Кіріспе

Хуан Антонио Риос Моралес (10 қараша 1888 – 27 маусым 1946) – чилилік саяси қайраткер, 1942 жылдан 1946 жылға дейін, Екінші дүниежүзілік соғыстың қарсаңында Чили президенті қызметін атқарды. Ол лауазымында қайтыс болды.

Ерте өмір

Риос Чилидің оңтүстігіндегі Арауко провинциясындағы Канете қаласына жақын орналасқан Хуичичура эстатында дүниеге келді. Бұл қала көмір өндіруші кент болатын. Ол бай жер иесі Ансельмо Риос пен оның үшінші әйелі Люсинда Моралестің кіші ұлы еді. Әкесі (некеде тұрған кезде оның жас әйелі 19-да, ал ол 69-да болған) Риос өте кішкентай кезінде қайтыс болды, сондықтан оны және оның үш бауырласын анасы жеке өзі тәрбиеледі. Ол бастауыш білімін Канете ауылдық мектебінде аяқтады, орта білімін алдымен Лебу лицейінде, содан кейін Консепсион лицейінде алды және мектептің филиалында берілетін курстарда құқық тағылымдарын оқыды. Риос 1914 жылы Чилидегі полицияның құрылуы мен дамуы туралы зерттемесімен заңгер атанды.

Саяси өрлеу

Жоғары мектепте оқыған кезінен бастап Радикалдық партияның консервативті қанатының мүшесі болған ол, сол партияның жастар бөлімшесінің жергілікті президенті, кейін қалалық кеңес мүшесі болып сайланды. 1920 жылғы президент сайлауында ол елдің оңтүстік бөлігіне жауапты Артуро Алессандриді қолдады. Ол Панамаға бас консулы және уәкілдік міндетін атқарушы болып тағайындалды. 1921 жылдың 21 қазанында Марта Идеге үйленді, олардың үш ұлы болды: Хуан, Карлос және Фернандо. 1924 жылы Риос Чилиге оралды және сол жылы өткен конгресс сайлауына қатысты. Ол Арауко, Лебу және Канете округінен депутат болып сайланды және 1926 жылы қайта сайланды. 1925 жылғы Чили төңкерісінен кейін билікке оралған Алессандри жаңа конституция жобасын дайындау үшін арнайы құрылған комиссияға кірді, нәтижесінде 1925 жылғы Чили конституциясы бекітіліп, жарияланды. Осы кезде Хуан Антонио Риос Радикалдық партияның президенті және басшыларының біріне айналды. Полковник Карлос Ибанес дель Кампо басқарған кезеңде ол партиясының үкіметтің диктаторлық билеуіне қарсылығы мен үкіметтің жетістіктеріне деген жеке құрметі арасында қысымға ұшырады. Партия президенті ретінде ол президент Ибаньес шақырған сайланбаған конгресс – Термальдық конгреске Арауко, Малеко және Каутин округінен сенатор ретінде қатысты. 1931 жылы генерал Ибаньес биліктен құлағаннан кейін Риос бұрынғы диктатурамен ынтымақтастық еткені үшін партиядан шығарылды. 1932 жыл Риос үшін саяси тұрғыдан қиын жыл болды. Біріншіден, ол 1932 жылғы Чили төңкерісін қолдады, нәтижесінде президент Хуан Эстебан Монтеро құлатылып, Чили Социалистік Республикасы жарияланды. Содан кейін ол Карлос Давила басшылық еткен кезде Ішкі істер министрі болды. Үш айдан кейін Давила отставкаға кеткеннен кейін генерал Бартоломе Бланш президент болды, ал Риос оның Әділет министрі болды. Бірақ 1932 жылғы президенттік сайлауда Артуро Алессандри жеңіске жетіп, конституциялық тәртіп орнағаннан кейін ол саяси жағынан шеттетілді. Риос 1933 жылғы конгресс сайлауына тәуелсіз кандидат ретінде қатысып, Арауко және Канете округінен депутат болып сайланды. Бұл оның саяси қайта оянуының бастамасы болды. 1935 жылы ол Радикалдық партияға қайта қабылданды. 1937 жылы Радикалдық партия, Социалистік партия, Коммунистік партия, Демократиялық партия және Радикалдық социалистік партия, сондай-ақ Конфедерация де Трейдоредос де Чили (CTCH) кәсіподағы, Мапуче қозғалысы, бірігіп Frente Único Araucano құрды, және феминистік Movimiento Pro Emancipación de las Mujeres de Chile (MEMCh) бірлесіп Халық фронтын құрды, ал Риос оның бірінші президенті болды. Бірақ ол партия ішіндегі президенттік праймеризде Педро Агирре Сердадан жеңіліп, ол түпкілікті кандидат атанды және 1938 жылғы президенттік сайлауда жеңіске жетті. Агирре Серда басқарған кезеңде Риос Чилидегі ең ірі банк – мемлекеттік Caja de Credito Hipotecario президенті болды, ол чилилік фермерлерге ипотекалық несиелер берді. Ол сонымен қатар партия ішіндегі саяси ықпалын арттыруға тырысты. Оның басты саяси қарсыласы Габриэль Гонсалес Видела болды, бірақ ол оны Францияға елші етіп тағайындап, өзінің саяси жолын дамытуға мүмкіндік жасады. Ол кезде президент Агирре Серда оған да елшілік қызметін ұсынғаны туралы әңгіме тарады, бірақ ол: "Президентке ұсынысы үшін алғыс айтамын, бірақ мен жоғары қарай бағытталғанмын, төмен емес" деп жауап берді.

1942 жылғы президенттік науқан

1941 жылы денсаулығы күрт нашарлағандықтан президент Агирре Серда ішкі істер министрі Джеронимо Мендесті вице-президент етіп тағайындады және 1941 жылдың 25 қарашасында одан кейін қайтыс болды. 1942 жылдың 1 ақпанына президент сайлауы жарияланды. Бұл Риос күткен мүмкіндік еді, ол дереу сайлау науқанын бастады. Бірақ, ішкі праймериге екі күн қалғанда Габриэль Гонсалес Видела Чилиге оралып, оған қарсы кандидаттыққа түсті. Нәтижелерді анықтау қиын болғандықтан, ар-намыс трибуналы (сайлау комиссиясы) құрылды және Хуан Антонио Риос солшыл коалицияның үміткері деп жарияланды. Бұл Демократиялық одақ (lang es) Радикалдық партия, Социалистік партия, Коммунистік партия, Демократиялық партия және Жұмысшылардың Социалистік партиясынан құралды. Солшыл коалиция генерал Карлос Ибанес дель Кампоға қарсы бірікті. Риос Радикалдық партияның консервативті қанатының мүшесі болды және 1942 жылғы сайлауда Ибанесті жеңіп, өзін консервативті антифашисттік кандидат ретінде көрсетті. Ибанез Чилидің консервативті партиясының, Либералдық партиясының, Ұлттық-социалистік партиясының, Халықтық-социалистік авангардының және көптеген тәуелсіздердің қолдауына ие болды. Риос 55,95% дауыс алып, 1942 жылдың 2 сәуірінде қызметке кірді.

Төрағалық

Риостың президенттігінің бастапқы күндерінен-ақ парламенттік тұрақсыздықпен сипатталғаны байқалды, себебі оның кабинетіндегі түрлі саяси бағыттардың арасындағы бәсекелестік пен Конгрестің жаңадан күшейіп, ықпалының артуы осыған себеп болды. Чили коммунистік партиясы Риосқа Екінші дүниежүзілік соғыста бастапқыда бейтараптық саясатын ұстанғаны және Оккупациялық державалармен дипломатиялық қарым-қатынасты үзуден бас тартқаны үшін қарсы шықты, ал оңшылдар оны солшылдарға ыңғайлы болуда айыптады. Экономикалық тұрғыда ол ел ішіндегі еңбек дағдарысына тап болды, оның себебі әлемдік мыс бағасының төмендеуі болды, сонымен қатар Чилидің Социалистік партиясы оны ірі бизнеске тым жұмсақ қарап, жұмысшылардың құқықтарын қорғайтын еңбек заңнамасын қабылдамағаны үшін сынға алды.

Ішкі істер

Риос коммунистік партияның қолдауымен сайланғанымен, ол осы партияның үкіметке тікелей қатысуынан бас тартты, осылайша олардың қарсылығын тудырды. Риостың таңдауы "техникалық сарапшылар" мен "жеке достарын" кабинетке және жоғары деңгейдегі үкімет лауазымдарына тағайындау болды; бұл саясат оған өз партиясының мүшелерін ғана емес, сонымен қатар консервативті және либералды оппозиция мүшелерін де қосуға мүмкіндік берді. 1943 жылы Конгресс 1925 жылғы конституцияға алғашқы конституциялық реформаны бекітті және Риос оған қол қойды. Бұл реформа Бас бақылаушыға конституциялық мәртебе берді және Конгресс мақұлдамасыз мемлекеттік шығыстарға қатысты Президенттің өкілеттіктерін шектеді. 1944 жылы Радикалдық партия Риосқа қабылдауға болмайтын бірқатар ұсыныстар ұсынды. Олардың арасында Франко Испаниясымен дипломатиялық қарым-қатынасты үзу, сондай-ақ 1943 жылғы қаңтарда оны Ось державаларымен қарым-қатынасты үзуге мәжбүр еткен дипломатиялық және әсіресе экономикалық қысымды күшейту, КСРО-ны мойындау және Радикалдардан ғана құралған кабинет кірді. Оның Радикалдық партияның ұсыныстарын жүзеге асырудан бас тартуы және Сантьягодағы Плаза Булнес алаңында болған тәртіпсіздіктерді күшпен басу салдарынан бірнеше адам қаза тапты, нәтижесінде барлық Радикалдық министрлер отставкаға кетіп, Президент партиясыз қалды. Осы ішкі дағдарыстар 1945 жылғы заң шығарушы сайлауда оңшыл партиялардың сәттілігін түсіндірді, бұл социалистер мен коммунистер үшін күйреуге ұласты. Радикалдар да бірқатар мандаттан айырылды. АҚШ-тан оралғаннан кейін және денсаулығы нашарлағаннан соң, ол президенттік өкілеттіктерін ішкі істер министрі Альфредо Духальдеге (1946 жылғы 17 қаңтарда) тапсырды және шамамен 6 айдан кейін, 27 маусымда қатерлі ісіктен қайтыс болды.

Экономикалық даму

Риос әкімшілігі Агирре Серда саясатын жалғастыра отырып, болат, энергетика және мұнай өнеркәсіптерін дамытуға баса назар аударды. Осы мақсатта қаражат бұрынғы әкімшілік құрған Өндіріс дамыту корпорациясы (langes) арқылы жөнелтілді. Осылайша, 1944 жылдың 17 қаңтарында Ұлттық электр компаниясы (lang es) құрылды; 1950 жылдың 19 маусымында Ұлттық мұнай компаниясы (lang es); ал 1942 жылы Талкауано портының жанында Хуачипато болат зауытын ашқан Тынық мұхиты болат компаниясы (lang es) құрылды.

Сыртқы қатынастар

1943 жылға дейін Чили мен Аргентина Остік державалармен қарым-қатынасты үзуден бас тартты, ал Чилидегі сайлау көптеген адамдар үшін Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде шешуші болып саналды. Президент пен оны қолдаған Демократиялық одақ арасында қатыгез дау туды. Бастапқыда Риос үкіметі соғыс кезінде бейтараптық саясатын ұстанды, бірақ оның коалициясындағы солшыл партиялар Остік державалармен дереу және толыққанды қарым-қатынасты үзуді, сондай-ақ КСРО-ны мойындауды жақтады, оны фашизмге қарсы күреске өз үлесі деп есептеді. Америка Құрама Штаттарының дипломатиялық және, әсіресе, экономикалық қысымы оны 1943 жылдың 20 қаңтарында Остік державалармен қарым-қатынасты үзуге итерді; алайда ол тек Германия мен Италияға соғыс жариялады, жапон азаматтарын қамауға алғанмен, 1945 жылға дейін Жапонияға соғыс жарияламады. Осының арқасында Чили "Ленд-Лизинг" бағдарламасына қатысуға мүмкіндік алды және экономикалық жаңғыртуға қажетті несиелерді иеленді. 1945 жылы Чили жеңіске жеткен елдер қатарына қосылды және соғыстан кейінгі халықаралық конференцияларға қатысу құқығын алды.

Өлім

Президент Риос мемлекеттік сапарынан оралды және 1945 жылдың 3 желтоқсанында билікті қайтадан иеленді, бірақ ол кезде ол қатерлі ісікке шалдыққан еді. 1946 жылдың 17 қаңтарында ол президенттік өкілеттіктерді Ішкі істер министрі Альфредо Дуальдеге берді, ол вице-президент міндетін атқарды. Хуан Антонио Риос өзінің соңғы күндерін Ла Рейнадағы Вилла Пайдахуэде өткізді және 1946 жылдың 27 маусымында, конституциялық мерзімі аяқталуына дейін қайтыс болды.