Кіріспе

Никарагуалық әнші және революционер (1955–1975)

Арлен Сиу Бермудес (15 шілде 1955 – 1 тамыз 1975) – әнші-әндер авторы, эссеші және Сандинистік революционер, Сомозаға қарсы көтеріліс кезінде қаза тапқандардың бірі болды. Оның ерте жасындағы қазасы оны жергілікті мақтанышқа айналдырды. Ол "Мария Рурал" атты танымал өлеңді жазды, кейіннен ол музыкаға алынып, Никарагуа халық музыкасының "Жаңа Латын Америкалық Ән" қозғалысының өкілі болған Pancasán тобы орындады.

Ерте өмір

Оның әкесі Армандо Сиу Лау Қытайдың Гуандун провинциясында дүниеге келген. 1940 жылдардың соңында Коммунистік революциялық армияда қызметтен кейін Никарагуаға көшіп келген. Сиулер – бұл жерге көп жыл бұрын келген және табысты саудагерлерге айналған қытай эмигранттарының әулеті. Осының арқасында Никарагуада кең таралған кедейлікке қарамастан, олар жақсы экономикалық жағдайға ие болды. Арлен жас кезінде дүниеден өткенімен, оның қытай мәдениеті мен батыс ас-тағамына ең қатты қызығушылық танытқаны белгілі. Әкесі балаларына тіл үйретуден бас тартты, өйткені олардың оқуға ықыласы жоқ еді, сондықтан оның әйелі Арленге өзі білген аз-маз тілді үйретті. Арлен өте кішкентай кезінен-ақ көркемдік сезімталдығымен және музыкаға бейімділігімен ерекшеленді: ол гитара, аккордеон, флейта ойнады, биледі, ән айтты, сурет салды, өлең жазды және жеке музыка шығаруды ұнататын. Арлен бастауыш мектепті Жинотепедегі Саградо-Корасон-де-Иисус мектебінде, ал орта мектепті Дириамбадағы Иммакулада мектебінде оқыды. Ол жақсы оқушы болды және орта мектепті бітіргеннен кейін Никарагуаның Ұлттық автономды университетінде (UNAN) әлеуметтік психология факультетіне түсті, сонымен қатар мұғалімдік қызметке де ниет білдірді. Университетке қадам басқаннан кейін ол жаңа әлемге енді, онда оның сыныптастарының үкіметке қарсы күреске қатысуы оның назарын аударды. Оның музыкалық таланты мен қаламгерлік шеберлігі арқылы білдірілген сезімдері «Мария рурал» өлеңінде айқын көрінеді. Бұл өлең аналар күні қарсаңында әпкесінің бір жұмысына көмектесіп жатқанда туды. Ол оның бүгінгі күнге дейінгі ең танымал туындысы. Ол өзі музыкаға қойып, содан кейін Панкасан орындады. Бұл өлең «Хуан Пуэбло» өлеңіне жауап ретінде жазылғандығы белгілі.

Жеке өмір

Арленнің мінезі мықты әрі ашық еді. Бірде ол Ла-Иммакулада мектебінде жеңімпаз атанбаған байқауда сөз сөйледі. Ол микрофонды алып, әйелдердің көтерілісіне шақырды. Ол «кітап құртқа» айналған, оған қарсы күресуге серіктес қажет болғандықтан, бірнеше жыл бойы сүйікті жігітімен бірге болды. Ареннің қысқа өмірінде екі үлкен махаббатқа тап болғаны белгілі. Рене Сальгадо оның алғашқы махаббаты болды және қарым-қатынас шамамен екі жыл бойы жалғасты, Арлен әлі де жасөспірім, 15 пен 16 жас аралығында. Арленнің анасы оны «Леоннан келген керемет бала, өте жақсы оқушы әрі принципті адам» деп есіне алады. Арленнің саяси қозғалыстарға қосылғаны Ренеді алаңдатты. Рене оған: «Рубия ханым, Арленге қамқорлық жасаңыз», - деді. «Ол істемеуі керек нәрселерді істеп жүр». Бірақ Рубия қызының ешбір жаман іс жасамағанын ойлап, оның өтінішін елемеді. Рене Арленнің идеяларын қолдамағаны үшін қарым-қатынастары бұзылған болуы мүмкін. 18 мен 20 жас аралығында Арленнің, сол кезде «Мирея» деп аталатын жігіті болғаны анық, бірақ оның кім екені екі жігіт арасында даулы. Моника Балтоданоның «Сандинистердің күресі туралы естеліктер» кітабына сәйкес, Арленнің жүрегін жеңген бала – Эль-Вьехода туған, Сандинистердің қатарына кішкентай кезінде қосылған, Чинандеганнан шыққан Леонардо Реал Эспинал. Алайда, Ана Габриэль Сиу түсірген деректі фильмде бұл ақпаратқа қарсылық білдіріледі. Ана әпкесінің өмірін зерттеп, түрлі басылымдарда жариялаған. Оның сөзіне қарағанда, оның әпкесінің жігіті Маурисио Дуарте, Буакеньо, Сандинистер арасында «Эль Чилино» деп аталған, себебі ол Оңтүстік Америка елінде біраз уақыт өткізген. Олармен кездесіп, жасырын тұруға орын берген адамдар Арленнің Маурисиомен қарым-қатынаста болғанын растайды. Өкінішке орай, Арленнен кейін Леонардо да, Маурисио да бірнеше ай ішінде қайтыс болды. Оның ЮНАН-дағы досы Марлен Альварес олардың қарым-қатынасын былай сипаттайды: «Мен оның есімін есімде ұстамасам да, кездесулері туралы айтқан сөздерін есімде сақтаймын. Олардың екеуінің де жасырын жүргенін білдім. Ол маған жасырын үйде бір-біріне қарастырып, кездесулерінің керемет болғанын айтты», - дейді Марлен.

Тарихи мән-жай

Сомоса отбасының үкіметі елді АҚШ мүддесіне толыққанды берді. Отбасы Америкадағы ең бай отбасылардың біріне айналды, оның байлығы сол кезде 1 миллиардтан 5 миллиард долларға бағаланды, Никарагуаның ұлттық байлығын өздерінің пайдасы үшін бақылап, жемқорлықты дамытты. Никарагуалықтардың көпшілігі кедейлік, ашаршылық және сауатсыздыққа батып кетті. Әртүрлі оппозициялық қозғалыстар бірігіп, 1960 жылдардың басында диктатураға қарсы күреске жетекшілік ететін FSLN ұйымының құрылуына әкелді. Арлен Сиу анасынан қалай көмектесе алатынын сұрады және ол өскен сайын диктатураны жек көре бастады. "Мен оның ойларын білдім, себебі ол маған ашық айтты, ол бай адамдардың кедейлерге көмектесуіне қалай көмектескенін айтты. Сол кезде мәселе либералдар мен консерваторлардың арасындағы келіспеушілік болды. Мен оған, егер осы адамдар оның жақтастары болмаса, олар оны тыңдамайды, мен оны оларға жіберемін, сонда олар оны қабылдап, түсіндірсін, осылайша ол кедейлерге көмек сұрайды", - деді ол. 1972 жылғы жер сілкінісі Арлен үшін соңғы сағаттың басталуын білдірді. Жергілікті тұрғындар оны "72 жылғы жер сілкінісі" деп атады, ол Рихтер шкаласы бойынша 6,2 балдық жер сілкінісі болды және Никарагуаның астанасын қиратты. Ол қаланың орталығын жойып, шамамен 19 320 адамның өліміне және 20 000 адамның жарақаттануына себеп болды, бірақ өлім-жітімнің нақты саны белгісіз, себебі үйінділерден ешқашан шығарылмаған мәйіттер болды. Арлен Сиу 17 жасында саяси тұтқындарды босату үшін үлкен аштық ереуіліне дайындалып жатқанда, табиғи апаттан кейін ол елордадағы зардап шеккендерге және туған жері Каразоға келген босқындарға көмектесу үшін уақытын және күшін жұмсады. Басқа еріктілердің көмегімен олар уақытша баспаналар құрып, қолда бар аз ресурстармен көмектесуге тырысты. Сонымен қатар, олар ең көп зардап шеккендерге қайырымдылық жинады, тіпті өздерінің мүліктерін де берді. Бұл оқиғадан кейін болған оқиғалардың бағытын анықтаған тағы бір сәт болды, британдық рок-тобы The Rolling Stones құрбандарға арналған қайырымдылық концерті өткізіп, 200 000 фунттан астам көмек жинады. Концертті сол кезде Мик Джаггерге үйленген Бьянка Джаггер ұйымдастырды, ол зардап шеккендерге тамақ жеткізу үшін Манагуаға барғаннан кейін. Анастасио Сомоса Дебайл қаражатты жеке шотына аударды, бұл халықтың наразылығын тудырды. Соғыс жағдайы жарияланды, Сомоза, сол кездегі Ұлттық гвардияның басшысы, елдің де-факто басшысы болды. Кейіннен Сомоса отбасының жер сілкінісінен кейін ұсынылған халықаралық көмектің көп бөлігін өзіне иеленгені анықталды. Никарагуалықтар мұндай жемқорлық пен талан-таражға жол беруден қатты ашуланды. Сондықтан олар диктатураға қарсы күрес үшін одан да күшпен және құлшыныспен көтерілді. Осы оқиғалардың нәтижесінде Арлен, жер сілкінісінен кейін саяси және әлеуметтік жағдайда ынталандырылып, "Сандинистік Ұлттық Азаттық Фронтына" қосылды. Леон, Никарагуа, Эль-Соусе маңындағы шабуыл кезінде Анастасио Сомоса Дебайлдің Ұлттық гвардиясының сарбаздары тарапынан қаза тапты. Ол 20 жаста болды. Хат арқылы ол анасы Нубия Бермудес пен аға-інілері Каролина, Марлон және Ивоннаға қоштасты, олардың үлкені де Фронтпен ынтымақтастыққа кірісті. Ол Леон департаментінің тауларына көшіп барды, онда ол соңынан батырлықпен қаза тапты. Арленнің ата-анасына хабарламай үйден кетуді шешкенін анасы еске алады, бірақ ағалары оны біліп, тоқтатуға тырысқан. "Сандинисттер майданында соғысуға кеткенде, ол әкесіне, маған, бауырларына ештеңе айтпады, ол бір күні университетке барды, өйткені ол Леондағы UNAN-де психологияның екінші курсында оқыды, мен оның емтихан тапсырғаны есімде, сол күні кезегі келді және ол кетті". "Ол үйден шығып, сауаттылық сабағын оқытып, революциялық жұмысты бірге атқарды. Кейін мен оның басқа да қызығушылықтары бар екенін түсіндім, ол сол кездегі революциялық күреске қосылды және екі хаттан кейін ол бізге ештеңе жазбады". Арленнің кетуге дайындалған түнін анасы еске алады, бірақ ол ешнәрседен күдіктенбеді. Оның қыздары бөлмеде әпке-қарындастарымен бірге не кию керектігін талқылап отырды. Рубия Бермудес олардың кейбір заттарын беруді жоспарлап отырғанын ойлады, бұл әдеттегідей болды. Ол күні бойы анасына досының үйінде түнеп, күтпеу керектігін айтты. Әкесі онымен қоштасып, соңғы рет көріскенін білмейтін. Ол кеткеннен кейін үш түнде ата-анасы Ричард Бахтың "Джонатан Ливингстон Сейгл" кітабының бірінші бетінен қызының қоштасу хатын тапты. "Содан кейін, біз оны күткен үш күн ішінде, ол бізге қош айтысып, жақын арада осы Жін...

Мұра

Никарагуада көптеген адамдар Сиуді революциялық қозғалыстағы ең ерте шейиттердің бірі деп санайды. Оның марксизм мен феминизм тақырыбындағы көркем туындылары мен сындық эсселері сандинистер мен никарагуалық әйелдер қозғалысына шабыт берді. Оның суреті Никарагуадағы FSLN мерекелерінде жиі көрсетіліп тұрды. Манагуа мен Эль-Рамада оның атымен аталатын аудандар бар, ал Леондағы саябаққа да оның есімі берілген. Арленнің арманы – никарагуалық әйелдерді біріктіру, кедейлік пен білімсіздікті жою болды, ол осы мақсат үшін соңына дейін күресті. Композитор ретінде ол "Мария Рурал" әнін жазғаны үшін есімдеріне сақталды, бұл ән елдегі кедейлікте және ауылда өмір сүрген никарагуалық аналардың өмірі туралы айтады. Pancasán тобының вокалисі Марлен Арленмен психологияны оқығанын, сол жерде танысып, достық қарым-қатынас орнатқанын айтады. Олардың оқу тобында Арлен, Карлос Нуньес, Хелио Монтенегро, Мария Эугения Робело және өзі Марлен болды. "Біз шынымен оқыған оқу топтарының бірі едік, Арлен екеуміз жақын дос едік. Ол маған осы әндерді орындауға шабыттандырған екінші адам болды. Алғашқысы – Идания Фернандес еді, онымен бірге оқып, бітірдім, ол өте әдемі ән айтатын". Индиана Леонда қаза тапты. "Ол маған дін дос бар екенін айтты, ол оған "Хуан Пуэбло" деген ән жазды, ал ол жауап ретінде оған "Мария Рурал" әнін жасап берді; ол кетіп бара жатқанда, маған әннің сөздерін берді, үйде маған ән айтты, тіпті маған жазып берді, бірақ өкінішке орай, мен сол таспаны сақтамадым. Ол бұл әнді ешқашан көпшілік алдында орындаған жоқ, себебі ол "La Caja de mi Guitarra" (Испания қарсыласының әні, Даниэль Виглиетти орындаған) әнін орындады, оны Манагуадағы UNAN аудиториясында, сондай-ақ Леондағы фестивальде айтқан. Жыл сайын Жинотепеде Арленнің отбасы "Арлен Сиу" атымен музыкалық фестиваль ұйымдастырады, онда түрлі ұлттық әнші-ақындар әндерімен партизанды еске алады. Жинотепеде оның үйі орналасқан көше оның құрметіне "Арлен Сиу" деп аталды.