Кіріспе

Құрып кеткен динозаврлар тобы Терризинозаврлар (бұрын сегнозаврлар деп аталған) – ірі шөп жейтін теропод динозаврлардың жойылған тобы, олардың қазба қалдықтары Еуропадағы Орта юра және Кейінгі бор кезеңдерінде табылды. Ең ерте өкілі, Segnosaurus, латын тіліндегі sēgnis ("баяу") және грек тіліндегі σαῦρος сөздерінен шыққан.

Зерттеу тарихы

Терризинозаврлар ұзақ уақыт бойы жұмбақ топ ретінде қарастырылды, олардың әртүрлі динозавр топтарына ұқсайтын ерекшеліктерінің мозаикасы және олардың қазбаларының сирек кездесуі алғашқы жарияланғаннан кейін ондаған жылдар бойы олардың эволюциялық байланыстары туралы дау-жанжал тудырды. Алғашқы туысы, Therizinosaurus, 1954 жылы алдыңғы аяқ сүйектерінен сипатталғанда бастапқыда тасбақа ретінде анықталды. Кейінірек 1979 жылы Барсболд пен Перл segnosaurids және dromaeosaurids жамбас сүйектерінің құрылымын "нағыз" тероподтардан өте ерекше деп тапты, сондықтан оларды бірдей дәрежедегі үш таксономдық топқа бөлуді ұсынды, мүмкін Saurischia ішіндегі инфраотряд деңгейінде (динозаврлардың екі негізгі бөлімінің бірі, екіншісі Ornithischia). 1980 жылы Барсболд пен Перл жаңа теропод инфраотряды Segnosauria деп атады, оған тек Segnosauridae ғана кірді. Сол мақалада олар жаңа туысты Erlikosaurus (жақсы сақталған бас сүйегі мен ішінара қаңқасынан белгілі) деп атады, оны уақытша segnosaurid деп санады, сондай-ақ Segnosaurus табылған формациядан белгісіз segnosaurian жамбас сүйегінің бөлігін хабарлады. Бірге алғанда, бұл үлгілер осы топ туралы салыстырмалы түрде толық мәліметтер берді; оларды артқа қарай орналасқан жамбас сүйегі, жұқа жақ сүйегі және тіссіз жақ алдыңғы бөлігі біріктірді. Барсболд пен Перл олардың кейбір ерекшеліктері орнитисхиандар мен зауроподтардың ерекшеліктеріне ұқсағанын, бірақ бұл ұқсастықтар үстірт екенін және егжей-тегжейлі зерттегенде айқын екенін мәлімдеді. Олар басқа тероподтардан (әлдеқайда ертерек айырылғандықтан) ерекшеленгендіктен және жаңа инфраотрядты қажет еткенмен, олармен де ұқсастықтары болды. Erlikosaurus үлгісінде жамбас сүйегі болмағандықтан, авторлар белгісіз segnosaurian жамбас сүйегі оған тиесілі болуы мүмкін емес екеніне сенімді болды, бұл жағдайда оны жеке отбасының бөлігі деп есептер еді. Erlikosaurus-ты Segnosaurus-пен тікелей салыстыру қиын болғанмен, олардың қалдықтарының толық еместігіне байланысты Перл 1981 жылы оны басқа отбасыға бөлуді негіздемейтінін мәлімдеді. 1982 жылы Перл Segnosaurus-қа ұқсас артқы аяқ сүйектерін жариялады және оларды алдыңғы аяқтары сол жерде табылған Therizinosaurus-қа жатқызды. Ол тұяқтылар, Deinocheiridae және Segnosauridae, олардың барлығы алдыңғы аяқтары үлкейген, бірдей таксономиялық топты білдіреді деген қорытындыға келді. Segnosaurus және Therizinosaurus ерекше ұқсас болғандықтан, Перл оларды Deinocheiridae-ді есепке алмай, бір отбасыға жатқызды (қазіргі уақытта Deinocheirus орнитомимозавр ретінде танылған). Барсболд 1983 жылы Segnosaurus және Erlikosaurus отбасын Segnosauridae деп атады және жаңа туысты Enigmosaurus деп атады, бұл бұрын белгісіз segnosaurian жамбас сүйегіне негізделген, оны Segnosauria ішіндегі жеке отбасы, Enigmosauridae-ге жатқызды. Erlikosaurus жамбас сүйегінің құрылымы белгісіз болғанмен, Барсболд Enigmosaurus жамбас сүйегі оған тиесілі болуы мүмкін емес деп санады, өйткені Erlikosaurus және Segnosaurus басқа жағынан өте ұқсас болған, ал Enigmosaurus жамбас сүйегі Segnosaurus-тан өте ерекшеленді. Барсболд segnosaurids-тің типтік тероподтармен салыстырғанда ерекше екенін анықтады, олар теропод эволюциясында өте маңызды ауытқу болды немесе олар осы топтың "шекарасынан тыс" болды, бірақ оларды Theropoda-да ұстап тұруды таңдады. Сол жылы Барсболд segnosaurian жамбас сүйегі теропод нормасынан қатты ауытқығанын және олардың илиясының конфигурациясы жалпы сауроподтардың конфигурациясына ұқсас екенін айтты. Палеонтолог Грегори С. Пол 1984 жылы segnosaurs ешқандай теропод ерекшеліктеріне ие емес, керісінше, орнитохистерге ұқсас бейімделулермен, кеш мезгілге аман қалған прозауроподтар болды деген қорытындыға келді. Ол segnosaurs-ті мұрын, жамбас, артқы аяқ морфологиясында прозавроподтарға, ал жамбас, жамбас, аяқ сүйегінде орнитисхиандарға ұқсас деп тапты. Ол орнитозихиандар прозавроподтардан тараған және сенгозаврлар осы ауысудың аралық реликттері болды деп ұсынды, бұл Триас кезеңінде орын алды деп болжанады. Осылайша, ол segnosaurians өсімдікпен қоректенетін динозаврларға монотремалар сүтқоректілерге не екенін қарастырды. Ол segnosaurs тероподтардан алынуы мүмкін екенін немесе segnosaurs, prosauropods және ornithischians әрқайсысы тәуелсіз ертедегі динозаврлардан алынғандығын жоққа шығарған жоқ, бірақ бұл нұсқалар мүмкін емес деп тапты. Ол бұл топтардың ортақ шығу тегін динозаврлар монофилетикалық (табиғи) топ болды деген идеяны қолдау ретінде қарастырды, бұл сол кездегі кейбір палеонтологтармен таласты (олар әртүрлі динозавр топтары текодонттардан тәуелсіз дамыды деп ойлады). 1985 жылы палеонтолог Дэвид Б. Норман Пауылдың идеясын "көп пікірталасқа итермелейтін" даулы мәлімдеме деп қарастырды. 1988 жылы Пол segnosaurs прозавроподтар сияқты орни...

Сипаттама

Терризинозаврлар көлемі әртүрлі болды, кішкентай Бейпиаозаврдан бастап (ұзын) Терризинозаврдың өзі топтың ең ірі өкіліне дейін жетті, ұзындығына дейін өсіп, салмағы 500 кг-дан асты, бұл оны белгілі ең үлкен терроподтардың біріне айналдырды. Бейпиаозаврдың тері іздері терризинозаврлардың примитивті, қауырсын тәрізді қауырсындармен жабылғанын көрсетеді, бұл қауырсындар комсогнатид Синозавроптерикстегідей қарапайым болған, сонымен қатар, демонстрация үшін пайдаланылуы мүмкін ұзын, қарапайым, қауырсын тәрізді қауырсындар да болған.

Филогения

Терризинозаврлар Альксазавр, Энигмозавр, Эрликозавр, Наншиунгозавр, Сегнозавр, Терризинозавр және овираптозаврларға, орнитомимидтерге және троодонтидтерге қарағанда оларға жақын барлық таксондар ретінде анықталады. Кейіннен Терризинозаврдың басқа динозаврлар тұқымдасынан гөрі Альксазаврға көбірек жақын дамыған терризинозавр екені анықталғанда, Альксазавр мен Терризинозавридтерді қамту үшін Терризинозавроидтер термині қолданылды. Бұл атау, негізінен, бұл жануарлардың прозавроподтардың туыстары деген бұрыс идеямен байланысты болғандықтан, филогенетикалық зерттеулерде ескі атау Сегнозаврияны ығыстырды. Бұл анықтаманы Серено (2005), Занно және авторлар (2009) және Занно (2010) қолдады, бірақ кейінгі зерттеулердің кейбіреулері, мысалы Сентер (2007, 2012) терризинозаврлардың "жалпы тобын" білдіру үшін Терризинозавроидтер терминін пайдалануды жалғастырды. Төмендегі кладограмма Линдсей Э. Занноның 2010 жылғы Терризинозаврлардың кең ауқымды филогенетикалық талдауына сәйкес келеді.

Сезім мүшелері

Степан Лаутеншлагер және авторлар тобы жариялаған 2012 жылғы КТ сканерлері Эрликозаврдың бас сүйегі мен ми қуысын зерттеді, оның үлкен алдыңғы миы болғанын және тепе-теңдік, есту, иіс сезу қабілеттері жақсы дамығанын анықтады. Бұл қабілеттер жыртқыштардан қашуға, азық табуға немесе күрделі әлеуметтік мінез-құлықты көрсетуге көмектескен болар еді. Осы сезімдер ертерек келурозаврлар мен басқа тероподтарда да жақсы дамыған, соның салдарынан терризинозаврлар осы белгілердің көп бөлігін ет жейтін ата-бабаларынан мұралап, оларды ерекше тамақтану қажеттіліктері үшін пайдаланған болуы мүмкін.

Көбею

Нанчао формациясынан табылған дендроолитидтер типіндегі эмбриондары бар динозавр жұмыртқалары анатомиялық ерекшеліктеріне сүйене отырып теризинозаврларға жататындығы анықталды және 2007 жылы палеонтолог Мартин Кундрат және оның әріптестері оларды сипаттады. Эмбриондардың дамуы (олардың сүйектері кеңінен сүйектелген) және ұялармен бірге ересектердің табылмайтыны теризинозаврлардың балапандарының ерте дамыған, туған кезде қозғала алатын және ата-аналарына тәуелсіз, өздері жем іздеу үшін ұядан шыға алатындығын көрсетеді. Балапандардың тістерінің дамуы бәсекелес тамақтануға сәйкес келеді. Жер астына салынған ұялар инкубация кезеңінде ата-аналық күтімнің болмауын көрсетеді. 2013 жылғы конференция тезисінде палеонтолог Йошицугу Кобаяши және оның әріптестері Жавхлант формациясында теропод динозаврларының ұялау орынын хабарлады, онда 22 м х 52 м аумақтағы бір қабаттан кемінде 17 жұмыртқа тобы табылды. Әрбір топта бір-біріне жанасқан және орталық тесігі жоқ дөңгелек құрылымда орналасқан, беті кедір-бүдыр 8 шар тәрізді жұмыртқа бар. Жұмыртқа қабықтарындағы микроскопиялық ерекшеліктерге сүйене отырып, зерттеушілер бұл жұмыртқаларды бұрын теризинозаврларға жатқызылған Dendroolithidae типі деп анықтады. Тэризинозаврлар Жавхлант формациясынан белгілі болмаса да, ол Баян-Шире формациясының үстінде орналасқан, онда Сегнозавр, Эрликозавр және Энигмозавр табылған. Көптеген жұмыртқа топтары кейбір теризинозаврлардың адрозаврлар, прозавроподтар, титанозаврлар және құстар сияқты колониялық ұя салушы болғанын көрсетеді, ал олардың бір стратиграфиялық қабаттан табылғаны динозаврлардың осы жерде бір рет ғана ұя салғанын, демек, бұл орынға адалдық танытпағанын көрсетеді. Бұл жаңалық Азиядағы құс емес тероподтардың колониялық ұя салуының алғашқы жазбасы, сондай-ақ құс емес тероподтардың ең ірі колониясы болып табылады.