Кіріспе

Дания-Америка актері және комедияшысы

1926 жылы MGM-мен келісімшартқа қол қойғаннан кейін, ол Джордж К. Артурмен бірлесіп, табысты Dane & Arthur комедиялық дуэтын құруға дейін бірнеше танымал үнсіз фильмдерде эпизодтық рөлдерде ойнады. Олар бірнеше өте табысты үнсіз комедиялық фильмдерде түсті. Дыбысты фильмдер пайда болғаннан кейін, олар қысқаметражды комедиялар жасап, водевильде гастрольдік сапарлар жасады. Мансабының шарықталу нүктесінде Дейн аптасына 1500 доллар табады. 1920 жылдардың соңында киноиндустриясы үнсіз фильмдерден дыбысты фильмдерге ауысқан кезде, Данедің қалың даниялық акценті қиындық тудырды. 1930 жылы Дейн маңызды емес рөлдерге көшті, көбінесе сөйлейтін тұстары болмады. Сол жылы MGM оның келісімшартын тоқтатты. Дейн басқа салаларда жұмыс іздеуге тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Жұмыссыз және көңілі құлазып, 1934 жылдың сәуір айында өзін-өзі атып өлтірді. Карл Дейннің жылдам мансабының құлдырауы, депрессиясы және одан кейінгі өлімі, үнсіз фильмдерден дыбысты фильмдерге көшуге қабілетсіз болған көптеген үнсіз киножұлдыздарының тағдырының бір көрнекті мысалы ретінде жиі айтылады.

Ерте өмір

Дане Расмус Карл Теркельсен Готтлиб (кейде хабарланғандай, Карл Даен емес) Данияның Копенгаген қаласының орталығындағы Түресенсгаде көшесінің 23-ші үйінде Расмус Карл Мариус Готтлиб пен Анне Катрине Готтлибтің (қыз есімі Симонсен) отбасында дүниеге келді. Оның екі бауыры болды: Рейнальд Мариус және Вигго Эйлер. Оның ата-анасының некесі қиындыққа толы болған, әкесі алкогольге және қаржыны басқаруға байланысты мәселелермен күрескен. 1903 жылы Даненің ата-анасы ажырасып, оны анасының қамқорлығына қалдырды. Әкесі қолғап жасаушы болған, бірақ театрды ұнататын. 20 ғасырдың басында ол ойыншық театр салды, оны көру үшін адамдар ақша төлей бастады; сол кезде Дане мен оның бауыры Рейнальд көпшілікке қойылымдар көрсетті. Оның әкесі жергілікті театрдың пердесін тартатын жұмысын істеді, және екі ұлы да онымен бірге болып жүрді. Кейін Дане бұл оны актерлік өнерге шақырғанын айтты. 1900 жылы Дане мен оның бауыры машина жасаушылардың шәкірттері болды, ол жұмысты өмірі бойы уақыт-уақыт істейтін. 1907 жылы ол Бірінші артиллериялық батальонда міндетті әскери қызметке алынды. 1908 жылдың маусымында капрал шеніне көтерілді. Әскерден босатылғаннан кейін 1910 жылдың 10 қыркүйегінде киім тігуші Карла Дагмар Хагенге үйленді. Осы некеден екі бала дүниеге келді: Эйлер Карл (1911 жылдың наурыз айында туған) және Ингеборг Хелен (1912 жылдың шілде айында туған). Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Дане қайтадан әскери қызметке шақырылды; ол 1914 жылдың тамызында Трекроннер бекінісіне қайта орналастырылды. 1915 жылдың қарашасында капрал шеніне ие болды. 1916 жылдың 25 қаңтарында Дане жалғыз АҚШ-қа аттанды. Ол кейін отбасын шақыруды жоспарлаған. Ол ағылшын тілін білмей, қалтасында 25 доллармен «Оскар II» кемесіне отырды. Кеме 1916 жылдың 11 ақпанында Эллис аралына жетті. Дане иммигранттық тексеруден өтіп, Бруклиндегі Корт-стрит, 345 үйге Чарльз Линдгрен атты досымен бірге көшті. Сол күні ол құю фабрикасында жұмысқа орналасты. 1916 жылы ол Линкольн қаласына (Небраска штаты) көшіп, автомеханик болып жұмыс істеді. 1917 жылдың жазында ол қайтадан Нью-Йоркке оралып, механик болып жұмыс істеді.

Алғашқы жылдар

1917 жылдың соңында Дэйн Нью-Джерси штатының Форт-Ли қаласында түсірілген Vitagraph Studios ұзақ емес фильмінде эпизодтық рөлде киноға тұңғыш рет қатысты. Ол бұл рөлі үшін күніне 3 доллар (механик болып жұмыс істегенде аптасына 3 доллар табатын) жалақы алды. Бірақ, оның түсірілген кадрлары монтаждан шығарылып, фильмнің атауы белгісіз. Барлық түсірілімдердің жоғалғаны болжануда. Содан кейін Дане Warner Bros. студиясының «Германиядағы төрт жылым» атты антигермандық фильмде канцлер фон Бетман Холлвег рөлінде ойнады. Бұл Дане үшін оның мансабының басындағы көптеген осындай рөлдердің біріншісі болды. Фильм 1918 жылдың 29 сәуірінде көрсетілімге шығып, табысқа ие болды, кассадан шамамен 500 000 доллар табыс әкелді (фильмнің бюджеті 50 000 доллар болған). Оның келесі фильмі – 15 тараудан тұратын, жалпы ұзақтығы үш сағатқа жуық «Культураның қасқырлары» болды. Фильм 1918 және 1919 жылдар аралығында тараулар бойынша шығарылды. Одан кейін ол Джун Мэтистің жазған «Кайзерге тозақ!» фильмінде Канцлер фон Бетман Холлвег рөлін қайта ойнады. Дане антигермандық үгіт сипатындағы тағы екі фильмде түсті: «Ұлы жеңіс», «Уилсон ба, кайзер?» «Гогенцоллерндердің құлауы» және «Батыл жүректер», бұл фильмдердің барлығы 1919 жылы жарық көрді. 1920 жылы Дэйн тағы бір 15 тараулық «The Whirlwind» сериалында «Қасқыр» рөлін сомдады. Бұл фильмтің де қазір жоғалғаны болжануда. 1921 жылдың басында Дэйн швед иммигранты Хелен Бенсонмен танысты. Ол актерлік қызметтен бас тартып, Бенсонмен бірге Ван-Найс, Калифорнияға көшіп, тауық шаруашылығын ашты. Олар 1921 жылдың 15 маусымында неке қиды. 1923 жылдың 9 тамызында Бенсон бала туғанда қайтыс болды, осылайша олардың қызы да көз жұмды. 1923 жылдың желтоқсанында Дэйн өзінің ескі досы Чарльз Хатчисонмен кездесіп, ол оны өзі өндіріп жатқан сериалға түсуге көндірді.

Жұлдыздық атақ

1924 жылдың желтоқсанында MGM кастинг директоры Роберт МакИнтайр, бұрын Витаграфта Дайнды жұмысқа алған, актерді Кинг Видордың соңғы жобасы – "The Big Parade" фильміне ұсынды. Дайн Джон Гилберт пен Рене Адоренің қатарында Слим рөліне таңдалды. Фильм сыншылар тарапынан да, коммерциялық тұрғыдан да үлкен жетістікке ие болды, барлық уақыттағы ең табысты үнсіз фильмдердің екіншісі атанды, шамамен 6,5 миллион доллар (қазіргі күнгі шамамен) табыс әкелді. Осының нәтижесінде Дайннің мансабы гүлденді. 1926 жылы ол Рудольф Валентино мен Вильма Банкимен бірге "Шейхтің ұлы" фильмінде түсті. Фильм 1930 жылдардың соңына дейін бірнеше рет қайта шығарылды. "Шейхтің ұлы" фильмінде жұмыс істегеннен кейін, Дайн 1926 жылдың маусымында MGM компаниясымен келісімшартқа қол қойды. Ол Виктор Сёстромның режиссерлік еткен және Лиллиан Гиштің басты рөлде ойнаған "Қызыл хат", Видордың тағы да режиссерлік еткен, Гиш, Гилберт және Адоренің қатысқан "La Bohème", сондай-ақ Уильям Хейнс пен Лейла Хаймстің ойнаған "Alias Jimmy Valentine" сияқты бірнеше фильмде комикалық рөлдерде ойнай бастады.

Дайн мен Артур

MGM келісімшартына қол қойғаннан кейін көп ұзамай Дэйн Видордың "Барделис – ғажайып" фильміне жұмыс істей бастады. Осы фильмде MGM директоры Гарри Рапф мықты денелі Дэйн мен жұқа ағылшын актері Джордж К. Артурды жұптастыруды шешті. Жаңа комедиялық дуэт «Дэйн және Артур» деп аталды. 1927 жылдың мамыр айында дуэттің алғашқы фильмі «Rookies» көрсетіліп, бірден сәттілікке ие болды. 1927 жылдың маусым айында MGM Дэйнмен ұзақ мерзімді келісімшартқа қол қойды. Ол «Дэйн және Артур» комедияларында ойнады және «The Trail of '98» сияқты драмалық фильмдерде кейіпкерлік рөлдерді сомдады. 1928 жылдың сәуір айында Дэйн түсірілім алаңында иығын сындырды. Ол бронхиальды пневмониямен ауыр сырқаттанды, бірақ ақырында жазылып, жұмысына қайта оралды. Сәттілігі мен танымалдылығының шарықталу кезеңінде Дэйн аптасына 1500 доллар табады. «Дэйн және Артурдың» MGM студиясымен түсірген жалғыз дыбыстық фильмі – 1929 жылғы «The Hollywood Revue» атты жұлдызды музыкалық комедиядағы қысқаша қонақ рөлі болды, ал олардың сахналық қойылымында өте аз диалог болды. 1930 жылы Дэйн Джоан Кроуфорд пен Джонни Мак Браунның басты рөлдерде ойнаған «Монтана Мун» музыкалық вестернінде қосалқы рөлде ойнады. Одан кейін Роберт Монтгомери, Уоллес Бири және Честер Моррис қатысқан «The Big House» түрме драмасында (диалогы жоқ) тағы бір қосалқы рөлді сомдады. Сол жылы MGM Дэйннің даниялық акцентіне сілтеме жасай отырып, оның келісімшартын бұзды. 1933 жылдың қыркүйегіндегі соңғы сұхбатында Дэйн MGM оның келісімшартын жаңартқысы келгенін, бірақ ол жүйкелік ауруға шалдыққандықтан бас тартқанын мәлімдеді. Дэйн акцентіне байланысты үнсіз фильмдерден дыбысты фильмдерге көшудің қиын болғанын мойындады, сонымен қатар ол жылдар бойы үнемі түсірілімдерге қатысып шаршағанын және 1930 жылдың қыркүйегінде қайтыс болған әкесінің өліміне қайғырып жатқанын айтты. MGM «Дэйн және Артур» сериясын тоқтатқанмен, олар 10 дыбыстық фильмде ойнады, бірақ олардың бәрі де аса беделді емес, қысқа метражды фильмдер болды. 1930 жылы Дэйн мен Артур продюсер Ларри Дармурмен RKO Radio Pictures арқылы шығарылған алты қысқа комедиялық фильмге қол қойды. 1930 жылдың желтоқсан айында Paramount Pictures театрлар желісі «Дэйн және Артурға» 23 апталық водевильдік турне ұсынды. 1931 жылдың шілдесінде Дэйн мен Артур Paramount-тың Нью-Йорк студиясында түсірілетін тағы төрт қысқа фильмге қол қойды, олармен «The Lease Breakers» (1931 жылдың қыркүйегінде шығарылды) фильмі басталады. Соңғы фильм «Жазғы шатырлар» (1932) серияны және Дэйн мен Артурдың серіктестігін аяқтады. 1931 жылдың қараша айында Дэйн және оның достары «Авелина Майнз» деп аталатын кен өндіру корпорациясын құрды. Бірақ бұл кәсіп сәтсіз аяқталды. 1932 жылдың ақпанына қарай Дэйн жеке комедиант ретінде водевильге қайта оралды. Оның қойылымы сыншылар тарапынан жазғырылды және көрермендерге ұнамады. Дэйннің соңғы фильмдегі рөлі – 1933 жылы Бела Лугозидің қатысуымен түсірілген «Шыбырлаған көлеңке» триллеріндегі диспетчер рөлі болды.

Жеке өмір

1928 жылғы 13 шілдеде Дейн америкалық азаматқа айналды және заңды түрде өзінің есімін Карл Дейн деп өзгертті.

Некелер мен қарым-қатынастар

Дананың алғашқы некесі Карла Дагмар Хагенмен болды. Жұбайлар 1910 жылдың 10 қыркүйегінде Копенгагендегі Сент-Пол шіркеуінде үйленді. Дананың жалғыз тірі балалары осы одақтан туды: ұлы Эджлерт Карл – 1911 жылы, қызы Ингеборг Хелен – 1912 жылы. 1916 жылы АҚШ-қа көшіп келген Дана кейін отбасын шақыруды жоспарлаған. Алайда, мансабы сәттілікке жеткен кезде, Дана отбасымен байланысын үзіп алды. Карланың денсаулығы нашарлағандықтан, ол оған қосылуға құштар болмады. 1918 жылы олар ажырасып кетті, ал 1919 жылы ресми түрде ажырасты. 1921 жылдың басында Дана швед иммигранты Хелен Бенсонмен танысты. Содан кейін ол кинодан бас тартып, Ван-Найс қаласына көшіп өтті. Олар 1921 жылдың 15 маусымында үйленді. Бенсон 1923 жылдың 9 тамызында, олардың қызы да, босану кезінде қайтыс болды. Әйелі мен қызының қазасына шыдамаған Дана, өзінен жеті жас үлкен телефон операторының басшысы Эмма Авильда Пейбоди Сойерге үйленуге асықты. Олар 1924 жылдың 8 наурызында үйленді, ал 1924 жылдың 30 қыркүйегінде ажырасты. 1928 жылдың маусым айында Дана орыс бишісі Таис Вальдемарға ғашық болды. Олар кездесіп, тіпті үйленгендерін мәлімдеді, бірақ шындығында олар ешқашан заңды жұбайлар болған емес (көптеген дереккөздер оның заңды әйелі екенін дұрыс емес айтады). 1928 жылдың қарашасына дейін Вальдемар көшіп кеткенге дейін, олар Дананың Беверли-Хиллстегі үйінде бірге тұрды. Желтоқсан айында ол Данаға қарсы 75 000 долларлық уәде бұзу туралы сотқа шағым түсірді, бірақ 1929 жылы іс тоқтатылды.

Кейінгі жылдар және өлім

1933 жылдың жазында Дейн кино мансабынан бас тартып, кен өндіруге екінші рет кірісті. Ол үш ай бойы Батыс жағалауында жақсы кенді ұсынысты іздеді. 1933 жылдың қыркүйегінде Дейн тиімсіз болған және дамымаған кендік мәміледе 1100 доллар жоғалтты. Осы сәтсіздіктен қатты күйзелген Дейн соңынан механик және ағаш шеберлігімен айналысты, бірақ ұзақ уақытқа жұмыс таба алмады. 1933 жылы Дейн Лос-Анджелестің Вествуд ауданындағы "кішкентай кафеде" официант болып жұмыс істеді. Дейннің өмірбаяуын жазған Лора Петерсен Балоудың айтуынша, Дейннің "MGM студиясының қақпасынан тыс хот-дог стендісіне үлес салғаны" туралы кең таралған әңгімелер, оның бұрынғы әріптестерінен бас тартуымен байланысты болуы мүмкін, бірақ олардың шындыққа сәйкес келмейтін сыяқты. Көбінесе "хот-дог стендісі" немесе "хот-дог арбасы" деп аталатын орын, іс жүзінде, контр мен клиенттерге арналған орындықтары бар кішкентай, тұрақты құрылысқа ұқсас болған. Кейін Дейн кафе иесінің, бұрынғы киножұлдызының серіктес болуы бизнесті жандандырады деген ойынан кейін, кафеге үлес сатып алды. Дейннің бұрынғы комедиялық әріптесі Джордж К. Артур өзінің естеліктерінде Дейннің соңғы кәсібі туралы былай деп жазды:

Басқа адам болса, мейрамханада "үй иесі" болуды әзілге айналдырып, көңіл көтеруге тырысқан болар еді, бірақ Карл Вествудта хот-дог стендісін ашқанда, оның өзінің үмітсіздігі гамбургерлермен бірге тағайындалғандай болды. Адамдар оны көруге шыдамады. Сондықтан олар оның гамбургерлерін сатып алуға келмеді. 1934 жылдың 13 сәуірінде Дейннің бар ақшасы – 18 доллары ұрлыққа ұшырады. 14 сәуірде ол достасы Фрэнсис Ликпен кездесуі керек еді, олар бірге киноға баруды жоспарлаған. Ол келмеген соң Лик алаңдады. Ол оның пәтеріне (626 South Burnside Avenue) барды және үй иесінің көмегімен есікті ашты. Олар Дейнді креслода, басына өзін-өзі атып өлтірген күйінде, қаруы аяғының жанында жатқан жерде тапты. Лик оқиға орнында есінен таныды. Достары мен туыстары Карл Дейннің денесін алуға келген жоқ. Шамамен елу адам қатысты. Гершольт пен Том О'Брайен де табытты көтеріп жүрді. Дейн Голливудтың мәңгілік зиратына жерленді. Оның өлімінде Дейннің мүлкі 197 долларға бағаланды.

Мұра

Дайннің көптеген фильмдері бүгінге дейін сақталған, ал кейбіреулері DVD-де қолжетімді, оның ішінде «Шейхтің ұлы», «Үлкен шеру» және «Сырлы көлеңке». «Барделис Магнифист» жоғалған деп есептелген, бірақ фильмнің көп бөлігі табылған. Ол жаңарып, DVD-де жарық көрді. 10 «Dane & Arthur» туындысының бесеуі әлі де бар. Продюсер Роберт Янгсон «M G M's Big Parade of Comedy» (1964) көркем фильміне «Dane & Arthur» үнсіз комедияларынан үлгілер енгізді. Дайн кино өнеріне қосқан үлесі үшін Голливуд Даңқы аллеясында жұлдыз алды, ол 6140 Голливуд бульвары (Генри Фонданың «Музыкалық қорап» театрының алдында) орналасқан. 2007 жылдың ақпан айында «Classic Images» (#380) айлық журналында Дайн туралы мақала жарияланды. 2007 жылдың шілдесінде Даниялық-американдық мұра қоғамы басып шығарған «The Bridge» (30-том, 1-сан, 2007) екі жылдық басылымында Дайн туралы мақала жарияланды. 2007 жылдың желтоқсан айында Данияның «Kosmorama» кинофестивалі өз хабарламасында Дайн туралы мақала жариялады. 2008 жылдың 28 қаңтарында Данияның Копенгаген қаласында Дания кино институты «Карл Дайн ретроспективасын» өткізді. Лора Петерсен Балог сөз сөйледі, Дайннің фильмдерінен үзінділер көрсетілді, содан кейін оның бір толық метражды фильмі көрсетілді. Шараға Дайннің кейбір туыстары қатысты.

Таңдалған кинографиясы

Жыл Атауы Рөл Ескермелер1918 Германиядағы төрт жылым Канцлер фон Бетман-Голвег 1918 Венераның жеңісі Марс 1918 Оның соңғы есебі Принц Черетофф 1918 Кайзерге тозақ! Вон Голвег 1919 Гогенцоллерндердің құлауы Вон Бетман-Голвег 1919 Батыл жүректер Лейтенант фон Бергейм 1919 Күшті жел Жоғалған фильм 1925 Үлкен шеру Слим 1925 Ескі Бродвейдің шамдары Рузвельттің әкесі Балама атауы: Кішкентай ескі Нью-Йорк 1925 Оның хатшысы Қызметші 1926 Ла Богема Бенуа 1926 Қызыл әріп Мастер Гайлс 1926 Барделис керемет Роденард 1927 Қызыл диірмен Капитан Жакоп Ван Гуп 1927 Сығу, Келли, сығу Шведиялық Хансен 1927 Жаңадан келгендер Сержант Диггс Дэн мен Артурдың үнсіз фильмі 1927 Дұшпан Ян 1928 Менің сәбиім Освальд Харди Дэн мен Артурдың үнсіз фильмі 1928 '98 жолы Ларс Петерсен 1928 Цирк жаңадан келгендері Оскар Траст Дэн мен Артурдың үнсіз фильмі 1928 Детективтер Үй детективі Дэн мен Артурдың үнсіз фильмі 1928 Джимми Валентиннің псевдонімі Швед 1928 Туысқандық махаббат Оскар Дэн мен Артурдың үнсіз фильмі 1929 Герцог шығады Барни, герцогтың шофері 1929 Қытайға Шаки Най Дэн мен Артурдың үнсіз фильмі 1929 Speedway Дуган 1929 Navy Blues Свен Свансон 1929 1929 жылғы Голливуд көрінісі Өзі Дэн мен Артурдың қонаққа шақырылуы 1930 Монтана айы Хэнк 1930 Үлкен үй Олсен 1930 Билли Кид Свенсон Балама атауы: Жолда жүрген қарақшы 1931 Жұмыстың аяқталуы Дэн мен Артурдың қысқа дыбыстық фильмі 1931 Дүмбілдер шляпаларда Дэн мен Артурдың қысқа дыбыстық фильмі 1931 Лайм шырыны түндері Дэн мен Артурдың қысқа дыбыстық фильмі 1932 Шапшаң өмір Олаф Аталмаған 1933 Сыбырлайтын көлеңке Шпаркс (диспетчер)