Кіріспе
Моңғолияның қазіргі демократиялық дәуірі 1990 жылғы Моңғолия революциясынан кейін басталды.
The modern democratic era of Mongolia started after the Mongolian Revolution of 1990.
1990 Демократиялық революцияның негізі
Коммунистік әлемде, әсіресе Моңғолияны қорғап, басқарған Кеңес Одағында болып жатқан өзгерістерге байланысты, Моңғолия жастары қоғамды және үкіметтің жұмыс істеу жолын өзгертуге ниеттенді. Сонымен қатар, Моңғолия 1980-жылдардың басынан бастап экономикалық қиындықтарды бастан өткерді. Жастар жасырын түрде жиналып, осы мәселелерді талқылай бастады. Мысалы, КСРО-да оқыған кезінде Цахиагийн Элбегдорж «Гласность», сөз бостандығы және экономикалық еркіндік сияқты ұғымдар туралы білді. Моңғолияға оралғаннан кейін ол осындай ойлы адамдармен кездесіп, үкіметтің саяси бюросының қысымына және жұмыс берушісінің жұмысынан айыру туралы қауіп-қорқыныштарына қарамастан, осы идеяларды кеңінен таратуға тырысты. 1989 жылдың қазан айында «Жаңа Ұрпақ» деген жер астындағы қарсылық қозғалысы құрылды. 1989 жылдың 28 қарашасында Жас Суретшілердің екінші Ұлттық Конгресінде сөз сөйлеген Элбегдорж Моңғолияның демократияға мұқтаж екенін айтып, Моңғолияда демократия құру үшін жастардың ынтымақтастығына шақырды. Ол жиналғандарға: «Біз «Перестройкі» уақтылы және батыл қадам деп санаймыз. Осы революциялық іске жастардың үлесі – қолдау көрсету сөздерімен емес, нақты істермен болуы керек. Біздің үлесіміз – орындалуға тиіс мақсаттарымыз. Біздің мақсаттарымыз: демократия мен ашықтықты ұстану, «Гласность»-қа үлес қосу және әділ, прогрессивті билікті қолдау. Конгресс аяқталғаннан кейін біз осы (жаңа құрылған топта) жиналып, сіздермен осы мәселелерді талқылаймыз деп үміттенемін. Ұйым қоғамдық, ерікті және демократиялық принциптерге негізделеді», – деді. Конгресс төрағасы Элбегдорждың сөзін тоқтатып, осындай сөздерді айтпауды ескертті. 1989 жыл болды және Моңғолия 68 жылдан бері коммунистік ел болды. Сол кезде, әр екінші адам социализм мен коммунизмнен өзгеше пікір білдіргендерді хабарлап беретін, коммунистік партияның ресми емес тыңшысы деп саналды. Конгресс үзілісінде екі жас адам Элбегдоржбен кездесіп, демократиялық қозғалысты құруға және басқа жастарға құпия түрде хабар таратуға келісті. Кейіннен үш адам басқа он адаммен кездесіп, бірігіп, олар Моңғолияның Демократиялық революциясының он үш жетекшісі ретінде танылды. Конгресстен оралғаннан кейін «Улаан Од» газетінің редакторы Элбегдоржға егер ол жұмыстан тыс қандай да бір іс-әрекетке қатысса немесе коммунистік және социалистік идеологияға қайшы келетін қандай да бір әрекет жасаса, жұмыстан шығарылатынын ескертті. Олар көп рет кездесіп, жаңа достар мен жақтастарды жасырын түрде өздеріне қосты. Бір түні олар көшелерде ашық демонстрацияларын жариялады. Сол жерде Элбегдорж Моңғолия Демократиялық Одағының (МДО) құрылғанын жариялады. Демонстрацияда МДО негізін қалаушылары үкіметтен «Перестройкі»-ні нақты жүзеге асыруға, көппартиялық жүйені рұқсат етуге және барлық партиялық және үкіметтік істерде Адам құқықтарының жалпы декларациясын толыққанды жүзеге асыруға шақырып, ашық петиция жасады. Активистерге Монғол халқының қолдауы елордада да, елді мекендерде де артты, ал одақтың қызметі бүкіл елде демократия талаптарына әкелді. 1990 жылдың 2 қаңтарында Моңғолия Демократиялық Одағы демократиялық революцияға шақыратын үнқағаздарды таратуды бастады. Олар 1962 жылы МПРП-дан қуылған саясаткер Дарамин Төмөр Очирді құрметтеді, бұл МПРП-ның Шыңғыс ханның туғанына 800 жыл толуын атап өтуге бағытталған әрекетінің бөлігі болды. Көтерілісшілер социализмді бейнелейтін жұлдызы жоқ Моңғолияның өзгертілген туын алып жүрді, бұл ту революциядан кейін жаңа туға айналды. Көптеген мыңдаған адамдардың елордада да, облыстық орталықтарда да өткізген көптеген демонстрациялардан кейін, 1990 жылдың 4 наурызында МДО және басқа үш реформалық ұйым үкіметті қатысуға шақырып, ашық ауада бірлескен жаппай митинг өткізді. Үкімет демократиялық өзгерістерді талап ететін 100 000-нан астам адамның демонстрациясына ешқандай өкіл жібермеді. МПРП Орталық Комитетінің саяси бюросының төрағасы Жамбин Батмөнх 1990 жылдың 9 наурызында саяси бюроны таратуға және отставкаға кетуге шешім қабылдады. Бұл Моңғолияда көппартиялық сайлаудың алғашқы кезеңіне жол ашты. Элбегдорж саяси бюроның отставкаға кетуі туралы хабарды аштық ұратындағыларға және сол күні кешкі сағат 10-да МПРП және Моңғолия Демократиялық Одағының басшылары арасындағы келіссөздерден кейін Сүхбаатар алаңында жиналған адамдарға жеткізді. Партиялар Ұлы Хуралда 430 орынға үміткер болды, оппозициялық партиялар жеткілікті кандидаттарды ұсына алмады. Моңғол халықтық революциялық партиясы (МПРП) 357 орынды жеңіп алды, бұл 83% көпшілік құрады. Сондай-ақ, ол Кіші Хуралда көпшілікке ие болды (кейін ол таратылды), 53-тен 31-ін жеңіп алды. Мемлекеттік Ұлы Хурал (жоғарғы палата) 3 қыркүйекте алғашқы рет отырыс өткізіп, президентті (МПРП), вице-президентті (Социал-демократ), премьер-министрді (МПРП) және Кіші Хуралға (төменгі палата) 50 мүшені сайлады. Вице-президент сонымен қатар Кіші Хурал төрағасы болды. 1991 жылдың қараша айында Халық Хуралы (Парламент) жаңа Конституцияны талқылай бастады, ол 1992 жылдың 12 ақпанында күшіне енді. Жаңа Конституция Моңғолияны тәуелсіз, егеменді республика ретінде орнатып, бірқатар құқықтар мен бостандықтарды кепілдік берді, сонымен қатар үкіметтің заң шығару тармағын қайта құрылып, бірпалаталық заң шығарушы орган – Мемлекеттік Ұлы Хуралды (МҰХ) құрды. Дегенмен, Дашийн Бямбасүрэн басқарған жаңа МПРП үкіметі демократтармен билікті бөлісіп, жаңа Конституцияны 1992 жылы қабылдап, конституциялық және экономикалық реформаларды жүзеге асырды. 1990-жылдардың басы мен ортасында КСРО-ның ыдырауымен, 1990 жылға дейін Моңғолияның мемлекеттік бюджетіне маңызды экономикалық көмек көрсеткен, ел 1980-жылдардың басынан бастап қатал экономикалық проблемаларды бастан өткерді. Сыртқы сауда тоқтап, бұрынғы социалистік елдерден экономикалық және техникалық көмек тоқтатылды, ал отандық экономика жекелендірумен күресіп жатты. Инфляция өсті, дүкендердің сөрелері таусылды және қысқа мерзімге азық-түлікке нормалар енгізілді. 1988 жылға қарай Ұланбаторда халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қара нарық гүлденді. МПРП үміткері Нацагийн Багабанди 1997 жылы президент болып сайланды және 2001 жылы қайта сайланды. 2000, 2004 және 2008 жылғы парламент сайлауларында МПРП заң шығару сайлауларын жеңіп, осы кезеңдер арасында үкіметтік партия болды. 2004 жылғы сайлау нәтижелері МПРП-ны «Отан» Демократиялық Коалициясымен, яғни Демократиялық партиясы (Моңғолия), «Азаматтық Ереше» партиясы және «Отан» партиясынан құралған коалициямен бірігуге мәжбүр етті. МПРП 2006 жылдың қаңтарында коалициядан шығып, өз үкіметін құрды. 2007 жылдың соңында тағы бір үкіметтік қайта құру болды, МПРП премьер-министрі Миегомбын Энхболдты Санжаагийн Баярмен алмастыруға шешім қабылдады. МПРП 2008 жылы Демократиялық партиясымен коалициялық үкімет құрды, бірақ МПРП көпшілікті жеңіп алғаны үшін дауыс беруде манипуляция жасады және одан кейін наразылықтар болды. 2009 жылғы Моңғолия президенттік сайлауында Демократиялық партиясының үміткері Цахиагийн Элбегдорж МПРП үміткері, қазіргі президент Намбарын Энхбаярды жеңіп шықты. 2012 жылдың қаңтарында Демократиялық партиясы мамыр айындағы парламент сайлаулары алдында коалициялық үкіметтен шығу туралы шешім қабылдады. 2009 жылғы президенттік сайлауда Демократиялық партияның жеңісінен кейін, 2012 жылғы парламент сайлауларында Демократиялық партия жеңіске жетті. 2012 жылғы елорда, облыстар, аудандардағы жергілікті сайлауларда Моңғол халықтық партиясы (бұрынғы МПРП) ел тарихында алғаш рет жеңіліске ұшырады. 2013 жылғы Моңғолия президенттік сайлауында Демократиялық партиясының үміткері, қазіргі президент Цахиагийн Элбегдорж жеңіске жетті. Осылайша, Моңғолия Демократиялық Одағынан шыққан, демократияны жақтаушы белсенділер Демократиялық партиясы 2012 жылдан бері Моңғолияның президенттігінде, парламентінде және үкіметінде билікте. Премьер-министр Ухнаагийн Хүрэлсүх...