Кіріспе

Чилидің тәуелсіздік көшбасшысы (1778–1842)

Бернардо О’Хиггинс Рикельме (beɾˈnaɾðo oˈ(x)iɣins; 20 тамыз 1778 – 24 қазан 1842) – Чилидің тәуелсіздік соғысында Чилиді испан үстемдігінен азат еткен чилилік тәуелсіздік көшбасшысы. Ол баск, испан және ирланд тегінен таралған бай жер иесі болған. Чилидің екінші Жоғарғы директоры қызметін атқарғанымен (1817–1823), ол Чилидің негізін қалаушыларының бірі саналады, себебі толық тәуелсіз Чили мемлекетін басқарған алғашқы адам осы кісі болды. Ол Чили армиясының генерал-капитаны, Рио-де-ла-Плата біріккен провинцияларының бригадирі, Ұлы Колумбияның генерал-офицері және Перудің бас маршалы болды.

О'Хиггинс Жоғарғы директор

О’Хиггинс жер аударылғанда Лаутаро ложасының мүшесі болған Аргентиналық генерал Хосе де Сан Мартинмен кездесті. Олар 1817 жылы Чилиге оралып, роялистерді жеңді. Бастапқыда науқан жақсы өтті, екі командир Чакабуко шайқасында жеңіске жетті. Сан-Мартин 11 ақпанның түн ортасынан бастап тауға өз әскерлерін жіберді. Шабуыл басталғанда, оның әскерлері испан әскерлеріне күткеннен әлдеқайда жақын болды және олар қатты және ерлікпен шайқасты. Аргентиналық генерал Мигель Эстанслао Солер әскерлері ұзақ және қиын жолмен жүріп, күткеннен де көп уақыт алды. Генерал О’Хиггинс, өз отанын көріп, құмарлықпен жеңіп, шабуыл жоспарына қарсы шығып, 1500 сарбазымен бірге шабуылға шықты. Бұл шайқаста не болғаны туралы қызу пікірлер айтылады. О’Хиггинс испандықтардың кері шегінуін тоқтатып, оның әскерлеріне қарай алға жылжи бастады деп мәлімдеді. Ол егер өз адамдарын тар жолға бастап алып шығып, кері шегінсе, олардың бірінен соң бірі қырылып қалады деген. Сан-Мартин О’Хиггинстің ерте алға басуын көріп, Солерге испандықтардың қанатына шабуыл жасауға бұйырды, бұл О’Хиггинстің қысымын түсіріп, оның әскерлеріне өздерінің жерін ұстануға мүмкіндік берді. Одан кейінгі атыс түстен кейін де жалғасты, Солер испандықтардың негізгі артиллерия нүктесін басып алған кезде патриоттарға оң әсер етті. Осы кезде испандықтар Чакабуко ранчосының айналасына қорғаныс алаңын құрды. О’Хиггинс испандықтардың ортасына шабуыл жасады, ал Солер испандықтардың артына орналасты, бұл кері қашудың кез келген мүмкіндігін болдырмады. О’Хиггинс пен оның адамдары испан әскерлерін басып алды, олар кері шегінуге тырысты, бірақ Солестің адамдары олардың шегінуін кесіп, ранчоға қарай жылжи бастады. Сосын, испандықтардың барлық сарбаздары өлтіріліп, тұтқынға алынғанда, ферма ішінде және оның айналасында жанжал өршіді. Испанияның 500 сарбазы қаза тауып, 600-і тұтқынға алынды. Патриоттар соғыста 12 адамын жоғалтты, ал 120 адам жараларынан қайтыс болды. Алайда 1818 жылы Канча-Райаданың екінші шайқасы роялистердің жеңісі болды, ал Майпу шайқасы аяқталғанға дейін түпкілікті жеңіске қол жеткізді. Сан Мартинге бастапқыда жаңадан тәуелсіз Чилиде билік ету ұсынылды, бірақ ол Оңтүстік Американың қалған бөлігінде тәуелсіздік үшін күресті жалғастыру үшін бас тартты. О’Хиггинс бұл лауазымға келісіп, тәуелсіз Чилидің басшысы болды. 1817 жылы 16 ақпанда Жоғарғы директор ретінде диктаторлық билік берілді. 1818 жылы 12 ақпанда Чили өзін тәуелсіз республика деп жариялады. Роялистермен соғыс кезінде О’Хиггинс Хосе Мигель Каррерамен үнемі қақтығыста болды. 1814 жылы кері қайтқаннан кейін О’Хиггинс Каррераға қарағанда әлдеқайда жақсы болды, ол О’Хиггинстің саяси одақтасы Сан-Мартиннен аз қолдау тапты. Каррера Чили істеріне араласуын болдырмау үшін түрмеге жабылды; қашып кеткеннен кейін ол Аргентина Федералистік соғысында жеңіске жеткен жақта болып, 1820 жылы директоратты жеңуге көмектесті. Оңтүстіктегі Чилидің билеушісі О’Хиггинске шабуыл жасау үшін жүріп бара жатқан Каррера О’Хиггинстің жақтастарымен тұтқындалып, 1821 жылы күмәнді жағдайларда өлтірілді; оның екі ағасы бұрыннан патшалық күштерінің қолынан қаза тапты. Алайда, осы екі ұлы Чилидің тәуелсіздікке қол жеткізген көшбасшыларының салыстырмалы үлесі туралы пікірталас қазіргі күнге дейін жалғасып келеді, ал О’Хиггинстің жазалауды болдырмау үшін араласпау шешімі көптеген чилиліктердің оның билігіне деген көзқарасын өзгертті. Алайда уақыт өте келе О’Хиггинс әлі де әлсіз Чили халқының ішіндегі маңызды саяси топтарды аластата бастады. О’Хиггинс ұсынған демократияны орнату және дворяндық атақтарды жою сияқты радикалды және либералды реформаларға күшті ірі жер иелері қарсылық көрсетті. Ол Чилидегі шіркеуді, әсіресе Сантьяго епискобы Хосе Родригес Зоррилланы ренжітті. Аристократия мен шіркеуді ренжіткен соң, ол өзінің соңғы жартылай күшті одақтасы болған бизнесмендердің де қолдауынан айырылды. Үкімет банкротқа ұшырап, О’Хиггинс Антонио Хосе де Ирисарриді 1 миллион фунт стерлинг несиеге келіссөз жүргізу үшін Ұлыбританияға жіберуге мәжбүр болды. Чилидің алғашқы сыртқы қарызы. 1822 жылы О’Хиггинс жаңа "даулы" Консепсьонның губернаторы болды, бұл ұзаққа созылмаған тағайындау болды: оған Чилиден кету уақыты келді. Боливар үкіметі О’Хиггинске Лима маңындағы Сан-Висенте-де-Канеттегі Куива және Монтальван ранчоларын берді. О’Хиггинс өмірінің қалған бөлігінде заңсыз ұлы Педро Деметрио О’Хиггинспен (1817-1868) бірге елден тыс өмір сүрді. О’Хиггинс сондай-ақ Патрисия Родригестен туған қызы Петрониланың (шамамен 1809 жылы туған) да болды. О’Хиггинс Перуді азат етудегі Боливар армиясына қосылу үшін сапар шекті, бірақ келген соң Боливар оған қолбасшылық лауазым бермейтінін білді, оның орнына оны Гранадияның генералы етіп тағайындады және чилилік еріктілерге арналған арнайы әскери сот судьясы етіп тағайындады. Лимаға қайта оралған О’Хиггинс Сукренің Аякучо шайқасындағы жеңісі туралы естіді. Ол жеңіс тойларына Боливарға оралды, бірақ азамат ретінде. "Мырза", - деді ол Боливарға, "Америка азат. Енді генерал О’Хиггинс жоқ; Мен тек Бернардо О’Хиггинспін, қарапайым азамат. Аякучодан кейін менің американдық миссиям аяқталды." Андрес де Санта-Круз 1836 жылы Перу-Боливия конфедерациясының басшысы болғанда, О’Хиггинс оның интеграциялық саясатын қолдады және конфедерация Диего Порталестің чилилік күштерінен шабуылға ұшыраған кезде оған қолдау хаты жазды, сонымен қатар жанжалды реттеуге делдал ретінде әрекет етуге ұсыныс жасады. Агустин Гамарра билікке келгенде, О’Хиггинс Перуда жағдайы нашарлады. Темірқасықта, чили үкіметі О’Хиггинстің беделін қайта жасай бастады, оны чили армиясындағы ескі генерал-капитан шеніне қайта тағайындады. 1842 жылы Чилидің Ұлттық Конгресі О’Хиггинске Чилиге оралуға рұқсат берді. Чилиге бару үшін Каллаоға сапар шеккен кезде, О’Хиггинс жүрек ауруларына ұшырады және саяхаттауға әлсіз болды. Оның дәрігері оны Лимаға қайтаруға бұйырды, онда 1842 жылдың 24 қазанында 64 жасында О’Хиггинс қайтыс болды. Перудың Лима аймағында орналасқан Сан-Висенте-де-Канете қаласында оның құрметіне саябақ пен көше аталды. Гватемала қаласының астанасында О’Хиггинстің ескерткіші орналасқан. Ричмондтағы көпірдің жанындағы О’Хиггинс алаңында О’Хиггинстің бюсті орналасқан. Әр жылы округ мэрі чилилік елшілігінің өкілдерімен бірге салтанатқа қатысады және гүл шоғын қояды. Ричмондтағы Кларенс Хаусында оның құрметіне көк тақта орнатылды, онда ол Лондонда оқып жүргенде тұрды. 1992 жылы Джулиан Мартинес жасаған О’Хиггинстің қола мүсіні, жақын жердегі Бенито Хуарес ескерткішін жасаған суретші. Бұрын бюст Герман паркінің Халықаралық мүсін бағында орнатылған. Ол граниттік постаментте орналасқан және 1992 жылы FAMAE/Arcomet арқылы Хьюстон қаласы сатып алған. Ирландияның Дублин қаласындағы Меррион алаңында және Ирландияның Слайго қаласындағы Гаравог өзенінің жағалауында оның құрметіне бюст орнатылған, сондай-ақ Сиднейдегі 58 Чалмерс көшесіне жақын Плаза Ибероамериканадағы Орталық теміржол станциясының жанында мүсін орналасқан. Буэнос-Айресте Плаза Республика де Чили орталығында оның үлкен ескерткіші бар, сондай-ақ Аргентинадағы бірнеше елді мекендер оның атымен аталады. Кадис, Испаниядағы Канделария алаңында оның тұрған төрт жылдық мерзіміне арналған тақта орнатылды. 2005 жылы Коста-Риканың Сан-Хосе қаласындағы Моразан саябағында чилилік елшілік "Чилиді азат етушіге" арналған бюст орнатты. Лиманың шығысында орналасқан мәрмәр постаментте Бернардо О’Хиггинстің бюсті орналасқан...