Кіріспе

Қасық түрі

Ша́й қасығы (шұмбақ) – ас-аяқ құралы. Ол шай немесе кофеді арастыруға немесе көлемді өлшеуге қолданылатын кішкентай қасық. Ша́й қасығының мөлшері шамамен 5 миллилитрден басталады. Тамақ дайындау және дәрі-дәрмек дозасын өлшеу үшін бір шай қасық 5 миллилитр деп есептеледі, ал стандартты өлшеу қасықтары қолданылады.

Тағамдық құралдар

Шәй қасығы – шай немесе кофе ішіндегіні араластыруға, ішуге немесе аздап қант салуға жарамды кішкентай қасық. Бұл қасықтардың басы көбінесе сопақ пішінде болады. Шәй қасықтары үстелге қойылатын жиынтықтың құрамдас бөлігі. Ұзын сапты шай қасықтары, мысалы, мұздатылған шай қасықтары, көбінесе мұздатылған десерттерге немесе коктейльдерге де қолданылады. Ас қасығы мен десерт қасығы да осыған ұқсас, соңғысы шай қасығы мен ас қасығының арасындағы өлшемде болып, десерт жеуге, кейде сорпа немесе дәнді дақылдарға қолданылады. Кофе қасығы, шай қасығынан кіші, көбінесе кофе тостағандарының кіші түрімен қолданылады, бірақ ол сирек кездеседі. Тағы бір шай қасық түрі – апельсин қасығы (американдық ағылшын тілінде – грейпфрут қасығы), ол өткір ұшымен немесе тістерімен апельсин сияқты цитрус жемістерін қабықтарынан бөлуге арналған. Бар қасығы шай қасығымен шамалас, ол аралас сусындарға қажетті ингредиенттерді өлшеу үшін қолданылады. Виктория дәуіріндегі үстел сервисінің бір бөлігі – қосымша шай қасықтарын сақтауға арналған, әдетте жабық қант сауыттарымен бірге келетін ыдыс.

Тарих

Шәй қасығы – еуропалық өнертабыс. Кішкентай қасықтар Еуропада кем дегенде 13 ғасырдан бері қолданылып келген. Бұл арнайы қасықтар шай мен кофе пайда болғанмен бірге енгізілді (Петтигрю 17-ғасырдың ортасында қолданыла бастағанын көрсетеді). Бастапқыда шай қасықтары экзотикалық, құнды және кішкентай заттар еді, кейінгі заманғы демитас қасықтарына ұқсас. Кофеге де қолданылатын бұл қасықтар көбінесе алтын жалатылған күмістен жасалған, ал тұтқалары түрлі пішіндерде болған: қарапайым, бұралған, түймешелермен безендірілген, сондай-ақ түйме деп аталатын, сондықтан мұндай қасықтар «түймелі қасықтар» деп аталған. Шәй қасығының кеңінен қолданылуы мен қазіргі өлшемдері грузин дәуіріне дейін жетеді. Шәй қасығы алғаш рет 1686 жылы «Лондон газеті» жарнамасында еске алынған. 1700 жылы Николас Верколье салған голланд суреті «Шай ішу тойында», ағылшын шыққан шай қасықтарын көруге болады. 18 ғасырда шай жинағының бір бөлігі ретінде шай қасығын қоюға арналған «қасық қайық» деп аталатын арнайы ыдыс болған. Сол кезде қасықтар шай ішу әдептерінде маңызды рөл атқарды: егер қасық шыныаяққа «арқасымен» қойылса, онда қонаққа қосымша шайдың қажеті жоқ екенін білдірген, әйтпесе үй иесі жаңа шай ұсынуға міндетті болған, ал ұсыныстан бас тарту әдепсіздік саналған. Петтигрюдің мәліметінше, кейде қасықтарды нөмірлеп, шай ішілгеннен кейін оларды қонақтардың тостағандарымен сәйкестендіру оңайлатылған.

Өлшем бірлігі

Кейбір елдерде шай қасық (кейде шай қасықпен) – көлемді өлшеу бірлігі, әсіресе тамақ рецептерінде және фармацевтикалық медициналық рецепттерде кеңінен қолданылады. Ағылшын тілінде ол "tsp" немесе, сирек жағдайда, "t.", "ts." немесе "tspn" деп қысқартылады. Қысқарту ешқашан үлкен әріппен жазылмайды, себебі үлкен әріп әдетте үлкен ас қасық үшін ("Tbsp.", "T.", "Tbls." немесе "Tb.") қолданылады. Үйде қолданылатын шай қасықтардың өлшемдері өте шамалы дәлдікке ие. Шағын зерттеуде Falagas және әріптестері әртүрлі шай қасықтардағы сұйықтық көлемі үш есеге дейін өзгеретінін анықтады.

Метрлік шай қасық

Кулинариялық өлшем бірлігі ретінде метрикалық шай қасық, 5 1/3 британдық/канадтық метрикалық ас қасыққа немесе 1/4 австралиялық метрикалық ас қасыққа тең.

АҚШ-тың әдет-ғұрыптық бірлігі

Кулинариялық өлшем бірлігі ретінде, АҚШ-та бір шай қасық 1/3 ас қасығына, дәл 4.92892159375 мл-ға, 1 1/3 АҚШ сұйық драмына, 1/6 АҚШ фл. унциясына, 1/48 АҚШ стаканына, 1/768 АҚШ сұйық галлонына немесе 77/256 (0,30078125) куб дюймге тең. АҚШ-та тағамдық құрамы мен дәрі-дәрмектерде шай қасық метрикалық шай қасықпен бірдей, дәл 5 миллилитр (мл) ретінде анықталады.

Құрғақ ингредиенттер

Құрғақ түйіршікті немесе ұнтақталған ингредиенттер үшін (мысалы, тұз, ұн, дәмдеуіштер, әсіресе шай мен қантты қамтитын сусындар) рецепт қасықты ингредиенттің көлемін өзгертетін белгілі бір тәсілмен толтыруды талап етуі мүмкін. Көптеген пісіру әдістері сияқты, бұл өлшемдер де өздерінің табиғаты бойынша дәл емес. Бұл жағдайды нағыз шай қасығын қолданбау арқылы одан әрі ушықтыруға болады: шай қасығының үлкен ауданы терең жарты шар пішіндес өлшеуіш қасыққа қарағанда одан көп ингредиентті үйіруге мүмкіндік береді, сондықтан өлшеуіш қасық қолданса, рецептте көрсетілгеннен аз мөлшерде қолдануға болады. "Қасықпен" өлшеудің анықтамасы әртүрлі, әсіресе, әдеттегі американдық рецептте ешқандай нақтыламасыз "қасық" дегеніміз – "тегіс" қасық (қасық ыдысының жиегінен асып тұратын ингредиенті жоқ), ал британдық аспаздық кітабында "дөңгелек" немесе "үйілген" қасық деп түсіндіріледі, онда ингредиент жиектен асып тұрады. Аз мөлшердегі шай қасық – бұл қасық деңгейге жетпей сәл аз толтырылған. Егер ешқандай сипаттама берілмесе, әдепкі шай қасық болып табылатын тегіс шай қасық, сұйықтарға ұқсас көлемді қамтамасыз ететін қасықтың шамамен тегістелген толтырылуын білдіреді. Артық ингредиентті пышақпен сырып тастауға болады. Дөңгеленген шай қасық шамамен симметриялы болып келеді, оның жиегінің үстіндегі және астындағы ингредиент мөлшері бірдей, бұл шамамен екі тегіс шай қасыққа тең. Құралған (солтүстік американдық ағылшын тілінде) немесе үйілген (британдық ағылшын тілінде) шай қасық – бұл қасыққа теңестіру үшін құрғақ ингредиентті мүмкіндігінше жоғары көтеру арқылы алынған үлкен, шамамен өлшем. Бұл мөлшер айтарлықтай өзгеруі мүмкін, деңгейлі қасықтағы ингредиент мөлшерінен 5 есеге дейін. Көптеген аспаздық кітаптарда үйілген және дөңгеленген қасықтарды бірін-бірімен алмастыруға болады. Линкольн қасық өлшемін ешқандай сипаттамасыз дөңгеленген (ұн мен қант үшін) немесе тегіс (тұз және дәмдеуіштер үшін) деп анықтау үшін қолданды.

Дәрігер

Аптекарлардың бейресми, бірақ бұрын кеңінен қолданылатын өлшем бірлігі ретінде шай қасығы 1 сұйық драмға (немесе драхмаға) тең, сондықтан 1/4 ас қасығы немесе 1/8 сұйық унция. Аптекарьдің шай қасығы латын тілінде cochleare minus (cochl. min.) деп белгілі болған, оны үлкен қасықтан немесе cochleare majus (cochl. maj.)-тан ажырату үшін қолданылған. 1660 жылдары Англияға шай ішу алғаш рет енгізілген кезде, шай сирек және қымбат болған, нәтижесінде шай кеселері мен шай қасықтары бүгінгідей үлкен болмаған. Бұл жағдай 1784 жылға дейін сақталды, сол кезде Коммутация заңы шайға салынатын салықты 119%-дан 12,5%-ға дейін төмендетті. Шай бағасы төмендеген сайын, шай кеселері мен шай қасықтарының мөлшері артты. 1850 жылдарға қарай, асханада қолданылатын өлшем бірлігі ретінде шай қасығы бір ас қасығының 1/3-іне дейін үлкейді, бірақ аптекарьдық өлшем бірлігі өзгеріссіз қалды. Дегенмен, шай қасығы, көбінесе латынша атауымен, аптекарьларда бірнеше он жылдар бойы, бастапқы бір сұйық драм анықтамасымен қолданыла берді.