Кіріспе

Компьютерге деген ашу-ыза Компьютерлік ашу – күшті ашу немесе көңіл көншілдікке байланысты компьютерге деген теріс психологиялық реакция. Компьютерлік ашудың мысалдарына компьютерге қарғыс айту немесе дауыс көтеру, пернетақта мен тышқанды ұру немесе лақтыру, компьютерге немесе мониторға заттармен немесе қару-жарақпен шабуыл жасау жатады.

Атақты істер

2015 жылдың сәуір айында Колорадо штатының тұрғыны тұрғын үйлер арасында қару қолданып, компьютерін артқа алып, 9 мм-лік тапаншамен сегіз рет атқан. Полиция сұрағанда, ол компьютеріне қатты ашуланғанын, "критикалық нүктеге жеткенін" айтты және компьютерін атқаннан кейін "періштелер ән салыпты" деді. 2007 жылы бір неміс адамы түн ортасында компьютерін терезеден лақтырып жіберіп, көршілерін қорқытты. Неміс полициясы оған қатысты қылмыс ісін қозғамады, "Кімнің бойында мұндай сезім болмады?" деді. 2006 жылы "Bad Day" атты видео, онда бір адам жұмыста компьютерін қиратып жазады, интернетте кеңінен танылып, екі миллионнан астам қаралым жинады. Компьютерге деген ашудың басқа да мысалдары бар: бір мейрамхана иесі ноутбугін майға лақтырып жіберді, ал бір адам компьютерін терезеден лақтыруға тырысып, терезенің жабық екенін ұмытып қалды. "Ашулы неміс баласы" – 2000-жылдардың ортасында танымал болған интернет-мем, онда басты кейіпкер компьютерінің өте баяу жүктелуіне ашуланып, пернетақтамен үстелге қайта-қайта соққы береді, нәтижесінде пернелер түсіп қалады.

Ауру таралуы

1999 жылы компьютердегі ашу-ыза жолдағы ашу-ызадан жиі кездесетіні болжалды, бірақ 2015 жылғы зерттеуде компьютерді пайдалану кезіндегі ашу-ызаның көрсеткіші, көлік жүргізу кезіндегі ашу-ыза көрсеткішінен төмен екені анықталды. Дегенмен, басқа жағдайлармен салыстырғанда, көлік жүргізу немесе компьютер пайдалану кезінде ашу-ызаға ұшырау жиілігі жоғары болды. 2009 жылы британдық компьютер пайдаланушыларының компьютермен байланысты тәжірибелері туралы сауалнама жүргізілді. Сауалнама нәтижесінде респонденттердің 54% компьютерлерін сөзбен кінәлағанын, ал 40% оларға физикалық күш қолданғанын мәлімдеді. Сондай-ақ, көптеген пайдаланушылар айына үш-төрт рет компьютерлік ашу-ызаға ұшырайтыны анықталды. Компьютерлік ашу-ызаның түрлері әртүрлі географиялық аймақтарда әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, бір зерттеуде лондондықтардың компьютерлеріне физикалық шабуыл жасау ықтималдығы бес есе жоғары екені, ал Йоркшир және Хамберден келгендердің компьютерлеріне айқайлауға бейім екені анықталды. Жас топтары арасында да айырмашылықтар байқалды, яғни 18-24 жас аралығындағы жастар компьютерлік көңілсіздікке ұшырағанда, 35 жастан асқандарға қарағанда, агрессивті мінез-құлық танытуға көбірек бейім. Бірақ басқа зерттеулер компьютерлік тәжірибе немесе пайдалану деңгейі емес, компьютерлерге қатысты өзінің қабілеттерін бағалау сезімі компьютерлік ашу-ызаның себебін болжауы мүмкін екенін көрсетті. 1999 жылы профессор Роберт Дж. Эдельман, клиникалық, сот-медициналық және денсаулық психологы, сондай-ақ Британдық психологиялық қоғамның мүшесі, технологияға байланысты ашу-ызаға ұшырағандарға арналған жеке кеңес желісін ұсынды. Тағы бір сауалнамада пайдаланушылар электрондық пошта, мәтін редакторы, интернет серуендеу, операциялық жүйенің қате жұмыс істеуі, қажетті функцияны табудағы қиындықтар және бағдарламалардың іркілуі компьютерлік ашу-ызаның жиі себептері екенін айтты. Осы техникалық мәселелер, тар мерзімдер, жұмыстың нашар прогресі және компьютерлік тапсырманы аяқтамау компьютерлік ашу-ыза мен көңілсіздікті күшейтеді.

Психологиялық факторлар

Эмоциялар туралы зерттеулер көрсеткендей, ашу көбінесе жоспарлар мен күтулердің тоқырауынан, әсіресе әлеуметтік нормалардың бұзылуынан туындайды. Егер адам өзінің мақсатына немесе міндетіне қол жеткізе алмайтынының немесе әлеуметтік нормалар неге бұзылғанының себебін түсінбесе, бұл ашу сезімі күшейе береді. Психологтар бұл мәселені компьютерлік ашумен тығыз байланысты деп санайды, себебі компьютер пайдаланушылары компьютермен басқа адамдармен қарым-қатынас жасайтындай қарым-қатынас етеді. Осылайша, компьютерлер мерзімді тапсырмаларды орындау кезінде немесе маңызды міндеттерді аяқтағаннан кейін дұрыс жұмыс істемесе, пайдаланушылар компьютердің өзінен сатқындық көргендей сезінеді, дәл сол сияқты басқа адамдардан да көре алады. Атап айтқанда, пайдаланушылар компьютерінің қалай жұмыс істемейтінін түсінбегенде, әсіресе оларға ең қажет болған сәтте, бұл әлеуметтік нормаларды бұзу немесе жеке шабуыл ретінде қабылданады, соның салдарынан жаушылық сезімі пайда болады. Компьютерлік ашуды болдырмаудың тағы бір жолы – компьютердегі деректерді жиі сақтыққа көшіру, компьютердің жадын арттыру. Кейбір компьютерлік техникалық қызмет көрсету компаниялары компьютерлік ашуды азайту мақсатында өз техниктеріне клиенттермен сезімтал психологиялық жағдайда қалай жұмыс істеу керектігін, сондай-ақ техникалық мәселелерді қалай диагностикалау және түзету керектігін үйретеді. Компьютерлік интерфейстерді қателер пайда болғанда көбірек эмоционалдық қолдау көрсетуге немесе терапиялық стратегияларды ұсынуға бағытталған дизайн жасау, компьютерлік ашу мен ашуды азайтудың тағы бір тиімді жолы ретінде қарастырылуда. Тағы бір зерттеуде қателік хабарламаларындағы жағымды сөздер ("Компьютер жақын арада қайта жұмыс істейтініне қуаныштымыз") жағымсыз сөздермен ("Бұл көңілді қалдырады") немесе бейтарап хабарламамен салыстырғанда, пайдаланушылардың бақыт белгілерін көбірек көрсеткені анықталды.