1913 жылғы Моңғол және Тибет арасындағы келісімшарт

Кіріспе

1913 жылы Моңғолия мен Тибет арасындағы келісім

Моңғолия және Тибет үкіметтері арасындағы достық және одақтастық шарты 1913 жылғы 11 қаңтарда (Юлиан күнтізбесі бойынша 1912 жылғы 29 желтоқсанға сәйкес) Ургада (қазіргі Уланбатор) қаласында қол қойылды. Осы шарттың моңғол тіліндегі мәтіні 1982 жылы Моңғолия Ғылым академиясы тарапынан жарияланды, ал 2007 жылы тибет тілінде және жазуындағы түпнұсқасы Моңғолия мұрағаттарынан табылды. Тибет тарапынан келісімге қол қойған Доржиевтің, Ресей азаматы және этникалық бурят болғандықтан, осы шартты жасауға өкілеттігіне қатысты сұрақтар туындады.

Шартқа қол қою және оның қолданылуы

Цинь әулетіне қарсы Синьхай төңкерісі кезінде Тибет және Сыртқы Моңғолия теократиялық басшылары тұсында Қытайдан тәуелсіздіктерін жариялады, бірақ екеуі де Қытай Республикасынан ресми мойындау ала алмады. 1913 жылғы 11 қаңтарда қол қойылған келісімде Моңғолия мен Тибет бір-бірін мойындап, адалдық серт берді. Екі тарап та "Сары дін" (Буддизмнің гелуг сектасы) негізінде қарым-қатынас орнатуға келісті, "ішкі және сыртқы жауларға" қарсы бір-біріне көмектесуге міндеттенді, еркін сауда және тағы басқаларын жариялады (Монғолия және Тибет түпнұсқаларының факсимилесі мен мәтінге түсініктемелерді қараңыз). Келісімге қол қойған моңғол өкілдері – сыртқы істер министрі Да Лама Равдан және бас қолбасшы Манлайбатар Дамдинсүрен болды. Бұл құжатқа қол қойған тибеттік өкілдер – Далай-ламаның өкілі, бурят Агван Доржиев, Ресей азаматы, сондай-ақ Монғолиядағы тибеттік шенеуніктер: Нгаванг Чоизин, Еше Гятсо және Гендун Калсанг. Бұл келісімнің күшіне енуіне күмән туды, себебі 13-ші Далай-лама Доржиевке саяси мәселелерді талқылауға уәкілеттік бермегенін мәлімдеді. Сонымен қатар, дінбасы да, Тибет үкіметі де келісімді ратификациялаған жоқ сияқты. Бірақ сол кездегі монархиялық Моңғолия мен Тибет үшін ратификация міндетті емес еді. Дегенмен, келісімге қол қойғаннан бұрын Доржиев Моңғолиядағы Ресейдің Ургадағы өкілетті өкілі И.Я. Коростовецпен кездесіп, Тибеттің Моңғолия және Ресеймен келісімге келуге ниеттенгенін айтты. Коростовец "Халха (Сыртқы Моңғолия) Ресей мойындаған тәуелсіздігін жариялады" деп атап өткен соң, Моңғолия мен Тибет арасындағы келісімге қарсы болмады, бірақ Тибет пен Ресей арасындағы келісімге қарсылық танытты. 1912 жылы Ресей мен Моңғолия арасында жасалған келісім (Тибетпен келісімге қол қойғанға дейін) Моңғолияның үшінші тараптан санкция талап етілмейтін мемлекет ретінде халықаралық мойындауға ие болғанын көрсетеді; осыған байланысты Тибет пен Моңғолия арасындағы келісім Тибеттің мемлекет ретінде де-юре мойындалуы деп есептеледі. Ресей мен Ұлыбритания Қытайдың билігін ресми мойындап, Моңғолия мен Тибеттің тәуелсіздігіне қатысты бейтарап позиция сақтады. Бұдан өзге, Ресей мен Ұлыбритания Тибет немесе Моңғолияның тәуелсіздігін тану осы аймақтардың екінші державаның ықпалына түсуіне әкелуі мүмкін деген алаңдаушылық білдірді, бұл барлық тараптар үшін аймақтар номиналды түрде әлсіз Қытайдың бақылауында болған жағдайдан да нашар болар деп саналды.

During the Xinhai Revolution against the Qing dynasty, both Tibet and Outer Mongolia declared their formal independence from China under theocratic heads of states, and both had had no success in gaining official recognition from the Republic of China. In the treaty signed on 11 January 1913, Mongolia and Tibet declared mutual recognition and allegiance. Both sides declared mutual relationships based on the "Yellow religion" (Gelug sect of Buddhism), obliged to provide aid each other against "internal and external enemies", declared free trade etc. (see for facsimile of Mongolian and Tibetan originals and for comments to text). The Mongolian representatives signing the treaty were foreign minister Da Lama Ravdan and commander in chief Manlaibaatar Damdinsüren. The Tibetan representatives who signed this document were Dalai Lama's representative Agvan Dorjiev, a Buryat, i. e. subject of Russia, and Tibetan officials in Mongolia: Ngawang Choizin, Yeshe Gyatso and Gendun Kalsang. There existed some doubts to the validity of this treaty: the 13th Dalai Lama denied that he had authorized Dorjiev to negotiate political issues. It was supposed more important that neither the cleric nor the Tibetan government appeared to have ever ratified the treaty. Nevertheless, such ratification in that time monarchic Mongolia and Tibet was not necessary. Nevertheless, before signing the treaty, Dorjiev met in Mongolia I. Ya. Korostovets, Russian plenipotentiary in Urga, and told him that Tibet wants to come in treaties with Mongolia and Russia. Korostovets, having mentioned that "Khlakha (Outer Mongolia) had just declared its independence, recognized by Russia", had no objections against conclusion of treaty between Mongolia and Tibet, but he was against a treaty of Tibet with Russia

According to the 14th Dalai Lama, this treaty was signed under the reign of the 13th Dalai Lama. There are data that the treaty signed by Russia with Mongolia in 1912 (i. e. before signing the treaty with Tibet) meant international recognition of Mongolia as a state which was not required a sanction from a third side; as a result, the treaty between Tibet and Mongolia is considered as de jure recognition of Tibet as a state. Russia and the UK were more comfortable with formally recognizing China's suzerainty and keeping an ambivalent position towards Mongolia and Tibet's independence. In addition, there was also a concern among Russia and UK that recognizing Tibetan or Mongolian independence would allow those areas to come under the other power's influence, respectively, a situation which all concerned believed to be worse than a situation in which those areas were nominally under the control of a weak China.

Салдары

Келісім туралы жаңалық британдық келіссөзшілердің арасында үлкен күдік тудырды, олар Ресей бұл келісімді Тибет мәселелерінде ықпал ету үшін пайдалануы мүмкін деп қорқып, Симла конвенциясында алаңдады. 1915 жылдың 25 мамырында Моңғолия, Қытай Республикасы және Ресей үш тараптан қол қойған Кияхта шарты да осындай шарт еді. Аталған келісімде Моңғолияның ішкі істердегі толық тәуелсіздігі және Монғолиядағы Ресейдің жеңілдіктері бекітілді, сонымен қатар Қытайдың ел үстінен жоғары билігі ресми түрде мойындалды.