Кіріспе
Орта ғасырлардағы сарайдың ең үлкен бөлмесі – орта ғасырларда патша сарайының, қамалдың немесе үлкен сарай үйінің негізгі бөлмесі болып табылады. Ол 16 және 17 ғасырдың басында елдік үйлерде де салынып, сол кезде отбасы үлкен бөлмені тамақтану мен демалу үшін пайдаланған. Сол кезде "үлкен" деген сөз жай ғана "ірі" деген мағынаны білдірген, ал қазіргідей "көрнекті" мағынасын алған жоқ. Орта ғасырлар кезеңінде бөлме, егер ғимаратта екінші зал болмаса, жай ғана "зал" деп аталатын. Бірақ "үлкен зал" термині осы типтегі бөлмелерді сақтап қалу үшін және оларды орта ғасырдан кейінгі үйлердегі залдардан ажырату үшін бірнеше ғасыр бойы басым болып келді. Үлкен залдар әсіресе Франция, Англия және Шотландияда кездесетін, бірақ осыған ұқсас бөлмелер басқа да Еуропа елдерінде табылды. Типик үлкен зал – енінен бір жарым еседен үш есеге дейін ұзын төртбұрышты бөлме, сонымен қатар енінен биік болатын. Оған бір жағынан экранды дәліз арқылы кіретін, ал ұзын қабырғаларының бірінде терезелер болған, көбінесе үлкен шығыңқы терезесімен бірге. Экранды дәлізден жоғарыда әдетте минестрельдер галереясы орналасқан. Залдың екінші шетінде биік үстел қойылған тұғыр болды. Лордтың отбасына арналған жеке бөлмелер залдың тұғырдан тыс жағында орналасқан, ал ас үй, майхана және кладовка экранды дәліздің қарама-қарсы жағында болған. Тіпті патшалар мен ақсүйектердің резиденцияларында да орта ғасырдың соңына дейін азаматтық бөлмелердің саны аз болған, сондықтан үлкен зал көп мақсатта қолданылатын бөлме болды. Ол қонақтарды қабылдау үшін және үй иесі, оның қызметшілері мен кемінде бірнеше қызметкерлер бірге тамақтанатын орын ретінде пайдаланылды. Түнде үйдің кейбір мүшелері үлкен залдағы еденде ұйықтауға мүмкіншілік алатын.
A great hall is the main room of a royal palace, castle or a large manor house or hall house in the Middle Ages, and continued to be built in the country houses of the 16th and early 17th centuries, although by then the family used the great chamber for eating and relaxing. At that time the word "great" simply meant big and had not acquired its modern connotations of excellence. In the medieval period, the room would simply have been referred to as the "hall" unless the building also had a secondary hall, but the term "great hall" has been predominant for surviving rooms of this type for several centuries, to distinguish them from the different type of hall found in post medieval houses. Great halls were found especially in France, England and Scotland, but similar rooms were also found in some other European countries. A typical great hall was a rectangular room between one and a half and three times as long as it was wide, and also higher than it was wide. It was entered through a screens passage at one end, and had windows on one of the long sides, often including a large bay window. There was often a minstrels' gallery above the screens passage. At the other end of the hall was the dais where the high table was situated. The lord's family's more private rooms lay beyond the dais end of the hall, and the kitchen, buttery and pantry were on the opposite side of the screens passage. Even royal and noble residences had few living rooms until late in the Middle Ages, and a great hall was a multifunctional room. It was used for receiving guests and it was the place where the household would dine together, including the lord of the house, his gentleman attendants and at least some of the servants. At night some members of the household might sleep on the floor of the great hall.
Сәулет бөлшегі
Сарайдың бастапқыда орталық ошағы болған, түтіні сарай арқылы шатырдағы тежеуге көтерілген, мысалдары Стоуксей және Лудлоу қамалдарында көрініс табады. Кейін оған мұржалар қосылды, содан кейін ол сарайдың, поместье үйінің немесе қамалдың ең үлкен оттықтарының біріне айналды, көбінесе ішке кіріп тұруға жеткілікті кең болды. Ошақ жылыту және сонымен қатар тамақ пісіру үшін пайдаланылды, бірақ үлкен құрылымдар үшін ортағасырлық ас үй көбінесе пісірудің көп бөлігі үшін төменгі қабатта орналастырылатын. Әдетте, оттықтың үстінде тас немесе ағаштан жасалған ою-өрнектермен немесе тіпті гипстен жасалған әшекейлер болды, онда гербтер, геральдикалық ұрандар (көбінесе латын тілінде), кариатидалар немесе басқа да сәндік элементтер орналастырылған. Француз поместьелеріндегі жоғарғы залдардағы оттықтар әдетте өте үлкен және әсем болды. Әдетте, үлкен залда ең әдемі безендірулер, сондай-ақ сыртқы қабырғадағы терезе жиектеріндегі оюлар болды. Көптеген француз поместьелерінде залды жарықтандыратын үлкен терезелердің сыртқы жиектері өте әдемі безендірілген. Бұл безендіру терезе иесінің жеке залына тиесілі екенін анық көрсететін. Қонақтар сол жерде ұйықтаған. Шотландияда XVI ғасырдағы залда жиі кездесетін алты жиһаз болды: биік дастарқан және бас орындық; басқалар үшін қосымша дастарқандар; шкаф және күміс ыдыстар; көбінесе мүйізден жасалған «мүйіз шамырауы» деп аталатын аспалы шам; сәндік қарулар, әдетте, хальберд; және тамақ ішуге қолданылатын мата мен жамылғылар. Францияның батысындағы ерте поместьелер орталық жер қабатындағы залға орналасқан. Кейіннен иесі мен оның жоғары лауазымды қонақтары үшін арналған зал бірінші қабатқа көшірілді. Бұл зал «саль-от» немесе жоғарғы зал (немесе «жоғарғы бөлме») деп аталды. Үш қабатты үлкен поместьелердің кейбіреулерінде жоғарғы зал екінші қабаттың шатырына дейін жететін. Кішкентай жер қабатындағы зал немесе «саль-басс» сақталып қалды, бірақ ол кез келген әлеуметтік топқа жататын қонақтарды қабылдау үшін пайдаланылды. Нормандия мен Бретаньдегі үлкен поместьелерде осы екі залда бір-бірінің үстіне орналасқандығын көру жиі кездеседі. Жер қабатындағы залдан жоғарғы (үлкен) залға кіру әдетте сыртқы баспалдақ мұнарасы арқылы жасалатын. Жоғарғы залда иесінің жатын бөлмесі мен тұрғын бөлмесі де орналасқан. Кейде үлкен залда ерте тыңдау құрылғысы орнатылған, бұл иесіне жоғарыдағы жатын бөлмесінен әңгімелерді тыңдауға мүмкіндік берді. Шотландияда осы құрылғылар «лаирдтің құлағы» деп аталды. Көптеген француз поместьелерінде кішкентай саңылаулар бар, олар арқылы иесі зал ішінде не болып жатқанын бақылай алатын. Осы жасырын саңылаудың түрі француз тілінде «жюда» деп аталады.
Мысалдар
Көптеген үлкен залдар сақталып қалды. Үш өте ірі сақталған патшалық зал – Вестминстер залы, Бинненхофтағы Риддерзаал және Прага сарайындағы Владислав залы (бірақ соңғысы тек қоғамдық шаралар үшін пайдаланылған, бұл жерде сипатталғандай үлкен зал ретінде ешқашан қолданылмаған). Англияның Кент графтығындағы Пеншёрст-плейсте 14 ғасырдан кейін аз өзгертілген мысалы бар. Англия, Уэльс және Шотландиядағы 16-шы және 17-шы ғасырдың басындағы сақталған мысалдар көп, мысалы, Элтэм сарайында (Англия), Лонглит (Англия), Дине паркі (Англия), Бургли үйі (Англия), Бодзиггаллен залы (Уэльс), Дарнавей қамалы (Шотландия), Мучоллс қамалы (Шотландия) және Крэтес қамалы (Шотландия). Сансыз қираған мысалдар бар, ең танымалдары – Линлитгоу сарайындағы (Шотландия) шатырсыз зал.
Тірі қалу
Үй және монастырь үлгісі Орта ғасырлардағы колледж институттарына да қолданылды. Мертон колледжі, Оксфорд (1277), Питерхаус, Кембридж (1290), Университет колледжі, Дурхэм (1284 және 1311 жылдар аралығында), Тринити Холл, Кембридж (1350) және Нью колледж, Оксфорд (14 ғасыр) сияқты бірнеше университет колледждерінің ортағасырлық залдары әлі күнге дейін күнделікті тамақтанатын бөлмелер ретінде пайдаланылуда; көптеген басқа колледждерде де осыған ұқсас ортағасырлық стильде салынған залдар бар, сондай-ақ Лондондағы сот үйлері мен Ливре компанияларында да осындай залдар кездеседі. "Жоғары үстел" (көбінесе залдың ең шеткі бөлігіндегі кішкентай көтеріңкі немесе сахнада орналасқан, экраннан ең алыс) университеттердегі оқытушылар мен сот үйлеріндегі сот төрешілерін қонақ етеді, ал студенттер (университеттерде) және адвокаттар немесе студенттер (сот үйлерінде) жоғары үстелге перпендикуляр орналасқан және залдың бойымен созылатын үстелдерде тамақтанады, осылайша ортағасырлық үй, монастырь немесе колледж шаруашылығының иерархиялық құрылымын сақтайды. Көптеген жақында құрылған мектептер мен мекемелерде ортағасырлық үлкен залдар немесе монастырь асханалары үлгісінде залдар мен асханалар бар.
New College, Oxford (14th century), have medieval halls which are still used as dining rooms on a daily basis; many other colleges have later halls built in a similar medieval style, as do the Inns of Court and the Livery Companies in London. The "high table" (often on a small dais or stage at the top of the hall, farthest away from the screens passage) seats dons (at the universities) and Masters of the Bench (at the Inns of Court), whilst students (at the universities) and barristers or students (at the Inns of Court) dine at tables placed at right angles to the high table and running down the body of the hall, thus maintaining the hierarchical arrangement of the medieval domestic, monastic or collegiate household. Numerous more recently founded schools and institutions have halls and dining halls based on medieval great halls or monastic refectories.
Құлдырау
XVI ғасырдың соңына қарай, үлкен зал өзінің мақсатын жоғалта бастады. Биліктің патша қолдарында орталықтанғандығы, жоғары әлеуметтік статусы бар адамдардың қорғану үшін феодалдың қызметіне енуге құлшынбауына себеп болды, сондықтан ішкі ақсүйектер үйінің мөлшері азайды. Шебер мен қызметші арасындағы әлеуметтік қашықтық артқан сайын, отбасы көбінесе бірінші қабатқа, жеке бөлмелерге көшті. Шындығында, ерте заманда үлкен қамалдардың үлкен залына қызметшілерге, әдетте, ақсүйектер қолданатын баспалдақтарды пайдалануға рұқсат етілмейтін, ал қызметшілерге арналған баспалдақтар Мучоллс қамалы сияқты жерлерде әлі де сақталған. Ауылдық үйлердегі басқа қабылдау және тұруға арналған бөлмелер көбейді, маманданған және маңыздырақ болды, ал XVII ғасырдың соңына қарай көптеген жаңа үйлердің залдары қарапайым вестибюльге айналды, олар арқылы өтіп, басқа жерге жетуге болады, бірақ онда тұрмайтын. Ланкаширдегі Ұлы зал сияқты бірнеше үлкен залдар екі бөлмеге дейін кішірейтілді.
Қалпына келтіру және қайта жаңғыру
15 ғасырдан бастап залдар өздерінің дәстүрлі функцияларының көп бөлігін арнайы бөлмелерге, бірінші кезекте отбасы мүшелері мен қонақтар үшін үлкен залдарға және қонақ бөлмелеріне, содан кейін қызметшілерге арналған бөлмелерге – ақырында өздерінің тамақтану залына және шатырлар мен жертөлелердегі қызметшілердің жатақтарына – жоғалтты. 17, 18 және 19 ғасырлардағы ел үйлері мен сарайлардың залдары көбінесе үйге әсерлі кіреберіс ретінде және Рождество, билер немесе саяхаттық актерлер труппасының қойылымдары сияқты ірі масштабты ойын-сауықтар үшін пайдаланылды. 17 ғасырдың соңында ең ірі үйлерде би залдары мен арнайы музыка бөлмелері пайда болғаннан кейін бұл функциялар да жойылды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында үлкен зал тұжырымдамасы қайта жаңғырды, осы кезеңдегі кейбір үйлерде банкеттер мен ойын-сауықтар үшін пайдаланылатын үлкен залдар болды (бірақ қызметшілер үшін тамақтану немесе ұйықтау орындары ретінде емес), мысалы, Торсби Холл.
Танымал мәдениетте
Гарри Поттер сериясындағы кітаптар, фильмдер және бейне ойындардағы Хогвартс ішіндегі Үлкен зал тамақтану, мерекелер, жиналыстар мен марапаттау салтанаттарының өткізілетін орны болып табылады. Винчестер қамалының Ұлы залы британ тарихындағы маңызды орын; ол Уолтер Рэлидің сот процесінің және қанды сот отырыстарының бір бөлігінің өту орны болды, сондай-ақ жақсы сақталған Артуровтың дөңгелек үстелі де мұнда орналасқан.