптарды таңдағанда, ең танымал күресші қарсыласын таңдау құқығына ие болады. Күресшілер иыққа арналған жилет (здодог) және шорттан (шуудаг) тұратын екі бөліктен құралған киім киеді. Қатысуға тек ер адамдарға ғана рұқсат етіледі. Әр күресшінің "засуул" деп аталатын қолдаушысы болады. Засуул 3, 5 және 7-раундтан кейін жеңімпазға мақтау әні айтады. 7-ші немесе 8-ші кезеңнің жеңімпаздары (жарысқа 512 немесе 1024 күресші қатысқандығына байланысты) "заан", яғни "піл" атағын алады. 9-шы немесе 10-шы кезеңнің жеңімпазы "арслан", яғни "арыстан" деп аталады. Финалдық жарыста барлық засуулдар күресшілер бір-біріне қадам басқанда олардың артынан жүреді. Екі мәрте "арслан" атанғандар "титан" немесе "аврага" деп аталады. Жарыстар басталар алдында көрермендер дәстүрлі әндерді орындайды, ал жокейлер "Гинго" әнін айтады. Аттар мен жокейлерге сыйлықтар беріледі. Әр сыныптағы ең үздік бес атқа атақ беріледі, ал ең үздік үш атқа алтын, күміс және қола медальдар табыс етіледі. Жеңімпаз жокей "он мыңның басшысы" атағымен марапатталады. Дааға жарысында (екі жасар аттардың жарысы) соңғы орын алған ат "қарын толы" деп аталады. Оған келесі жылы жеңіске жететін болсын деп ән арналып айтылады.