Шөл және жартылай шөл аймақтарындағы өсімдіктер мен жануарларға тіршілік беретін құнарлы оазистер туралы мақала. Су көздері, географиясы және этимологиясы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шөлді ортадағы құнарлы аймақ – жартылай шөлді аймақ. Экологияда оазис (/oʊ/'eɪ//s//ɪ//s/; : оазистер /oʊ/'eɪ//s//iː//z/) – өсімдіктер тіршілігін сақтап, жануарларға қоректену ортасын қамтамасыз ететін шөлді немесе жартылай шөлді ортаның құнарлы бөлігі. Жер бетінде су мен жер болуы мүмкін, немесе су тек құдықтардан немесе адамдар жасаған жер асты каналдары арқылы қолжетімді болуы мүмкін. Географияда оазис – көлік жолындағы қазіргі немесе бұрынғы тоқтау орны, немесе тым жасыл болмаған, бірақ адамдар жасаған және күткен терең құдықтар арқылы жер асты суларына қол жеткізуге мүмкіндік беретін жер. "Оазис" сөзі ағылшын тіліне "oasis" сөзінен, ал ол грекше ὄασις, óasis сөзінен келген, бұл тікелей Демотик Египет тілінен алынған. Кейінірек куәландырылған копт тілінде (Демотик Египет тілінің ұрпағы) оазис сөзі "вахе" немесе "оуахе" деп аталады, яғни "қоныс" немесе "тұрғын жер" деген мағынаны білдіреді. Араб тілінде оазис – wāḥa (واحة).
Fertile area in a desert environment
the semi desert region
In ecology, an oasis (/oʊ/'/eɪ//s//ɪ//s/; : oases /oʊ/'/eɪ//s//iː//z/) is a fertile area of a desert or semi desert environment that sustains plant life and provides habitat for animals. Surface water and land may be present, or water may only be accessible from wells or underground channels created by humans. In geography, an oasis may be a current or past rest stop on a transportation route, or less than verdant location that nonetheless provides access to underground water through deep wells created and maintained by humans. The word oasis came into English from oasis, from ὄασις, óasis, which in turn is a direct borrowing from Demotic Egyptian. The word for oasis in the latter attested Coptic language (the descendant of Demotic Egyptian) is wahe or ouahe which means a "dwelling place". Oasis in Arabic is wāḥa (واحة).
Сипаттама
Оазистер "гидрологиялық жағынан артықшылықты" жағдайларда пайда болады, олардың қасиеттеріне жоғары су деңгейі, маусымдық көлдер немесе тосылған вадилер жатады. Оазистер жер асты өзендері немесе су жинағыштары сияқты тұщы су көздерінің жер бетін табиғи түрде немесе адам жасаған құдықтар арқылы суаруы нәтижесінде құрылады. Судың жер бетінде немесе жер астында болуы қажет, ал осы маңызды ресурстың жергілікті немесе аймақтық басқаруы стратегиялық, бірақ мұндай аймақтарды құру үшін жеткіліксіз: мұндай экожүйелерді сақтау үшін үздіксіз адам еңбегі мен білімі (техникалық және әлеуметтік мәдениет) маңызды. Оазисті сақтауға адамның үлесі ретінде құдықтарды қазу және күтіп ұстау, каналдарды қазу және күтіп ұстау, сондай-ақ адам мен жануарлардың тамақ қорларын сақтау үшін қажетті су мен құнарлылықты пайдалануға тырысатын мүмкіндікшіл өсімдіктерді үнемі жою кіруі мүмкін. Типик оазис – "суға тәуелді бұталар мен ағаштармен қоршалған ашық су тобыры, ал олар өз кезегінде шөл өсімдіктеріне өтетін сыртқы аймақпен қоршалған". Жаңбыр сулары Туат сияқты табиғи оазистерді қамтамасыз етеді. Су өткізбейтін тау жыныстары мен тастар суды ұстап, қалталарда сақтай алады, ал жер астындағы ұзын жарықтар мен жанартаулық бөгеттерде су жиналып, жер бетіне сіңіп шығады. Судың кез келген көрінісі көшіп жүретін құстарға пайдалы, олар сонымен қатар нәжістерімен бірге тұқымдарды таратады, олар су жағасында оазис ретінде өседі. Оны егін егу үшін де пайдалануға болады.
Oases develop in "hydrologically favored" locations that have attributes such as a high water table, seasonal lakes, or blockaded wadis. Oases are made when sources of freshwater, such as underground rivers or aquifers, irrigate the surface naturally or via man made wells. The presence of water on the surface or underground is necessary and the local or regional management of this essential resource is strategic, but not sufficient to create such areas: continuous human work and know how (a technical and social culture) are essential to maintain such ecosystems. Some of the possible human contributions to maintaining an oasis include digging and maintaining wells, digging and maintaining canals, and continuously removing opportunistic plants that threaten to gorge themselves on water and fertility needed to maintain human and animal food supplies. Stereotypically, an oasis has a "central pool of open water surrounded by a ring of water dependent shrubs and trees which are in turn encircled by an outlying transition zone to desert plants." Rain showers provide subterranean water to sustain natural oases, such as the Tuat. Substrata of impermeable rock and stone can trap water and retain it in pockets, or on long faulting subsurface ridges or volcanic dikes water can collect and percolate to the surface. Any incidence of water is then used by migrating birds, which also pass seeds with their droppings which will grow at the water's edge forming an oasis. It can also be used to plant crops.
География
Таяу Шығыс пен Солтүстік Африкадағы оазистер шамамен 500 мың шаршы шақырымды алып жатыр, бірақ олар шамамен 10 миллион тұрғынның күнкөрісін қамтамасыз етеді. Оазистердің әлемдегі шөлдік жерлерге шамалы қатынасы оазистердің экожүйесінің "негізінен өте кішкентай, сирек кездесетін және құнды" екенін көрсетеді. Кейбір оазистерде "суды жеке учаскелерге бақыланатын мөлшерде жіберіп, топырақты ылғалдандыратын геометриялық жүйелі арналар бар". Арабия түбегіндегі Әл-Ахсада неолит дәуірінен бастау алатын адам қонысының іздері табылды. Антропологиялық тұрғыдан алғанда, оазис – "тұрақсыз өмір салған аймақ, қала [медина] немесе ауыл [ксар] мен оны қоршаған тамақтандыру көзі – пальма бақшасын қарым-қатынас пен айналымды көшпелі жүйеде байланыстырады". Оазистердің орналасуы шөлді аймақтардағы сауда және көлік жолдары үшін маңызды болды; керуендер су мен азық-түлік қорын толықтыру үшін оазистер арқылы өтуге тиіс болды. Осылайша, оазисті саяси немесе әскери бақылауда ұстау көп жағдайда белгілі бір бағыттағы сауданы бақылауды білдірді. Мысалы, қазіргі Ливияда орналасқан Аужила, Гадамес және Куфра оазистері Сахара шөліндегі солтүстік-оңтүстік және шығыс-батыс саудасы үшін әр түрлі уақытта маңызды болды. Оазистердің орналасуы Суданнан Мысырға созылған Дарб-Эль-Арбаин сауда жолына, сондай-ақ Нигер өзенінен Марокконың Танжер қаласына дейінгі керуен жолына да бағыт берді. Мұндай пальма оазистерін Калифорния, Аризона, Баха Калифорния және Сонорада кездестіруге болады. Оазис көшпелі мал шаруашылығымен тығыз байланысты, көбінесе жайылымдық және тұрақсыз халықтар арасында айқын шекара сақталады. Оазистің құнарлы топырағы "жануарлардың органикалық қалдықтарының циклдік түсуі" арқылы қалпына келтіріледі. Күрмелі пальма оазистеріндегі көп егістіктің алдында тұрған қиындықтарға "жаңбырдың аздығы, жоғары температура, судың тұздылығы және зиянкестердің көп болуы" жатады. Оазистер қалың пальма ормандарынан тұрады, олар саз қабырғалармен бөлінген және көптеген суару және дренаждық арналармен қиылысқан бақшаларға бөлінеді. Пальма ағаштарының көлеңкесінде көптеген жеміс ағаштары – апельсин, зәйтүн, инжір, шабдалы, персик, анар және жужуб – өсіріледі, олар пальма бағаналарынан төгілген жүзім шоғырларымен өріліп жатыр. Ағаштардың астында көкөністер, арпа және люцерна егіледі. Күрмелі пальмалар да, басқа да ағаштар да ретсіз отырғызылады, ал өсімдіктер соншалықты тығыз болады, бақша тропикалық орманға ұқсайды. Көктемде шабдалы және персик ағаштары гүлдегенде, құрмалар мен жүзімдер жапырақтарын жайнатқанда бұл бақшалар өте әдемі болады. Күзде, құрма піскенде, әсіресе күн батқанда пальмалардың басына түсетін соңғы сәулелерде түстердің әсері естен шығарылмайтын көрініс тудырады. Жемістердің үлкен шоғырлары, ашық сарыдан бастап, қызғылт, қызғылт қоңыр, күлгін және қоңыр түстерге дейін, жарқын сары немесе бай қызғылт пил сүйегі сияқты сабақтарымен, жапырақтардың қауырсынды тәждерінің көкшіл немесе сұрғылт жасыл түсіне керемет контраст тудырады. Осы аймақтарда құрма ағашының айналасында поэзиялық аңыздар мен мақал-мәтелдердің көптеген жинақтары қалыптасқанының себебін түсіну қиын емес. Kearney, Thomas H. (1906-09-06). Bulletin: Date Varieties and Date Culture in Tunis.
Oases in the Middle East and North Africa cover about , however, they support the livelihood of about 10 million inhabitants. The stark ratio of oasis to desert land in the world means that the oasis ecosystem is "relatively minute, rare and precious." In some oases systems, there is "a geometrical system of raised channels that release controlled amounts of the water into individual plots, soaking the soil." Al Ahsa on the Arabian Peninsula shows evidence of human residence dating to the Neolithic. Anthropologically, the oasis is "an area of sedentary life, which associates the city [medina] or village [ksar] with its surrounding feeding source, the palm grove, within a relational and circulatory nomadic system." The location of oases has been of critical importance for trade and transportation routes in desert areas; caravans must travel via oases so that supplies of water and food can be replenished. Thus, political or military control of an oasis has in many cases meant control of trade on a particular route. For example, the oases of Awjila, Ghadames and Kufra, situated in modern day Libya, have at various times been vital to both north–south and east–west trade in the Sahara Desert. The location of oases also informed the Darb El Arba'īn trade route from Sudan to Egypt, as well as the caravan route from the Niger River to Tangier, Morocco. These Palm Oases can be found in California, Arizona, Baja California, and Sonora. The oasis is integrated into its desert environment through an often close association with nomadic transhumant livestock farming (very often pastoral and sedentary populations are clearly distinguished). The fertility of the oasis soil is restored by "cyclic organic inputs of animal origin." Challenges for date palm oasis polycultures include "low rainfall, high temperatures, water resources often high in salt content, and high incidence of pests." The oases consist of almost unbroken forests of date palms, divided up into many gardens that are separated by mud walls and intersected by innumerable irrigation and drainage ditches In the shade of the palms are grown many other kinds of fruit trees—oranges, olives, figs, apricots, peaches, pomegranates, and jujubes—interlaced with large grape vines that often hang in festoons from the palm trunks. Beneath the trees are small plots of garden vegetables, barley, and alfalfa. Neither date palms nor other trees are planted with any regularity, and the growth is often so dense that the garden resembles a tropical jungle. Very beautiful are these gardens in the spring, when the apricot and peach trees are in blossom here and there among the palms and the figs and vines are putting forth their leaves. In autumn, when the dates are ripening, the color effects, especially when the tops of the palms are lit up by the last rays of the setting sun, are something that once seen can never be forgotten. The great clusters of fruit, displaying every tint from bright yellow, through orange, vermilion, and maroon, to plum purple and chestnut brown, with their brilliant yellow or rich orange ivory like stalks, contrast superbly with the dull bluish or gray green of the feathery crowns of foliage. It is small wonder that a whole folklore of poetic legends and proverbs has grown up around the date palm in the regions where it flourishes. | source = Kearney, Thomas H. (1906 09 06). Bulletin: Date Varieties and Date Culture in Tunis.