Кіріспе

Шөлді ортадағы құнарлы аймақ – жартылай шөлді аймақ. Экологияда оазис (/oʊ/'eɪ//s//ɪ//s/; : оазистер /oʊ/'eɪ//s//iː//z/) – өсімдіктер тіршілігін сақтап, жануарларға қоректену ортасын қамтамасыз ететін шөлді немесе жартылай шөлді ортаның құнарлы бөлігі. Жер бетінде су мен жер болуы мүмкін, немесе су тек құдықтардан немесе адамдар жасаған жер асты каналдары арқылы қолжетімді болуы мүмкін. Географияда оазис – көлік жолындағы қазіргі немесе бұрынғы тоқтау орны, немесе тым жасыл болмаған, бірақ адамдар жасаған және күткен терең құдықтар арқылы жер асты суларына қол жеткізуге мүмкіндік беретін жер. "Оазис" сөзі ағылшын тіліне "oasis" сөзінен, ал ол грекше ὄασις, óasis сөзінен келген, бұл тікелей Демотик Египет тілінен алынған. Кейінірек куәландырылған копт тілінде (Демотик Египет тілінің ұрпағы) оазис сөзі "вахе" немесе "оуахе" деп аталады, яғни "қоныс" немесе "тұрғын жер" деген мағынаны білдіреді. Араб тілінде оазис – wāḥa (واحة).

Сипаттама

Оазистер "гидрологиялық жағынан артықшылықты" жағдайларда пайда болады, олардың қасиеттеріне жоғары су деңгейі, маусымдық көлдер немесе тосылған вадилер жатады. Оазистер жер асты өзендері немесе су жинағыштары сияқты тұщы су көздерінің жер бетін табиғи түрде немесе адам жасаған құдықтар арқылы суаруы нәтижесінде құрылады. Судың жер бетінде немесе жер астында болуы қажет, ал осы маңызды ресурстың жергілікті немесе аймақтық басқаруы стратегиялық, бірақ мұндай аймақтарды құру үшін жеткіліксіз: мұндай экожүйелерді сақтау үшін үздіксіз адам еңбегі мен білімі (техникалық және әлеуметтік мәдениет) маңызды. Оазисті сақтауға адамның үлесі ретінде құдықтарды қазу және күтіп ұстау, каналдарды қазу және күтіп ұстау, сондай-ақ адам мен жануарлардың тамақ қорларын сақтау үшін қажетті су мен құнарлылықты пайдалануға тырысатын мүмкіндікшіл өсімдіктерді үнемі жою кіруі мүмкін. Типик оазис – "суға тәуелді бұталар мен ағаштармен қоршалған ашық су тобыры, ал олар өз кезегінде шөл өсімдіктеріне өтетін сыртқы аймақпен қоршалған". Жаңбыр сулары Туат сияқты табиғи оазистерді қамтамасыз етеді. Су өткізбейтін тау жыныстары мен тастар суды ұстап, қалталарда сақтай алады, ал жер астындағы ұзын жарықтар мен жанартаулық бөгеттерде су жиналып, жер бетіне сіңіп шығады. Судың кез келген көрінісі көшіп жүретін құстарға пайдалы, олар сонымен қатар нәжістерімен бірге тұқымдарды таратады, олар су жағасында оазис ретінде өседі. Оны егін егу үшін де пайдалануға болады.

География

Таяу Шығыс пен Солтүстік Африкадағы оазистер шамамен 500 мың шаршы шақырымды алып жатыр, бірақ олар шамамен 10 миллион тұрғынның күнкөрісін қамтамасыз етеді. Оазистердің әлемдегі шөлдік жерлерге шамалы қатынасы оазистердің экожүйесінің "негізінен өте кішкентай, сирек кездесетін және құнды" екенін көрсетеді. Кейбір оазистерде "суды жеке учаскелерге бақыланатын мөлшерде жіберіп, топырақты ылғалдандыратын геометриялық жүйелі арналар бар". Арабия түбегіндегі Әл-Ахсада неолит дәуірінен бастау алатын адам қонысының іздері табылды. Антропологиялық тұрғыдан алғанда, оазис – "тұрақсыз өмір салған аймақ, қала [медина] немесе ауыл [ксар] мен оны қоршаған тамақтандыру көзі – пальма бақшасын қарым-қатынас пен айналымды көшпелі жүйеде байланыстырады". Оазистердің орналасуы шөлді аймақтардағы сауда және көлік жолдары үшін маңызды болды; керуендер су мен азық-түлік қорын толықтыру үшін оазистер арқылы өтуге тиіс болды. Осылайша, оазисті саяси немесе әскери бақылауда ұстау көп жағдайда белгілі бір бағыттағы сауданы бақылауды білдірді. Мысалы, қазіргі Ливияда орналасқан Аужила, Гадамес және Куфра оазистері Сахара шөліндегі солтүстік-оңтүстік және шығыс-батыс саудасы үшін әр түрлі уақытта маңызды болды. Оазистердің орналасуы Суданнан Мысырға созылған Дарб-Эль-Арбаин сауда жолына, сондай-ақ Нигер өзенінен Марокконың Танжер қаласына дейінгі керуен жолына да бағыт берді. Мұндай пальма оазистерін Калифорния, Аризона, Баха Калифорния және Сонорада кездестіруге болады. Оазис көшпелі мал шаруашылығымен тығыз байланысты, көбінесе жайылымдық және тұрақсыз халықтар арасында айқын шекара сақталады. Оазистің құнарлы топырағы "жануарлардың органикалық қалдықтарының циклдік түсуі" арқылы қалпына келтіріледі. Күрмелі пальма оазистеріндегі көп егістіктің алдында тұрған қиындықтарға "жаңбырдың аздығы, жоғары температура, судың тұздылығы және зиянкестердің көп болуы" жатады. Оазистер қалың пальма ормандарынан тұрады, олар саз қабырғалармен бөлінген және көптеген суару және дренаждық арналармен қиылысқан бақшаларға бөлінеді. Пальма ағаштарының көлеңкесінде көптеген жеміс ағаштары – апельсин, зәйтүн, инжір, шабдалы, персик, анар және жужуб – өсіріледі, олар пальма бағаналарынан төгілген жүзім шоғырларымен өріліп жатыр. Ағаштардың астында көкөністер, арпа және люцерна егіледі. Күрмелі пальмалар да, басқа да ағаштар да ретсіз отырғызылады, ал өсімдіктер соншалықты тығыз болады, бақша тропикалық орманға ұқсайды. Көктемде шабдалы және персик ағаштары гүлдегенде, құрмалар мен жүзімдер жапырақтарын жайнатқанда бұл бақшалар өте әдемі болады. Күзде, құрма піскенде, әсіресе күн батқанда пальмалардың басына түсетін соңғы сәулелерде түстердің әсері естен шығарылмайтын көрініс тудырады. Жемістердің үлкен шоғырлары, ашық сарыдан бастап, қызғылт, қызғылт қоңыр, күлгін және қоңыр түстерге дейін, жарқын сары немесе бай қызғылт пил сүйегі сияқты сабақтарымен, жапырақтардың қауырсынды тәждерінің көкшіл немесе сұрғылт жасыл түсіне керемет контраст тудырады. Осы аймақтарда құрма ағашының айналасында поэзиялық аңыздар мен мақал-мәтелдердің көптеген жинақтары қалыптасқанының себебін түсіну қиын емес. Kearney, Thomas H. (1906-09-06). Bulletin: Date Varieties and Date Culture in Tunis.