Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ежелгі оқшауланған су қоры
Ancient isolated water body
Қазылған су, қазылған жер асты суы немесе палеосу – мыңжылдықтар бойы белгілі бір бұзылмаған кеңістікте, әдетте су жинағыштағы жер асты суларында сақталған ежелгі су қоры. Басқа да қазылған су түрлеріне Антарктиданың Восток көлі сияқты мұз асты көлдері жатуы мүмкін. ЮНЕСКО қазылған жер асты суларын "әдетте мыңдаған жылдар бұрын, көбінесе қазіргіден өзгеше климаттық жағдайларда жер астына сіңіп, содан бері жер астында сақталып келген сулар" деп анықтайды. Судың сіңген уақытын анықтау әдетте изотоптық іздерді талдауды қамтиды. "Қазылған" статусын анықтау – осы судың алыс өткеннен бері осы кеңістікте сақталғаны немесе сақталмағаны – су жинағыштардың ағысын, толықтырылуын және жоғалуын модельдеуді қамтиды, бұл маңызды белгісіздіктерге әкелуі мүмкін. Кейбір су жинағыштар жүздеген метр тереңдікте жатыр және кең аумақтарды қамтиды. Бұл саладағы зерттеу әдістері жылдам дамып, ғылыми білім базасы артып келеді. Көптеген су жинағыштардың жағдайында судың жасы және су жинағыш ішіндегі судың мінез-құлқы туралы зерттеулер жеткіліксіз немесе даулы.
Fossil water, fossil groundwater, or paleowater is an ancient body of water that has been contained in some undisturbed space, typically groundwater in an aquifer, for millennia. Other types of fossil water can include subglacial lakes, such as Antarctica's Lake Vostok. UNESCO defines fossil groundwater as "water that infiltrated usually millennia ago and often under climatic conditions different from the present, and that has been stored underground since that time." Determining the time since water infiltrated usually involves analyzing isotopic signatures. Determining "fossil" status—whether or not that particular water has occupied that particular space since the distant past—involves modeling the flow, recharge, and losses of aquifers, which can involve significant uncertainty. Some aquifers are hundreds of meters deep and underlie vast areas of land. Research techniques in the field are developing quickly and the scientific knowledge base is growing. In the cases of many aquifers, research is lacking or disputed as to the age of the water and the behavior of the water inside the aquifer.
Жаңартылуы
Ірі, өнімді сулы горизонттар (әсіресе Нубия құмтасты сулы жүйесі және Огалала сулы горизонты) қазба суды қамтиды және зор әлеуметтік-экономикалық құндылыққа ие. Бұл сулы горизонттардан көптеген адамдық қажеттіліктер үшін, атап айтқанда, ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және тұтыну үшін су алынады. Шөлейт аймақтарда, қолжетімді және пайдалануға жарамды суы бар кейбір сулы горизонттарға көтерілу мүлдем немесе аз ғана болады, бұл олардың жер асты суларын жаңартылмайтын ресурсқа айналдырады. Су көтерілу жылдамдығынан асып түсетін су алу жылдамдығы су деңгейінің төмендеуіне және жер асты суларының азаюына әкелуі мүмкін. Жаңартылмайтын жер асты суларын өндіру олардың шектеулі екендігіне байланысты жер асты суларын "кәсіптік өндіру" деп аталады.
Large, prolific aquifers (notably the Nubian Sandstone Aquifer System and the Ogallala Aquifer) containing fossil water are of significant socio economic value. Fossil water is extracted from these aquifers for many human purposes, notably, agriculture, industry, and consumption. In arid regions, some aquifers containing available and usable water receive little to no significant recharge, effectively making groundwater in those aquifers a non renewable resource. Extraction rates greater than recharge rates result in lowering of the water table and can lead to groundwater depletion. Extraction of non renewable groundwater resources is referred to as groundwater "mining" because of their finite nature.
Жалпы геология
Сулы жерлер әдетте жартылай кезекті тау жыныстарынан немесе саңылаулары сумен толтырылған біртекті емес материалдардан тұрады. Сирек кездесетін шектеулі сулы жерлерде су өткізбейтін геологиялық қабат (мысалы, саз немесе кальцет) сулы жерді қоршап, суды мыңжылдықтар бойы оқшаулайды. Көбінесе, қазба сулар климаты геологиялық тарихтың соңғы кезеңдерінде ылғалдырақ болған құрғақ немесе жартылай құрғақ аймақтарда кездеседі. Кейбір жартылай құрғақ аймақтарда жауын-шашынның көп бөлігі буланып кетеді, сондықтан сулы жерлерді қайта толтыру мүмкін болмайды. Қазба жер асты суларының көп бөлігі Голоцен және Плейстоцен кезеңдерінде (10,000–40,000 жыл бұрын) сіңген деп есептеледі. Кейбір қазба сулар соңғы мұз дәуірінің ең жоғары нүктесінен бері мұздың еруімен байланысты. Жер асты суларын анықтау үшін белгілі бір тұрақты изотоптардың, оның ішінде (тритий) және ("ауыр" оттегі) концентрацияларын өлшеу және геологиялық өткенге қатысты белгілі концентрациялармен салыстыру қолданылады. Кейбір жағдайларда, осы суларды адамдар пайдалануына жарамды ету үшін оларды тазарту қажет. Тұзды қазба сулы жерлер мұнай мен табиғи газдың қомақты мөлшерін сақтай алады.
Aquifers are typically composed of semi porous rock or unconsolidated material whose pore space has been filled with water. In the relatively rare cases of confined aquifers, an impermeable geologic layer (e. g. clay or calcrete) encloses an aquifer, isolating the water within, sometimes for millennia. More commonly, fossil water is found in arid or semi arid regions where the climate was significantly more humid in recent geologic history. In some semi arid regions, the majority of precipitation evaporates before it can infiltrate and result in any significant aquifer recharge. Most fossil groundwater has been estimated to have originally infiltrated within the Holocene and Pleistocene (10,000–40,000 years ago). Some fossil groundwater is associated with the melting of ice in the time since the last glacial maximum. Dating of groundwater relies on measuring concentrations of certain stable isotopes, including (tritium) and ("heavy" oxygen), and comparing values with known concentrations of the geologic past. In some cases, some form of treatment is required to make these waters suitable for human use. Saline fossil aquifers can also store significant quantities of oil and natural gas.
Огаллала су қоймасы
Огаллала немесе Жоғарғы жазықтық ағымдық суы Америка Құрама Штаттарының 8 штатының 450 000 км² аумағында жатыр. Бұл әлемдегі ең ірі тұщы су қоймаларының бірі. Ағымдық суы бірікпеген аллювиалды шөгінділерден құралған. Осы ағымдық суындағы жер асты сулары соңғы мұз дәуірінің ең жоғары нүктесінен кейінгі ылғалды кезеңде жиналған деп есептеледі. Ағымдық суының көп бөлігінде жауын-шашынның сіңуіне кедергі келтіретін, су өткізбейтін кальцет қабаты бар. Ағымдық суының басқа аймақтарында судың аз ғана мөлшерде толықтырылатыны анықталды. Бұл ағымдық суы үстінен өмір сүретін көптеген адамдарды және кең ауыл шаруашылығын сумен қамтамасыз етеді. Көптеген аймақтарда су деңгейі тым көп су тартудың нәтижесінде күрт төмендеді. Су азайту қарқыны тұрақтап тұрған жоқ, шындығында соңғы онжылдықтарда олар күшейіп келеді.
The Ogallala or High Plains Aquifer sits under 450,000 km2 of 8 states of the United States of America. It is one of the largest freshwater deposits in the world. The aquifer is composed of unconsolidated alluvial deposits. Groundwater in this aquifer has been dated to have been deposited in the humid time following the last glacial maximum. In much of the aquifer's area, an impermeable layer of calcrete prevents precipitation from infiltrating. In other regions of the aquifer, some relatively small rates of recharge have been measured. The aquifer supplies water for the many people who live above it and for widespread agricultural uses. In many areas, the water table has dropped drastically due to heavy extraction. Depletion rates are not stabilizing; in fact, they have been increasing in recent decades.
Нубияның құмтасты су қоймалары жүйесі
Нубия құмтасты сулы жүйесі Африканың солтүстік-шығысында Судан, Ливия, Египет және Чад мемлекеттерінің жерінде орналасқан. Оның ауданы шамамен 2 000 000 км²-ді құрайды. Ол көбінесе гидравликалық жағынан байланысқан көптеген құмтасты сулы горизонттардан тұрады. Жүйенің кейбір бөліктері, теңізтік тақтатастар сияқты су өткізбейтін қабаттардың болуына байланысты, белгілі бір деңгейде шектеледі, бірақ толығымен жабық емес. Су 4000 мен 20000 жыл бұрын жиналған, нақты орналасқан жеріне қарай уақыты өзгереді. Нубия құмтасты сулы жүйесіндегі су осы жерде тұратын халық үшін өте маңызды және мыңдаған жылдар бойы солай болып келді. Қазіргі заманда, сұраныс артып келе жатқандықтан, оның жылдам азаюына және халықаралық қақтығыстарға жол бермеу үшін шекаралық аймақтарды мұқият бақылау және жоспарлау қажет. Ливия мен Египет қазіргі уақытта суқойманың мол мөлшердегі қазылған суын пайдалануға бағытталған жобаларды жоспарлап отыр. Солтүстік Африканың басқа да аймақтарында да басқа қазылған сулы горизонттар анықталған.
The Nubian Sandstone Aquifer System is located in northeastern Africa, under the nations of Sudan, Libya, Egypt, and Chad, covering about 2,000,000 km2. It is largely composed of many hydraulically interconnected sandstone aquifers. Some parts of the system are considered to be confined, if somewhat leaky, due to impermeable layers such as marine shales. The water was deposited between 4,000 and 20,000 years ago, varying by specific locality. The water in the Nubian Sandstone Aquifer System is of high importance to the people living above it, and has been for millennia. In modern times, as demand increases, avoiding rapid depletion and international conflict will depend on careful cross boundary monitoring and planning. Libya and Egypt are currently planning development projects to withdraw significant amounts of the aquifer's fossil water for use. Other fossil aquifers have been identified throughout Northern Africa as well.
Калахари шөлі су басқыштары
Калахари шөлі Африканың оңтүстік-орталық бөлігінде (Ботсвана, Намибия және Оңтүстік Африка) орналасқан. Аймақтың геологиясы маңызды карст формацияларын қамтиды. Аймақтағы жауын-шашынның көп бөлігі төмендегі жер асты суларын толықтыруға үлкермей буланып кетеді. Аймақтың жер асты суларына қандай да бір маңызды толықтыру жүзеге асып жатыр ма, жоқ па деген мәселе ұзақ жылдар бойы пікірталас пен зерттеулер нысаны болып келді. Калахаридің солтүстік аймағында үңгір құмды тасында терең жер асты суының изотоптық белгілері табылды, бұл оның ұзақ уақыт бойы аз немесе толығымен оқшауланғанын көрсетеді.
The Kalahari Desert is in central southern Africa (Botswana, Namibia, and South Africa). Geology of the area includes significant karst formations. Most of the precipitation in the region evaporates before it can contribute to significant recharge of the aquifers below. Whether or not the region's aquifers receive any significant recharge has long been the subject of debate and research. In the northern region of the Kalahari, a deep aquifer in Cave sandstone was found to have isotopic signatures that suggested it had been confined with little to no leakage for long periods of time.