Кіріспе

Вануатудағы арал – Оңтүстік Тынық мұхитындағы Вануату мемлекетін құрайтын 83 аралдың бірі. Ол астана Порт-Виланың солтүстігінде орналасқан. Француз тілінде Pentecôte, бислама тілінде Pentekos деп аталады. Бұл арал туған тілдерінде Vanu Aroaroa сияқты есімдермен белгілі болған, бірақ бұл есімдер қазір кеңінен қолданылмайды. Пентекост аралды Рага немесе Арага деп те атайды – бұл атау солтүстікте пайда болған, бірақ қазір бүкіл аралға қолданылады. Ескі дереккөздерде оны кейде Уитсонтид аралы деп те атайды.

География

Пентекост – жасыл, таулы арал, солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр. Оның ауданы құрайды. Аралды бөліп тұратын тау тізбегінің ең биік нүктесі – Вулмат тауы. Бұл тау тізбегі ылғалды, жаңбырлы шығыс жағалауын және қоңыржай батыс жағалауын ажыратады. Шағын өзендермен тілген жағалау жазықтары көбінесе өте жасыл болып, плантациялар мен мал өсіруге өте қолайлы. Пентекост аралдағы климат ылғалды тропикалық. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері шамамен 3500 мм. Жылдың екі мезгілі бар: қарашадан сәуірге дейінгі жаңбырлы маусым және мамырдан қазанға дейінгі құрғақ маусым. Арал жиі циклон мен жер сілкінісіне ұшырайды.

Тарих және әдет-ғұрыптар

Кейбір Буле халқының елуінші күн мерекесі олардың шығу тегі Нуньюеден басталады, бұл әйелге жаратушы Тагаро тоқу шеберлігін сыйлаған. Ол арал бойына саяхаттап, өнерді басқаларға үйретті, ал оның орнына оған жер берілді. Елуінші күн мерекесі 1768 жылғы 22 мамырда Луи Антуан де Бугенвиль тарапынан қайтадан көрілді. Оны 1774 жылы Жаңа Гебридтер (қазіргі Вануату) арқылы саяхат жасаған капитан Джеймс Кук та көрді. Оған бірден-бір христиан миссионерлері әсер етті, бірақ дәстүрлі әдет-ғұрыптар күшті қалпында сақталған. Елуінші күн аралы банджи-жумпинг спортының рухани отаны ретінде ең танымал, оның бастауы – Гол (Бислама тілінде нанггол) немесе жерге секіру деп аталатын ежелгі рәсім. Жыл сайын сәуір және маусым айлары аралығында аралдың оңтүстік бөлігіндегі ер адамдар биік мұнаралардан (шамамен) аяқтарына жүзім шоғырларын байлап секіреді, бұл рәсім мол өнімді қамтамасыз етуге сенімділік білдіреді. Қазір бұл рәсім ер адам ретінде қабылдануды көрсету үшін де қолданылады. Жерге секіру алғаш рет 1950 жылдары Дэвид Аттенборо мен BBC түсіру тобының осы рәсімнің кадрларын әкелген кезде халықаралық деңгейде танымал болды, олар "Жәннат халқы" деректі фильмдер сериясының бөлігі ретінде көрсетілді. Елуінші күн мерекесіне келгендердің қатарында Папа Иоанн Павел II (1986) және Королева Елизавета II (1974) бар. Солтүстік Лаонедегі Елуінші күн ауылы 1980 жылы Вануатуды тәуелсіздікке жеткізген Уолтер Линидің туған жері болды. Бүгінде "ұлттың әкесі" жақын жердегі Лини еске алу колледжінде орнатылған ескерткішпен құрметтеледі. Батыс экономикалық жүйесін қабылдамай, оның орнына "дәстүрлі экономикаға" негізделген баламаны ұсынатын Турага жергілікті қозғалысы Елуінші күн мерекесінде басталды және аралдың солтүстік-шығысындағы Лаватмангемуде орналасқан. Сынып алу практикасы (құнды шошқаларды сою арқылы әлеуметтік статустың көтерілуі) антропологтар тарапынан зерттелді.

Халық саны

Дәстүр бойынша, екі тайпа – Таби мен Буле – Пентекост аралын мекендеген, бір-бірімен аралас некеге тұрып, аналық желі бойынша туыстық және мүліктік қатынастарды ұстанады. Пентекост халқының көп бөлігі батыс жағалауда шоғырланған, бірақ бірқатар адамдар аралдың ішкі аймақтарында да тұрады. Батыс жағалаудағы ірі елді мекендер (солтүстіктен оңтүстікке қарай): Лаоне, Абватунтора, Лолтонг, Латано, Намбурангиут, Намарам, Бватнапни, Мелсиси, Ранвади, Водопад (Вануу), Баравет, Лонорор, Хотуата, Панас, Вали, Паннги және Ранпутор. Жағалаудан алшақта, солтүстікте Назарет және Атавтабанга, ал аралдың орталық бөлігінде Эна, Вутсунмвел, Танбок, Нарауа, Убику және Тансип елді мекендері орналасқан. Бұл елді мекендердің көпшілігінде ауылдық телефондар бар, сондай-ақ бір-екі тұрғыны "көліктік машиналар" (төрт дөңгелекті көліктер) немесе "жедел қайықтар" (кішкентай моторлы қайықтар) иеленеді, оларды ауыл тұрғындары көлік құралы ретінде пайдаланады. Кейбір ауылдарда шағын банктер мен пошта бөлімшелері де бар. Шығыс жағалауы жабайы және қатынасу қиын, кең аумақтарда адам тұрмайды, бірақ арал халқының саны артуына байланысты адамдар бұрынғыда қоныстанбаған жерлерге көшіп барады. Аралдың шығыс жағындағы ірі ауылдарға оңтүстік-шығыста Ранвас, Бунлап және Бей Барьер (Ранон), ал солтүстікте Ренбура мен Ванрасини кіреді.

Өмір салты мен экономика

Пентикост аралында нақты қалалар жоқ. Көптеген арал тұрғындары кішкентай ауылдарда тұрады, күнкөрісін көбінесе шаруашылық егіншілікпен және ақшалай дақылдар өсіру арқылы табады. Таро – Пентикосттың ылғалды климатына өте қолайлы тамыр көкөнісі және негізгі тағам болып табылады. Маниока (кассава), ямс, банан, кумала (батыр), кокос, аралдық капуста, папайя, накавика (гүл алмасы), цитрус, қант қамысы, какао, манго, ананас, жаңғақтар және еуропалық көкөністер де жергілікті тұтыну үшін өсіріледі. Көкөністер көбінесе пастаға ұғылып, үлкен жапырақтарға оралып, топырақ пеште пісіріліп, «лаплап» деп аталатын дәмді пудинг жасау үшін кокос кремімен жабылады. Пентикост қоғамында шошқалар өте маңызды, олар тек тағам ретінде ғана емес, сонымен қатар дәстүрлі құнды зат ретінде қарастырылады. Олар неке тойларында сыйлық ретінде немесе жасалған қателердің өтемақысы ретінде беріледі. Ұзын, иілген тістері бар қабанға ерекше құрмет көрсетіледі. Қызыл түске боялған тоқылған кілемдер дәстүрлі валюта ретінде де қолданылады. Дәстүр бойынша, копра (кептірілген кокос еті) Пентикосттың негізгі экспорты болды, бірақ қазір оның орнын кава басты, ол дәстүрлі сусын дайындауға қолданылатын есірткіш түбір. Кава Оңтүстік Тынық мұхитының көптеген аралдарында өсіріліп, ішіледі, бірақ Пентикост оның ерекше танымал ортасы болып табылады және Вануату қалаларында және шетелде ішілетін каваның көп бөлігі осы аралдан шығады. Малдар бұрын Пентикосттан көршілес Санто аралындағы Луганвиллдегі ет өңдеу зауытына экспортталған. Бірақ қазір көбісі жергілікті тұрғындардың өсіп келе жатқан қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін осы аралда сойылады. Үйлер дәстүрлі түрде жергілікті ағаш пен бамбуктан салынып, натанггура (пальманың бір түрі) жапырақтарымен жабылады. Дегенмен, ең бай арал тұрғындары енді үйлерін импортталған цемент пен темір беттерден тұрғызады.

Көлік және байланыс

Пентакост аралында екі әуежай бар: оңтүстік-батыста Лонорор әуежайы және солтүстікте Сара әуежайы. Аптасына екі-үш рет оларға шағын ұшақтар қонады. 2008–2009 жылдары Лонорор әуежайы жаңартылды, үлкен ұшақтарды қабылдай алатын және жауынды кезде де жұмыс істей алатын жаңа асфальтталған ұшу-қону жолағы салынды. Сара әуежайы әлі де қысқа шөптік ұшу-қону жолағы болып қалып отыр. Порт-Вила мен Луганвилл қалалары арасында жүретін жүк кемелері аралдың батыс жағалауын жабдықтайды, бірақ шығыс жағалауына кемелер сирек келеді, себебі онда теңіз жағдайы қиын және халық тығыз емес. Аралдың солтүстігінен оңтүстік-батысына дейін қиыр жол бар, сондай-ақ оңтүстік-батыстағы Салапты оңтүстік-шығыстағы Ранвасқа жалғайтын тағы бір жол бар. Дегенмен, көптеген ауылдарға тек тік тау жолдары арқылы ғана жетуге болады. Пентакост аралына яхталар жиі келіп тұрады, олар Лолтонг, Водопад және Паннги ауылдарында тоқтасады. Паннгиде круиздік кемелерді қабылдай алатын кемежай бар, олар жерге секіру маусымында кейде келіп тұрады.

Тіл

Пентекост аралында бес туған тіл бар, олардың бәрі де Шығыс Вануату тілдер тобына жатады: Рага (Солтүстік Пентекост тілі), Апма (Орталық Пентекост тілі), Сова (жақында жойылған Оңтүстік-орталық Пентекост тілі), Ске (оңтүстік-батыс Пентекосттың шағын және жойылу қаупі бар тілі) және Са (Оңтүстік Пентекост тілі). Апма мен Са тілдерінің бірнеше диалектілері бар. Бұған қоса, Пентекост аралының көптеген тұрғындары Вануатудың мемлекеттік тілі – бислама тілінде сөйлейді, ол пиджин ағылшын тілінің бір түрі. Аралдың білімді халқы мектептерде оқытылатын ағылшын немесе француз тілдерін де біледі, ал аралдың туған тілдеріне бислама сөздері мен тіркестері көбірек енуде.