Кіріспе

Чилидің әскери және саяси қайраткері Хоакин Прието Виал (20 тамыз 1786 – 22 қараша 1854) – чилилік әскери және саяси қайраткер. Ол 1831 және 1841 жылдар аралығында Чили президенті қызметін екі рет атқарды. Хоакин Прието испан және баск тегінен шыққан.

Ерте өмір

Прието Консепсьондағы креолдық офицердің бес ұлының бірі еді. Мектепті бітірген соң, туған қаласындағы ат әскеріне қосылды. 1810 жылы әкесінің қалауына қарсы Чилидің тәуелсіздігі үшін күреске қатысты. Ол Буэнос-Айресте Мануэла Варнес Гарсия де Зунигамен танысып, 1812 жылы үйленді. Чилидің тәуелсіздік соғысы кезінде капитан болып қызмет етті. Бернардо О’Хиггинс пен Хосе Мигель Каррера арасындағы дауда ол О’Хиггинстің жағына шықты, содан кейін оны оңтүстік армиясының генерал-квартирмейстері етіп тағайындады. Ранкагуа шайқасында жеңілгеннен кейін, оған қатыспаған Прието Аргентинаның Мендоса қаласына Анды азат ету армиясын құру үшін қашып кетті. 1817 жылы Чилидің Чакабуко шайқасындағы жеңісіне де қатыспаған ол Сантьягоның қолбасшы генералы болып тағайындалды, онда қорғаныс стратегиясы және әскери мәселелермен айналысты. Содан кейін ол Перудің тәуелсіздік үшін күресін қолдауға көңіл бөлді. Оның әскери жетістіктері, әсіресе елдің оңтүстігінде, консервативті орталықшылдардың құрметін арттырды, бұл оны саяси мансапқа түсуге ынталандырды. Ол мұны 1823 жылы жасады; осы жылы ол Чилидің депутаттар палатасына сайланды және Мемлекеттік кеңеске тағайындалды. Бұл лауазымда ол күшті және ықпалды орталық үкіметті жақтады және федералистік тәуелсіздік ұмтылысын көздейтін аймақтық топтармен күресті. 1828 жылы Чилидің вице-президенті болып сайланды.

Саяси мансап және 1829 жылғы Азамат соғысы

Приетоның әскери мансабы дамып, жоғарылап келе берді. 1828 жылы ол генерал атағына көтеріліп, оңтүстік армиясының қолбасшысы болды. 1829 жылғы президенттік сайлауда оның өзі де, либералды федералист қарсыласы Хоакин Викунья да абсолютті көпшілік дауысқа ие бола алмады. Конгрестегі либералды көпшілік сенат төрағасы Франсиско Рамон Викуньяны вице-президенттік лауазымға ұсынды. Консерваторлар бұл әрекетті конституцияға қайшы деп есептеді және азамат соғысы басталды. Оңтүстік армиясының қолбасшысы ретінде Прието Виал Сантьягоға жорық жасады. 1829 жылдың 14 желтоқсанында ол әскерлерімен Франсиско де ла Ластра басқарған либералды әскермен кездесіп, Очагавия шайқасында жеңіске жетті. Содан кейін, 1830 жылы Лиркай шайқасында Рамон Фрейренің жеңіліске ұшырауынан кейін келісімге қол жеткізілді.

Әкімшілік

Өтпелі президент Хосе Томас Овалле қайтыс болғаннан кейін Фернандо Эразуриз Альдунате 1831 жылдың 8 наурызынан 31 наурызына дейін Уақытша президент болды, бірақ 10 сәуірде Прието оны өзі ауыстырды. 1831 жылдың 18 қыркүйегінде Прието алғаш рет бес жылға сайланған президент ретінде қызметке кірісті. Оның билікке келген кездегі басты мақсаты – заң мен тәртіпті қалпына келтіру болды; ол үшін ол Диего Порталеске сүйенді, ол дерлік барлық жерде министр ретінде танылды және елдің он жылдық анархиядан сауығуы үшін қажетті саяси тұрақтылықты қамтамасыз етті. Сондай-ақ ол Мануэль Булнеске Консепсьон аймағын қауіпті етуші Пабло және Хосе Антонио Пинчера бауырластар басқарған қарақшыларды ұстауды тапсырды. 1833 жылдың 25 мамырында жаңа конституция қабылданды, ол бірнеше түзетулермен 1925 жылға дейін қолданыста болды. Конституция президенттің бес жылдық мерзімге сайлануын және бір рет қайта сайлану мүмкіндігін қарастырды. Президентке кең өкілеттік берілді. Өзінің он жылдық президенттігі кезеңінде Прието үкіметтік билікті кеңейтіп, Чилиде мемлекеттік басқарудың негізін қалады. Ұлттық институт сияқты алғашқы білім беру ошақтары құрылды және 1837 жылы әділет және халыққа білім беру министрліктері ашылды. Приетоның сыртқы саясаты 1836-1839 жылдар аралығында Чили мен Перу арасындағы соғысқа бағынды. Мануэль Бланко Энкалада басқарған Чили армиясы ауыр шығынға ұшырады, нәтижесінде Паукарпата шарты жасалды, содан кейін Мануэль Булнес армия басшылығын өз қолына алып, Юнгай шайқасында жеңіске жеткізді.

Кейінгі өмірі

1841 жылы жеңімпаз батыр Булнес Приетоның орнына сайланды. Қызметтен кеткен соң Прието 1852 жылға дейін сенатор болып қызмет етті, сонымен қатар 1846 жылға дейін Вальпараисо қаласының жаяу әскері мен теңіз күштеріне басшылық етті. 1846 жылы ол Сантьяго-де-Чилиге көшіп, 1854 жылдың 22 қарашасында 68 жасында қайтыс болды.