Кіріспе

Шын оқиғаларды бейнелейтін көркем емес фильмдер жанры. Шын оқиғалар фильмдері – деректі фильмдерге ұқсас, нақты оқиғалардың, орындардың және заттардың (негізінен B-роль) кадрларын пайдаланатын көркем емес фильмдер жанры. Деректі фильмдерден айырмашылығы, шын оқиғалар фильмдері үлкен сюжеттік желіге немесе тұтас құрылымға құрылмайды. Іс жүзінде, шын оқиғалар фильмдері деректі фильмдер пайда болғанға дейін туындаған. Ерте кино дәуірінде, әдетте бір-екі минуттан аспайтын және көрсетушілер бағдарламаға жинап қоятын шын оқиғалар фильмдері, көркем фильмдермен бірдей танымал және маңызды болды. Алғашқы кинода "факт" пен "фантастика" арасындағы шекара, деректі фильмдер көркем емес фильмдерді түсірудің басты түрі болған кезде соншалықты айқын болмады. Шын оқиғалар фильмдері жанры фотосуретке жақын. 1908 жылға қарай шын оқиғалар фильмдерін түсіру тоқтатылғанмен, "шынайы кадрлар" термині кейде деректі фильмдерді өндіруде қолданылады.

Басталуы

Алғашқы деректі фильмдер проекцияланған киноның пайда болуымен бірге пайда болды. Франциядағы Люмьер ағайындар осы жанрдың негізгі жақтаушылары болды және сонымен қатар «Актуалитеттер» терминін ойлап тапты, оны фильмдерінің басылған каталогтарында сипаттама ретінде пайдаланды. Люмьерлер көрсеткен алғашқы фильм – La sortie des usines Lumière (1895) – де-факто ең алғашқы деректі фильм болып табылады; ол алғашқысы болмауы мүмкін, бірақ ол 1895 жылдың 28 желтоқсанында көпшілық алдында көрсетілген алғашқы фильм болды. АҚШ-та Томас Эдисон, Inc. 1893 жылдан бастап фильмдер түсіріп, оларды Кинетоскоп арқылы көрсеткенмен, фильмдердің өзі Эдисонның импровизацияланған студиясы – Black Maria-ның ішінде ғана түсірілді. Bucking Broncho (1894) Эдисонның ашық ауада түсірілген алғашқы фильмі болса да, ол Black Maria-ның жанына арнайы қоршау салуды қажет етті. Эдисон мен алғашқы Biograph кинокамералары ауыр болды және бір адам көтере алмайтын, тасымалдау үшін ат арбасын қажет ететін. Люмьер камералары бастапқыда кішкентай, жеңіл және проекторлар ретінде де жұмыс істеді. 1895 жылы Ұлыбританияда тіркелген Пол Акс камерасы да Эдисон моделінен кішірек және тасымалдауға ыңғайлырақ болды, ал Бирт Акс мамыр айында «Дерби» (1895) фильмін түсірді. Бірақ бұл фильм және Полдың басқа фильмдері 1896 жылдың ақпан айына дейін көпшілыққа көрсетілмеді. Эдисонның алғашқы негізгі кинопродюсері У. К. Л. Диксон 1895 жылдың соңында компаниядан бөлініп, өзінің жеке компаниясы – American Mutoscope and Biograph серіктесі ретінде жұмыс істеді, ол 1897 жылы Диксон басқарған британдық еншілес компанияны құрды. Олардың камералары бастапқыда Эдисондыкінен де ауыр болса да, 68 мм пленканы пайдаланды, ал Biograph-тың алғашқы фильмдері – Ниагара шарлауының түрлі көріністері – деректі фильмдер болды. (Дегенмен, 1900 жылға дейінгі кезеңде Biograph компаниясының студияда түсірілген фильмдері басым болды). 1900 жылға дейінгі Selig (Чикаго), Lubin (Филадельфия), Vitagraph (Нью-Йорк), Méliès Star Film, Pathé Frères and Gaumont (Франция) және Warwick Trading Company (Ұлыбритания) сияқты басқа компаниялар да, басқа жанрлардағы фильмдерге қатысты әртүрлі дәрежеде болса да, деректі фильмдер түсірді. Ұлыбританияда Бирт Акс фильмдер түсірушілердің бірі және алғашқы көшпелі репортер болды. 1894 жылы ол 70 мм форматты жасап, Хенли Корольдік регатасын түсірді. Ол Роберт В. Полмен бірге 35 мм кинокамерамен, Кинеоптиконмен, соның ішінде Кловелли коттеджіндегі оқиға, Оксфорд және Кембридж университетінің қайық жарысы және Довердегі толқынды теңіз сияқты Ұлыбританияның алғашқы фильмдерін түсірді. Бирт Акс 1898 жылы әуесқойларға арналған алғашқы камераны жасады. Ол оны «Биртак үй кинотеатры» деп атады, ол 17,5 мм калибрді пайдаланды. Оның мақсаты, оның сөздері бойынша, «қозғалыстык фотосуретті әркімнің қолжетімділігіне жеткізу» болды. Чарльз Урбан 1897 жылы Warwick Trading Company компаниясының басқарушы директоры болды, онда ол деректі фильмдерге, соның ішінде Англо-бур соғысының жаңалықтарына маманданған. 1903 жылдың шілдесінде ол өзінің жеке компаниясын – Charles Urban Trading Company құрды және 1908 жылы Лондонның Уордур көшесіне көшіп барды. Урбанның бизнесі алғашқы болып британдық киноиндустриясының отаны болған жерде орналасқан. Митчелл мен Кенионды 1897 жылы Сагар Митчелл мен Джеймс Кенион құрды, ол көп ұзамай Ұлыбританиядағы ең ірі кинопродюсерлерінің біріне айналды. Басқа алғашқы пионерлердің қатарында Джеймс Уильямсон, Г. А. Смит және Сесил Хепворт болды, ол 1899 жылы жылына 100 фильм шығара бастады, оның компаниясы британдық сахнадағы ең ірі компанияға айналды. АҚШ-тағы ең табысты кинокомпаниясы, 1900 жылға дейін ең үлкен өндірісімен, American Mutoscope компаниясы болды. Бұл бастапқыда 1895 жылы Эдисон компаниясынан кеткеннен кейін В. К. Л. Диксонның мутоскопымен көрсетілетін қысқа фильмдерді пайдалану үшін құрылған. Оның жабдығы 70 мм ендік пленканы пайдаланды, ал әрбір кадр олардың көру машинасына енгізу үшін қағаз парақтарына жеке басылды. Суреттер айналмалы барабанның шетінен шығып, бірінен соң бірі қарауға айналды.

Саяхаттық жаңалықтар

Реалистік фильмдердің ерекше түрі – жылжымалы реалистік фильм, онда камера автобус немесе пойыз вагоны сияқты көлік құралына орналастырылады, соның арқасында көрініс камераны тасымалдап келе жатқан көліктің қозғалысымен бірге өзгереді. Бұл фильмдер камера қозғалысын қолданған алғашқы туындылардың бірі болды. Джеймс Х. Уайттың «Елисей даласының панорамалық көрінісі» (1900) атты фильмі атпен жүргізілген каретадан түсірілген болуы мүмкін. Көзге түсетін мысалдардың ішінде Фредерик С. Армитаж бен А. Е. Уидтің «Гадсонмен төмен» (1903) және Г. У. Билли Биццердің бірнеше фильмдері бар, соның ішінде «Ішкі Н. Й. метрополитені, 14-ші көшеден 42-ші көшеге дейін» (1905) – жүйе алғаш ашылғаннан кейін көп ұзамай Нью-Йорк метросы вагонының алдынан түсірілген. Майлз ағай-інілердің «Өртке дейін Базар көшесімен саяхат» (1906) атты фильмі ерекше аталады, ол Сан-Франциско трамвайында түсірілді және қалаға ауыр зақым келтірген жер сілкінісі мен өрттен бір күн бұрын өңдеуге тапсырылды.

Қауысқан жанрлар

Кейбір ерте фильмдердің түрлері көбінесе шындық жанрының ішінде қарастырылады, бірақ олар тек туысқан формалар болып табылады және толығымен осы атауға жатпайды. Спорттық шаралар, әсіресе қайық және яхта жарыстары шындық жанрына жатса, ал жекпе-жек фильмдері жеке жанрды құрайды. Эдисонның "Хорнбеккер Мерфи" жекпе-жегі (1894) сияқты алғашқы жекпе-жек фильмдері шындықтың пайда болуына дейін жасалған, және 1916 жылға дейін жанр дамыған сайын, нақты түсірілген, қайта құрылған және сахналаған жекпе-жектердің қосындысынан тұрды. Ертедегі кинода кең таралған камераның бекітілген орны, тіпті көптеген бокс раундтарын түсіруге қолайлы болды, ал мұндай тақырыптарға деген қызығушылықты бокс көптеген жерлерде заңсыз болғандығы және фильмдер осы ойын-сауыққа қол жеткізуге мүмкіндік бергендігі күшейте түсті, себебі тікелей бокс матчтарына заңмен тыйым салынған. Әртүрлі қайта құрулар жаңалықтарды таратудың ерте түрлерін көрсетеді; камераны көптеген қоғамдық маңызы бар немесе қызығушылық тудыратын оқиғаларға жеткізу мүмкін болмағандықтан, оқиғалар камера алдында қайта ойналды, түрлі актерлер, модельдер немесе олардың комбинациясы қолданылды. Бұл әсіресе испан-американ соғысы кезінде кең таралды; камералар Кубадағы майданға жіберілгенімен, кері қайтарылған кадрлар көбінесе көңіл көншітпейтін болды, сондықтан Нью-Джерсиде оқиғаға ұқсас орын табу және актерлермен шайқас сахналарын қайта жасау тиімдірек болды. Бұл фильмдер көбінесе көрменің қатысушыларына және көпшілікке көрсетілген оқиғаның нақты тіркелген жазбасы ретінде ұсынылды.

Құлдырау

1904 жылы американдық ағылшын режиссері Чарльз Урбан австралиялықтарға Англияның көрінісін көрсетуге арналған 12 минуттық саяхатнамасы «Everyday London» фильмін жасады. Бұл фильм – нағыз деректі фильм, ол біршама шикі жинақталған болғанымен, көптеген қысқа түсірілімдерден тұрады және деректі фильмнің форматында анық қалыптасқан. 1905 жылы Люмьер ағай-інілері шындықты көрсететін фильмдерді түсіруді тоқтатты, ал келесі екі жылдың ішінде Эдисон және Биограф сияқты ірі өндірушілер осы жанрдан бас тартып бастады. 1907 жылы американдық Биограф мұндай фильмдерді енді жасамай қалды, ал Калем сияқты жаңа компаниялар оларды ешқашан шығармады, актерлермен көркем фильмдерге көшті. Гастон Мелиес Америка Құрама Штаттарына келіп, Star Film компаниясының американдық бөлімін құрғанда, ол бастапқыда шындықты көрсететін фильмдер жасады, бірақ тез арада вестерн фильмдеріне ауысты. Бұл шындықты көрсететін фильмдерді өндіруді Ұлыбританиядағы Митчелл және Кенион сияқты кіші өндірушілерге қалдырды, бұл компания басқа түпкі фильмдер жасаған жоқ, бірақ Пате оларды өндіруді жалғастырды. 1908 жылдың ортасында француздық Pathé алғашқы киножурналды ұсынды. Киножурнал – бұл шындықты көрсететін фильмдерді біріктіретін формат, және ол оқиғаларға қатысты уақтылы ақпарат берді. Сол жылы Чарльз Урбан «Кинора» компаниясын құрды, ол деректі фильмдер мен басқа да көркем емес фильмдерді тарату үшін арнайы құрылған алғашқы компания болды. 1910 жылдан кейін де кейбір шындықты көрсететін фильмдер түсіріле берсе де, бұл жанрдың ықпалы азайды, өйткені халықтың қызығушылығы киножурналдар мен деректі фильмдерге ауысты.