Пелжидийн Генден: Моңғол революционері және саяси қайраткері
Peljidiin Genden
Пельжидийн Генден: Моңғолстанның тұңғыш президенті (1924-1927), премьер-министрі (1932-1936). Сталиндің ықпалына қарсы тұрды, қуғынға ұшырады. Тарихы мен өмірі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Моңғол саясаткері (1892–1937)
Mongolian politician (1892–1937)
Пелжидин Генден (1892 немесе 1895 – 26 қараша 1937) – Моңғол Халық Республикасының саяси қайраткері, елдің тұңғыш президенті (1924–1927 жж., Наваандоржин Жадамбаа тек президент міндетін атқарушы болды) және тоғызыншы премьер-министрі (1932–1936 жж.). МПРП-ның үш хатшысының бірі ретінде Генден 1930-шы жылдардың басында социалистік экономикалық саясатты жылдам және міндетті түрде енгізуге жауапты болды. 1932 жылы ол Иосиф Сталиннің қолдауымен премьер-министр болды, бірақ кейін Мәскеудің институционалдық буддизмді жою және Моңғолиядағы кеңестік ықпалды күшейтуге бағытталған қысымына қарсылық көрсетті. Оның тәуелсіз мінезі, ашық пікір білдіруі (Мәскеудегі ресми кездесулерде Сталинмен тікелей пікір таластыруымен танымал болды және Сталиннің күшті тұлғасына қарсы тұрған санаулы адамдардың бірі болды) және ұлттық сезімдердің артуы 1936 жылдың наурыз айында кеңестік ұйымдастырылған тазалауға әкелді. Оны революцияға қарсы тұру және Жапонияға тыңшылық жасау деп айыптап, 1937 жылдың 26 қарашасында Мәскеуде атылды.
Peljidiin Genden (; 1892 or 1895 – November 26, 1937) was a political leader of the Mongolian People's Republic who served as the country's first President (1924 to 1927; Navaandorjiin Jadambaa was just the acting president) and the ninth Prime Minister (1932–1936). As one of three MPRP secretaries, Genden was responsible for the swift compulsory implementation of socialist economic policies in the early 1930s. In 1932, he was granted Joseph Stalin's support to become Prime Minister, but then increasingly resisted pressure from Moscow to liquidate institutional Buddhism and permit increased Soviet influence in Mongolia. His independent temperament, outspokenness (he became famous for fearlessly confronting Stalin during their public meetings in Moscow and was one of the few to stand up to Stalin's strong personality), and growing nationalist sentiments ultimately led to his Soviet orchestrated purge in March 1936. Accused of conspiring against the revolution and spying for the Japanese, he was executed in Moscow on November 26, 1937.
Ерте өмір және мансап
Пелжидин Генден 1892 немесе 1895 жылы қазіргі Өверхангай провинциясының Худжирт ауданында дүниеге келген (мәліметтер әртүрлі). 1922 жылы Моңғолия революциялық жастар лигасына (МРЖЛ) қосылды, ал бір жылдан кейін жергілікті ұясының басшысы болып тағайындалды. 1924 жылы қарашада Уланбаторда өткен Моңғолстан Ұлы Хуралының бірінші сессиясына Өверхангайдан делегат ретінде қатысты. Сол жерде премьер-министр Балингин Церендорж оның еркіндікпен сөйлеуін байқады және оның ұсынысымен Генден Мемлекеттік кіші Хуралдың, яғни Бага Хуралдың төрағасы болып сайланды. Осылайша ол Монголияның іс жүзіндегі мемлекет басшысы болды, бұл лауазымды 1924 жылдың 29 қарашасынан 1927 жылдың 15 қарашасына дейін атқарды, сонымен қатар Монголияның кәсіподақтарының Орталық бюросының төрағасы қызметін де атқарды.
Peljidiin Genden was born in present day Khujirt district of Övörkhangai Province in either 1892 or 1895 (sources differ). In 1922, he joined the Mongolian Revolutionary Youth League (MRYL), and a year later he was appointed acting head of his local cell. He attended the first session of the Mongolian Great Khural in Ulaanbaatar in November 1924 as a delegate from Övörkhangai. There, Prime Minister Balingiin Tserendorj took notice of his outspokenness and based on his recommendation Genden was elected chairman of the Presidium of the State Small Khural or Baga Khural, the small assembly that controlled day to day matters of state. This made him the effective head of state of Mongolia, a position he would hold from November 29, 1924, to November 15, 1927, and served concurrently as the chairman of the Central Bureau of Mongolia's Trade Unions.
Сол жаққа ауытқу
Генден 1928 жылдың 11 желтоқсанынан 1932 жылдың 30 маусымына дейін Моңғол халық революциялық партиясының Орталық комитетінің үш хатшысының бірі болды. Өзінің әріптестері Өлзийн Бадрах және Бат Очирын Элдев Очир (кейіннен Золбингийн Шижээ) есімділермен бірге Генден социалистік экономикалық саясатты, мысалы, мәжбүрлі ұжымдастыру, жеке кәсіпкерлікке тыйым салу, монастырларды жабу және олардың мүлкін тәркілеу сияқты шараларды жылдам күшпен енгізуге шақырды. Бұл саясаттың нәтижесі апатты болды, себебі дәстүрлі малшылар даладан қуылып, нашар басқарылатын ұжымдық шаруашылықтарға көшірілді, осының салдарынан монғол малдарының үштен бірі жойылды. 800-ден астам моңғол ақсүйектері мен буддалық монастырлардың мүлкі тәркіленді, ал 700-ден астам ақсүйек отбасы басшылары атылып өлім жазасына кесілді. Осының нәтижесінде 1930-1932 жылдары бірнеше провинцияда ашық көтеріліс болды. Жауап ретінде Мәскеу моңғол үкіметінің "солшыл бетбұрыс" саясатын тоқтатуды бұйырды және 1932 жылдың мамырында бірнеше партия басшылары (Бадрах, Шижээ және премьер-министр Ценгельтин Джиджиджав сияқты) социалистік шараларды "мерзімінен бұрын" іске асыруға тырысқаны үшін тазартылды.
Genden served as one of three secretaries of the Mongolian People's Revolutionary Party's Central Committee from December 11, 1928, to June 30, 1932. Together with fellow secretaries Ölziin Badrakh and Bat Ochiryn Eldev Ochir (and later Zolbingiin Shijee) Genden urged for swift compulsory implementation of socialist economic policies such as forced collectivization, bans on private enterprise, the closure of monasteries and the forfeiture of their property. The policy proved disastrous as traditional herders were forced off the steppe and into badly managed collective farms, destroying one third of Mongolian livestock. Over 800 properties belonging to Mongolian nobles and Buddhist monasteries were confiscated and the heads of over 700 noble households were executed. As a result, open revolt broke out in several provinces between 1930 and 1932. In response, Moscow ordered the suspension of what it termed the "Leftist Deviation" policies of the Mongolian government and in May 1932 several party leaders (including Badrah, Shijee, and Prime Minister Tsengeltiin Jigjidjav) were purged for trying to implement socialist measures "prematurely".
Премьер-министр
Генден 1932 жылы Иосиф Сталинмен кездесіп, Кеңес басшысын өз жағына тарта келіп, тазалаудан шеберлікпен аман қалды. Мәскеудің қолдауымен Генден 1932 жылғы 2 шілдеде тазаланған Жигиджавтың орнына (Халық комиссарлары кеңесінің төрағасы) тағайындалды. Генден Моңғолияның "Жаңа бағыт" немесе "Жаңа реформа" экономикалық жоспарын іске асыруды басқарды. Елдің жаңа экономикалық моделі қатаң коммунистік экономикалық принциптерді жеңілдету ретінде қарастырылды. Бұл жоспар Владимир Лениннің 1921 жылғы Кеңес Одағының Жаңа экономикалық саясатына ұқсас болды. Моңғолиядағы бұл жаңа саясатқа салықтарды төмендету, сондай-ақ жеке кәсіпкерлікке және діни ұйымдарға қойылған шектеулерді азайту кірді. Генденнің беделі Моңғолия экономикасы күшейіп, тапшылық азайған сайын артты. Революциядан бері алғаш рет үкімет МПРП-ға қарағанда үстемдікке ие болды. Сол кездегі халық пікірі Генден мен Ішкі істер комитетінің басшысы Д. Намсрайдың саяси қарсыластарын тазалау мақсатымен бұл іске бастама көтергенін көрсетсе де, істің басты қозғаушы күші Моңғолиядағы бурят халқын әлсіретуді көздеген кеңестік агенттер болғандығын дәлелдейтін мәліметтер бар.
Genden deftly survived the purge by meeting with Joseph Stalin in 1932 and winning over the Soviet leader. Through Moscow's support, Genden was named (Chairman of the Assembly of People's Commissaries) on July 2, 1932, replacing the purged Jigjidjav. Genden was placed in charge of the implementation of Mongolia's "New Turn" or "New Reform" economic plan. The nation's new economic model was considered an easing of more strict communist economic principles. The plan was closely modeled on Vladimir Lenin's 1921 Soviet New Economic Policy. This new policy in Mongolia included a reduction in taxes as well as lessened restrictions on private businesses and religious institutions. Genden's popularity increased as Mongolia's economy was strengthening and shortages were being reduced. For the first time since the revolution the government was in a more dominant position vis à vis the MPRP. Public opinion at the time held that Genden and D. Namsrai, head of the Internal Affairs Committee, had initiated the affair to purge political enemies, but there is evidence that the affair was driven in large part by Soviet agents looking to weaken the Buryat population in Mongolia.
Сталинге қарсы тұру
1934 жылы Сталин мен Генденнің арақатынасы керілісе бастады. Мәскеуде Генденмен кездескенде Сталин оған Монголияның будда дініндегі рухани басшыларын жоюға шақырды. Ол монғол басшысына өз ұлтының 100 мыңнан астам ламаларын, «ішкі жау» деп атап, қырып тастауды бұйырды. Генден, өзінің терең буддистік сенімімен, бірде: «Жер бетінде екі ұлы гений бар – Будда мен Ленин» деген сөзді айтқан екен. 1933 жылы Генден «дінге қарсы күреспеу» ниетін білдірді және монғол ламаларына дінін ашық түрде ұстануға рұқсат берді, бұл Сталиннің бұйрықтарына тікелей қарсы келді. Монголияда кеңестік үстемдіктің күшеюінен күдіктенген Генден 1934 жылғы екіжақты келісімді, онда КСРО Монголияны кез келген басқындықтан қорғауға уәде берген, сондай-ақ 1936 жылғы «Достық және ынтымақтастық туралы шартты», кеңестік әскерлерді Монголияда орналастыруға мүмкіндік берген, кешіктіріп отырды. Генден КСРО мен Жапония арасындағы дипломатиялық шиеленісті Монголияның мүддесі үшін пайдаланып, кеңестік үстемдікке тойтарыс беруді үміттенеді, бірақ бұл саясат кейіннен оның құлдырауына себеп болды, өйткені 1936 жылы ол жапондықтармен байланыста болды деген айыптар туды. Генден Сталиннің Монголияның ішкі істер комитетін толыққанды тәуелсіз министрлікке дейін көтеру және Монголия армиясының санын арттыру туралы ұсыныстарын да күмәнмен қабылдады. 1935 жылдың желтоқсан айында Генден Мәскеуге қайта шақырылды, онда Сталин оны өзінің нұсқауларын орындамағаны үшін тағы да сөкпеді. Кейіннен, мас күйде болған Генден монғол елшілігінде өткен қабылдауда Сталинге ашық сөгіс айтып, «Сен қанды грузинсің, енді орыс патшасына айналып кеттің!» деп айқайлады. Содан кейін Генден Сталинге шапалақ соғып, оның темекі құбырын сындырып, Монголия Жапон империясымен одақ құруды қарастырып жатқанын мәлімдеді.
Ties between Stalin and Genden began to fray as early as 1934 when, at a meeting with Genden in Moscow, Stalin urged him to destroy Mongolia's Buddhist clergies. He told the Mongolian leader to exterminate more than 100,000 of his nation's lamas, whom Stalin called "the enemies within". Genden, a staunch Buddhist, was once quoted as saying "On earth there are two great geniuses – Buddha and Lenin." In 1933, Genden stated his intention to "not to fight against religion" and allowed Mongolian lamas to practice their religion in public, directly challenging Stalin's orders. Suspicious of growing Soviet domination in Mongolia, Genden actively postponed both a 1934 bilateral gentlemen's agreement, in which the USSR promised to protect Mongolia from potential invasion, as well as the 1936 "Treaty of Friendship and Cooperation" that allowed for the stationing of Soviet troops in Mongolia. Genden hoped to stave off Soviet domination by exploiting the diplomatic strain between the USSR and Japan to Mongolia's benefit, but the policy would later prove to be his undoing as accusations surfaced in 1936 that he was working on the side of the Japanese. Genden likewise hesitated on Stalin's recommendations that he elevate Mongolia's internal affairs committee to a fully independent ministry and that he increase the size of Mongolia's military. In December 1935, Genden was brought back to Moscow, where Stalin again rebuked him for failing multiple times to act on his guidance. Later, a heavily intoxicated Genden publicly scolded Stalin at a reception for the Mongolian Embassy, shouting "You bloody Georgian, you have become a virtual Russian Czar". Genden then reportedly slapped Stalin, broke his pipe, and hinted that Mongolia was considering an alliance with the Empire of Japan.
Тазартылған
Генденнің Моңғолияға оралуымен, Хорлогиин Чойбалсан Сталиннің бұйрығымен 1936 жылғы наурыз айында Улан-Баторда Моңғолия халықтық революциялық партиясының екінші пленум отырысын ұйымдастырып, Генденді лауазымынан толығымен шеттетуге көшті. Доржжавин Лувсаншарав басқаратын партия мүшелері Генденді Мәскеудегі іс-әрекеттері үшін сынап, Кеңес Одағымен қарым-қатынасты қиындатуға тырысқандығын айыптады. Ол премьер-министр және сыртқы істер министрі лауазымдарынан алынып, қатаң үй қамауына алынды. Генденнің орнына Анандын Амар екінші рет премьер-министр болып тағайындалды. Генденді қуу арқылы Чойбалсан Сталиннің Улан-Батордағы сенімді адамына айналып, жаңа Ішкі істер министрлігінің басшысы болып тағайындалды, ол оны Моңғолиядағы ең күшті тұлғаға айналдырды.
Upon Genden's return to Mongolia, Khorloogiin Choibalsan, acting under orders from Stalin, organized the second plenary meeting of Mongolian People's Revolutionary Party in March 1936 in Ulaanbaatar to permanently remove Genden from office. Party members led by Dorjjavyn Luvsansharav reprimanded Genden for his actions in Moscow and accused him of sabotaging relations with the Soviet Union. He was subsequently removed from his offices of both the prime minister and the foreign minister and then placed under strict house arrest. Anandyn Amar was appointed as the prime minister for the second time in Genden's place. With the purge of Genden, Choibalsan became Stalin's favored official in Ulaanbaatar and was named head of the new Internal Affairs Ministry, effectively making him the most powerful person in Mongolia.
Өлім
1936 жылы сәуірде Генденді КСРО-ға медициналық көмек көрсету сылтавымен "шақырып" алды. Ол бір жыл бойы Қара теңіз жағажайындағы Форс курортында болды. 1937 жылы жазда Сталиннің Ұлы тазалауы кезінде тұтқындалып, тергеу барысында "ламашыл реакционерлермен" және "жапон шпиондарымен" байланыс жасағанын мойындады. КСРО Жоғарғы Сотының Әскери алқасының шешімімен Генден 1937 жылы 26 қарашада Мәскеуде "саяси төңкеріс жасауға әрекеттенгені және Жапонияның шпионы болғаны" үшін атылды.
Genden was "invited" to the USSR, ostensibly for medical care, in April 1936. He then spent one year at the resort town of Foros on the Black Sea. In summer 1937, he was arrested during Stalin's Great Purge and under interrogation admitted to plotting with "lamaist reactionaries" and "Japanese spies." By order from the Military Collegium of the Supreme Court of the USSR, Genden was executed in Moscow on November 26, 1937, for "his attempt to undertake a political coup and being a spy of Japan."
Оңалту
Генден Моңғолияда тұлғасыз деп жарияланды; алайда, ол 1956 жылы, өлімінен шамамен екі он жыл өткен соң, Кеңес Одағы Жоғарғы Сотының Әскери Коллегиясымен ақталды. Генденнің іс-әрекеттері мен тарихы Моңғолияда 1990 жылғы демократиялық революцияға дейін көлеңкеде қалды. Оның қызы Серендулам 1996 жылы оның бұрынғы тұрғын үйінде Саяси қуғын-сүргін құрбандарының ескереу мұражайын ашты. Мұражай саяси қудалаулардың құрбандары туралы ақпарат ұсынды, сондай-ақ, кейбір есептерге сәйкес, бұл шара халықтың 14%-на дейін әсер еткен. Ғимарат 2019 жылы бұзылды.
Genden was declared a nonperson in Mongolia; however, he would be rehabilitated in 1956 by the Military Collegium of the Supreme Court of the Soviet Union, nearly two decades after his death. Genden's actions and history remained obscured in Mongolia until the country's democratic revolution in 1990. His daughter Tserendulam opened the Memorial Museum for Victims of Political Repression in his former residence in 1996. It offered information on the victims of the political prosecutions, which according to some estimates affected up to 14% of the population. The structure was demolished in 2019.