Кіріспе
Басқа медиаға негізделген фильмдер (кітаптар, пьесалар және т.б.). Киноадаптация – шығарманың немесе оқиғаның толық немесе ішінара түрде көркем фильмге көшірілуі. Көбінесе туынды жұмыстың бір түрі саналса да, киноадаптацияны Роберт Стам сияқты академик ғалымдар жақында диалогтық процесс ретінде қарастырды. Фильмге адаптациялаудың ең көп таралған түрі – романды негіз ретінде пайдалану, бірақ фильмдерге бейімделген шығармаларға ғылыми еңбектер (журналистиканы қоса алғанда), автобиографиялық шығармалар, комикстер, діни кітаптар, пьесалар, тарихи деректер және тіпті басқа фильмдер де кіреді. Мұндай алуан түрлі көздерден адаптациялау – киноның он тоғызыншы ғасырдағы Еуропадағы басындағы күндерінен бері кино өндірісінің кең таралған практикасы болып келеді. Ремейк жасаудан өзгеше, кинорежиссерлер киноадаптацияны жасағанда көбінесе шығармашылық еркіндікке ие болады.
Элизия және интерполяция
1924 жылы Эрих фон Строхайм Франк Норристің «Мактиг» романын өз фильмі «Ашкөздік» арқылы сөзбе-сөз бейімдеуге тырысты. Нәтижесіндегі фильм 9,5 сағатқа созылды, бірақ студия талабымен 4 сағатқа дейін қысқартылды. Содан кейін ол қайтадан (Строхаймнің қатысуынсыз) шамамен 2 сағатқа дейін қысқартылды. Бұл фильмнің түсініксіз болуына әкеп соқты. Сол кезден бері, азаматтардың саны режиссерлер романның барлық мазмұнын фильмге сыйғызуға тырысты. Сондықтан, кейбір нәрселерді жою амалсыз болып табылады. Кейбір жағдайларда, фильмге бейімдеулер сахналарды қосымша енгізеді немесе жаңа кейіпкерлерді ойлап табады. Бұл әсіресе роман әдеби саганың бөлігі болғанда ерекше маңызға ие. Кейінгі немесе бұрынғы романдардан алынған эпизодтар немесе цитаталар бір фильмге енгізілуі мүмкін. Бұдан өзге, фильм жасаушылар бастапқы материалда жоқ жаңа кейіпкерлерді ойлап табуға немесе жаңа оқиғаларды құруға да баруы мүмкін. Фильмнің күтілетін көрерменін ескере отырып, сценарист, режиссер немесе киностудия кейіпкердің экрандағы уақытын ұзартуды немесе жаңа кейіпкерлерді ойлап табуды қалауы мүмкін. Мысалы, Уильям Кеннедидің Пулитцер сыйлығын жеңіп алған «Темірқұрт» романында Хелен есімді әйелдің шағын эпизоды болған. Фильм студиясы фильмге әйел көрермендерді күткендіктен және Мерил Стриптің рөлге ие болғандықтан, Хелен фильмнің маңызды бөлігіне айналды. Дегенмен, кейіпкерлер кейде баяндаушының даусын беру үшін де ойлап табылады.
Түсіндіру - бейімдеу
Үлкен шығармашылық бейімделудің бірнеше елеулі мысалдары бар, соның ішінде Роланд Джоффтың "Қызыл әріп" ромасын бейімдеуі, онда Хестер Принн мен пастордың арасындағы тікелей секс сахнасы, ал түпкі қазақ тіліндегі ұғымдар негізгі кейіпкер мен фильмдегі жаман кейіпкердің іс-әрекеттеріне енгізілген. Чарли Кауфман мен "Дональд Кауфман" жазған "Адаптация", "Орхидея ұрысы" ромасының бейімделуі ретінде танылған, фильмді бейімдеу процесіне қасақана сатиралық және түсіндірмелік көзқарас ұсынды. Бұлардың бәрі Натаниел Хоторнның ой-пікірлерімен байланысты. "Гулливердің саяхаттары" мини-сериалының авторлары Гулливердің саналылығы туралы ағымдағы ғылыми пікірталасты бейнелеу үшін IV кітаптың соңына ақыл-есті сынағын қосты. Мұндай жағдайларда бейімдеу сын, қайта жарату және аударманың бір түрі болып табылады. Өзгеріс маңызды және іс жүзінде болдырмауға болмайды, себебі уақыт пен форматтың шектеулеріне байланысты, бірақ оның мөлшері әрқашан тепе-теңдікке қол жеткізуді қажет етеді. Кейбір кинотеоретиктер режиссердің бастапқы материалға ешқандай назар аудармауы керек деп санайды, өйткені роман – роман, ал фильм – фильм, және екі өнер туындысын жеке қарастыру керек. Романды киноға көшіру мүмкін емес болғандықтан, тіпті "дәлдікке" ұмтылыс та абсурдты. Басқалары фильмдік бейімдеудің мақсаты – сәйкес келу үшін өзгерту (әдеби мағынада, бейімделу), фильм романның әсеріне (эстетикасына), тақырыбына немесе мазмұнына сәйкес болуы керек, ал режиссер уақыт талаптарына сай болуы және осы бағыттардың бірі бойынша адалдықты барынша арттыру үшін қажет болған жағдайда өзгерістер енгізуі керек деп санайды. Көптеген жағдайларда бейімдеу кезінде фильмдерге жекелендірілген элементтерді (мысалы, кейіпкерлердің киімдері немесе декорациялар) жасау қажет, себебі олар бастапқы материалда көрсетілмейді. Содан кейін, фильм жасаушылардың ықпалы мойындалмауы мүмкін, өйткені жаңа визуалды элементтер баяндаманың түсіндірілуіне әсер етеді, бірақ бастапқы материалда салыстыру жоқ. Питер Джексонның Дж.Р.Р. Толкиннің "Сақиналардың Иесі" трилогиясы мен "Хоббит" романын бейімдеуі ерекше жағдайды білдіреді, өйткені көптеген визуалды және стильдік ерекшеліктерді Толкин өзі нақтылаған. "Гарри Поттер" фильмдер сериясі үшін автор Дж.К. Роулингпен фильм жасаушылар тығыз байланыста болды, ол өндіріс дизайнері Стюарт Крейгке Хогвартс аумағының картасын ұсынды және режиссер Альфонсо Куаронның зират сахнасын қосуына қарсылық көрсетті, себебі зират кейінірек романда басқа жерде пайда болады. Фильмдік бейімдеудің көбінесе назардан тыс қалған бір аспектісі – дыбыс пен музыканы қосу. Әдеби мәтінде нақты дыбыс эффектісі көбінесе оқиғамен байланыстырылады немесе нақтыланады, бірақ бейімдеу процесінде фильм жасаушылар баяндаманың түсіндірілуіне әсер ететін дыбыстың нақты сипаттамаларын анықтауы керек. Кейбір бейімдеу жағдайларында музыка бастапқы материалда көрсетілген болуы мүмкін (әдетте диегетикалық музыка). Стивен Майердің 2005 жылғы "Сумерек" романында Эдвард Каллен мен Белла Сван кейіпкерлері Дебюссидің "Айшығы" әнін тыңдайды, ал Эдвард Белла үшін "Белланың тылсым әнін" жасайды. "Айшығы" бұрыннан бар музыкалық шығарма болса, "Белланың тылсым әні" жаңадан жасалды және 2008 жылғы фильмдік бейімдеу үшін жаңа музыка жазылуын қажет етті. 2016 жылғы "2BR02B: To Be or Naught to Be" ғылыми-фантастикалық фильмі Курт Воннегуттың әңгімесінен бейімделген, онда фильм жасаушылар Воннегуттың музыка таңдауынан бас тартуға шешім қабылдады. Олар оның прозасында бұл музыка тек естілмегендіктен ғана жақсы жұмыс істейтінін сезінгенін айтты. Фильмнің сынақ көрсетілімдері Воннегуттың музыкалық стилі көрермендерді шатастырып, баяндаманы түсінуге кедерілгенін көрсетті. Фильмнің композиторы Леон Ковард: "Воннегуттың материалдарына мүмкіндігінше адал болуға тырысуға болады, бірақ соңында сіз Воннегуттың емес, сіздің командаңыз жасаған материалмен жұмыс істейсіз және осы материалды жұмыс істеуіңіз керек".
Театрлық бейімдеу
Театрлық пьесалар киноға бейімделудің жиі көзі болып табылады. Уильям Шекспирдің көптеген пьесалары, соның ішінде Гамлет, Ромео мен Джульетта және Отелло фильмдерге бейімделген. Шекспир пьесасының алғашқы дыбыстық бейімделуі 1929 жылы Мэри Пикфорд пен Дуглас Фэрбенкс ойнаған «Шипалы қызды бауырмалдыққа үйрету» қойылымы болды. Кейіннен ол 1948 жылы Бродвейде ашылған «Kiss Me, Kate» атты музыкалық пьеса ретінде және 1953 жылы Голливудтың сол аттас мюзиклі ретінде бейімделді. «Шипалы қызды бауырмалдықпен бағу» 1999 жылы «10 Things I Hate About You» атты мектепте түсірілген жасөспірімдер комедиясы ретінде қайтадан айтылды, сондай-ақ 2003 жылы «Deliver Us from Eva» деген қалалық романтикалық комедия ретінде қайта жаңғыртылды. 1961 жылғы «West Side Story» музыкалық фильмі Ромео мен Джульеттадан алынған, алғашқы нұсқасы 1957 жылы Бродвейде ашылған музыкалық пьеса болды. «Арыстан патша» (1994) анимациялық фильмі Гамлеттен және түрлі дәстүрлі африкалық аңыздардан шабыт алды, ал 2001 жылғы «O» фильмі Отеллоға негізделген. Шекспирдің шығармаларын ағылшын тілінен басқа тілдерде түсірген фильмдер көп, соның ішінде Акира Куросаваның «Трон қанында» (1957, Макбеттің эпикалық бейімделуі), «Жаман ұйқы» (1960, Гамлеттен шабыт алды) және «Ран» (1985, «Король Лирге» негізделген); сондай-ақ Вишалл Бхардвадждың «Шекспир трилогиясы» – «Хайдер» (2014, Гамлеттің қайта баяндауы), «Омкара» (2006, Отеллоға негізделген) және «Мақбол» (2003, Макбетке негізделген). Шекспирдің мәтіндерін фильмдерге енгізудің тағы бір жолы – Шекспирдің пьесаларын ойнайтын актерлерді немесе Шекспирдің пьесасын көргеннен кейін әсер еткен кейіпкерлерді бейнелеу. Жалпы, Шекспирдің негізгі тақырыптары немесе сюжеттің белгілі бір элементтері фильмнің негізгі сюжетіне параллель болады немесе кейіпкердің дамуының бір бөлігіне айналады. Гамлет пен Ромео мен Джульетта осылай жиі пайдаланылатын екі пьеса. Эрик Ромердің 1992 жылғы «Conte d'hiver» («Қыстың әңгімесі») фильмі соның бір мысалы. Ромер Шекспирдің «Қысқы ертегі» пьесасының бір көрінісін пьесаға негізделмеген оқиғаның маңызды сюжеттік құралы ретінде пайдаланады. Ұлыбританияда сахналық пьесалар АҚШ-қа қарағанда ойын-сауық түрінде танымал болғандықтан, көптеген фильмдер сахналық қойылым ретінде басталды. Танымал британдық пьесаларға негізделген британдық фильмдер мен британдық/американдық серіктестіктер: «Газ жарығы» (1940), «Блайт рухы» (1945), «Арқан» (1948), «Ашулы түрде қараңыз» (1959), «О! Қайсы керемет соғыс» (1969), «Слеут» (1972), «Рокки хоррор киношоуы» (1975), «Ширли Валентин» (1989), «Король Джорджтың ақымақтығы» (1994), «Тарих жігіттері» (2006), «Квартет» (2012) және «Вандағы ханым» (2015). Сол сияқты, Бродвейдің танымал қойылымдары музыкалық немесе драмалық фильмдерден фильмдерге бейімделеді. Бродвейдің табысты пьесаларына негізделген американдық кинодаптациялардың мысалдары: «Арсен және ескі байлам» (1944), «Кеше туған» (1950), «Харви» (1950), «Қалау есімді трамвай» (1951), «Қауіпсіз жұп» (1968), «Топтағы жігіттер» (1970), «Құдайдың Агнес» (1985), «Кіші Құдайдың балалары» (1986), «Гленгари Глен Росс» (1992), «Шынайы әйелдердің қисықтары бар» (2002), «Қоянның ойығы» (2010) және «Қоршаулар» (2016). Бір жағынан, театрлық бейімделу романдық бейімделу сияқты көптеген интерполяцияларды немесе элизияларды қамтымайды, бірақ екінші жағынан, декорация мен қозғалыс мүмкіндіктерінің талаптары жиі бір ортадан екіншісіне өзгерістерді қажет етеді. Фильм сыншылары бейімделген пьесаның статикалық камерасы бар немесе проскуналық арканы эмуляциялайтынын жиі айтады. Лоренс Оливье өзінің «Генри V» (1944) фильмінде арканы саналы түрде еліктеп, камераны қозғала бастады және прологтан кейін түстерді қолдана бастады, бұл физикалық кеңістіктен қиялға өтуді көрсетеді. Кейде бейімделу процесі бір аудармадан кейін де жалғаса береді. Мел Брукстің «Продюсерлер» 1967 жылы фильм ретінде басталды, 2001 жылы Бродвей мюзикліне бейімделді, содан кейін 2005 жылы қайтадан музыкалық фильм ретінде бейімделді.
Теледидарлық бейімдеу
Кейде көркем фильмдер телесериалдардан немесе телесегменттерден жасалады, немесе керісінше, телесериалдар фильмнен туындайды, мысалы, «Бейтс Мотель» және «Чакки» жағдайларында. Бірінші жағдайда фильм әдеттегі телебағдарлама форматынан және/немесе өндіріс құндылықтарынан гөрі ұзақ сюжет ұсынады. 1970 жылдары Ұлыбританияның көптеген телесериалдары фильмдерге айналды, оның ішінде «Әкемнің әскері», «Автобустарда», «Степто және Ұлы» және «Боза». 1979 жылы «Маппет фильмі» үлкен жетістікке жетті. «X-файлдар» фильмінің бейімделуінде күшті эффектілер мен ұзақ сюжет желісі қолданылды. Сонымен қатар, телешоулардың бейімделуі көрерменге телешоудың кейіпкерлерін эфирдегі шектеулерсіз көруге мүмкіндік береді. Бұл қосымшалар (жалаңаштық, дөрекі сөздер, есірткі қолдану және зорлық-зомбылық) көбінесе бейімделудің сирек кездесетін бөлігі болып табылады (мысалы, «Майами Вис» сияқты «процедуралық» фильмдер мұндай қосымшаларға көбірек бейімделеді). «South Park: Bigger, Longer & Uncut» – фильмнің өзінің түпнұсқа телесериалынан да ашық екенін көрсететін нақты мысал. Сонымен қатар, кинотеатрларда көрсетілген кейбір фильмдер теледидардағы шағын сериалдардың бейімделуі болып табылады. Ұлттық кино кеңестері мен мемлекеттік бақылаудағы телеарналар бірге жұмыс істегенде, кинорежиссерлер теледидар үшін өте ұзақ фильмдер жасап, оларды кинотеатрларда көрсету үшін ғана бейімдей алады. Ингмар Бергман (әсіресе «Фанни және Александр» және басқа фильмдермен) және Ларс фон Триер халықаралық тарату үшін қайта өңделген ұзақ телефильмдер жасады. Тіпті телесериалдардың бөлімдері де көркем фильмдерге айналды. Америкалық теледидарлық скетч-комедиясы «Saturday Night Live» бірнеше фильмнің бастауы болды, оның ішінде Дэн Айкройд пен Джон Белушидің бір реттік өнер көрсетісінен бастау алған «The Blues Brothers».
Радионы бейімдеу
Радиодағы әңгімелер киноға бейімделуге де негіз болды. Радионың өркендеген шағында радиодан берілген бөлімдер көбінесе қысқаметражды фильмдер түрінде киноға аударылды. Радио сериалдарынан кино сериалдарына айналғандардың қатарында – «Доктор Кристиан», «Криминал дәрігері» және «Уистлер» бар. Көп диалогты және фантастикалық әңгімелер де радиодан киноға бейімделді (мысалы, «Фибер МакГи және Молли» және «Райлидің өмірі»). «Галактикаға саяхатшының жол көрсеткіші» алдымен BBC радиосы үшін сериал ретінде жарық көрді, содан кейін киноға бейімделген романға айналды.
Комикстердің адаптациясы
Америка комикс кейіпкерлері, әсіресе супербатырлар, ұзақ уақыт бойы киноға бейімделген, 1940 жылдары балаларға арналған сенбілік киносериалдармен басталып кеткен. «Супермен» (1978) және «Бэтмен» (1989) – танымал комикс кейіпкерлерінің кейінгі екі сәтті киноадаптациясы. Филиппинде супергерой комикстері «Дарна» (1951), «Капитан Барбелл» (1964) және «Ластик Ман» (1965) сияқты фильмдерге көп рет бейімделді. Сонымен қатар, супергеройлерді қамтымайтын романтика, фантастика және драма сияқты әртүрлі жанрлардағы комикстер «Роберта» (1951), «Дьесэбель» (1953), «Анг Пандай» (1980), «Битуинг Валанг Нингнинг» (1985) және Марс Равелоның «Бондиинг: Кішкентай үлкен бала» (1989) сияқты фильмдерді жасау үшін кеңінен пайдаланылды. 2000 жылдардың басында «X-Men» (2000) және «Spider-Man» (2002) сияқты кассалық табысқа жеткен фильмдер супергеройлік фильмдердің ондаған туындысына жол ашты. Бұл фильмдердің сәттілігі супергеройлер туралы емес, басқа комикстердің де кең экранға бейімделуіне әкелді, мысалы, «Ghost World» (2001), «From Hell» (2001), «American Splendor» (2003), «Sin City» (2005), «300» (2007), «Wanted» (2008) және «Whiteout» (2009). Комикстерді бейімдеу процесі романды бейімдеуден өзгеше. Көптеген сәтті комикс сериялары ондаған жылдар бойы жарық көріп, осы уақыт ішінде кейіпкерлердің әртүрлі нұсқаларын ұсынды. Мұндай серияларға негізделген фильмдер көбінесе белгілі бір сюжет желісін бейімдеудің орнына кейіпкердің түйіндемесі мен «рухын» көрсетуге тырысады. Кейде кейіпкерлер мен олардың шығу тегінің кейбір аспектілері оңайлатылады немесе заманауи етіледі. Өзіне жеке сюжеті бар графикалық романдар мен шағын сериялар, олардың көпшілігі супергеройлерді қамтымайды, тікелей бейімделуі мүмкін, мысалы, «Road to Perdition» (2002) немесе «V for Vendetta» (2006). Атап айтқанда, Роберт Родригес «Sin City» үшін сценарий жасамады, бірақ жазушы және суретші Фрэнк Миллердің сериясынан нақты кадрларды пайдаланып, адаптация емес, «аударма» деп санайтын фильмді жасады. Сонымен қатар, кейбір фильмдер ұзақ жылдар бойы дамыған франшизалардың сюжеттік желілерін сюжеттік негіз ретінде пайдаланады. «X-Men» фильмінің екінші бөлімі графикалық роман «X-Men: God Loves, Man Kills» негізінде, ал үшінші бөлімі «The Dark Phoenix Saga» сюжетіне негізделген. «Spider-Man 2» «Spider-Man No More!» сюжетіне негізделген. Сол сияқты, «Batman Begins» өзінің көптеген элементтерін Миллердің «Batman: Year One» романына, ал фильмнің жалғасы «The Dark Knight» – «Batman: The Long Halloween» романының қосымша сюжеттеріне сүйенеді. 2008 жылдан бастап құрылған Marvel Cinematic Universe – Marvel Comics шығармаларынан алынған кейіпкерлерді біріктіретін ортақ әлем. 2013 жылдан бастап құрылған DC Extended Universe DC Comics үшін ұқсас модельді қолданады. Ең көп табыс әкелген және ең табысты комикс адаптациялары – «Avengers: Endgame» (2019) және «Joker» (2019) болып табылады.
Видео ойындар адаптациясы
Бейне ойындарды фильмдермен немесе басқа да туындылармен байланыстыру 1980-жылдардың басында үй консольдары мен аркада ойындары пайда болғаннан бері қалыпты жағдай. Әдетте, дамытушылар фильмнің құқықтарымен не істей алатынына шектеледі, сондай-ақ фильмнің немесе басқа туындының шығуына қарай ойынды уақтылы дайындау үшін уақыт бойынша да шектелуі мүмкін. Видео ойындар 1980-жылдардың басында фильмдерге бейімделді. Осы кезеңде «Трон» және «Cloak & Dagger» сияқты компьютерлік және бейне ойындар индустриясымен тығыз байланысты фильмдер түсірілді, бірақ белгілі брендтерге негізделген бірнеше фильмдер шыққаннан кейін ғана бұл жанр өз алдына мойындалды. Видео ойындар фильмдерінің бірнеше түрі бар, мысалы, «Super Mario Bros.» сияқты тікелей эфирдегі фильмдер, «Покемон» франшизасына негізделген фильмдер сияқты дәстүрлі анимация, немесе «Final Fantasy: The Spirits Within» сияқты компьютерлік анимация. Сондай-ақ, «Street Fighter Alpha: The Animation» сияқты танымал ойындарға негізделген түпнұсқалық бейне анимациялары (OVA) бар. Бұрынғы комикстерге негізделген фильмдерге ұқсас (әсіресе 1980-жылдардан бастап), 2020 жылға дейінгі бейне ойындарға негізделген фильмдер сапасы нашар деген беделге ие болды және кино сыншыларынан да, бастапқы материалдың жанкүйерлерінен де жағымсыз пікірлер алды. Кейбір фильмдер, мысалы «Super Mario Bros.», әсіресе жағымсыз қабылданып, ең нашар фильмдердің бірі саналады. «Super Mario Bros.» танымал бейне ойын сериясына тым қараңғы, зорлық-зомбылыққа толы және сәйкес келмейтін (сюжет бойынша) деп сынға түсті. Видео ойындардан фильмге бейімделудің сәтсіздігіне себеп болатын тағы бір фактор – фильмдерді жасаушылар үшін видео ойындардан фильмге бейімделудің қиындығы. Nintendo франшизасының, соның ішінде «Mario» және «Zelda» ойындарының авторы Шигеру Миямото 2007 жылғы сұхбатында: «Менің ойымша, ойындарды фильмдерге аударудың бір бөлігі – жақсы ойынның құрылымы жақсы фильмнің құрылымынан өзгеше. Кино – бұл көбінесе пассивті орта, онда киноның өзі әңгіме айтады, ал сіз, көрермен ретінде, демалып, оны пассивті түрде қабылдайсыз. Ал бейне ойындар – бұл көбінесе белсенді орта, онда сіз оқиғамен бірге ойнайсыз. Менің ойымша, жалпы алғанда, бейне ойындарда ойынның өте қарапайым ағыны бар. Біз ойыншыларды көңілді ету үшін бейне ойынға көптеген әртүрлі элементтерді енгізе отырып, оны қызықты етеміз. Фильмдердің сюжеті көбінесе күрделірек, бірақ оның ағынына әсер ететін элементтердің саны шектеулі. Менің ойымша, осы екі ортадағы элементтердің мұндай үлкен айырмашылығы болғандықтан, егер сіз оны ескермесеңіз, қиындықтар туындайды». 2015 жылдың тамызында Fortune журналына берген сұхбатында Миямото: «Ойындар мен фильмдер ұқсас орта сияқты көрінетіндіктен, адамдардың табиғи күтінуі – біздің ойындарымызды алып, оларды фильмдерге айналдыру. Мен әрқашан бейне ойындардың интерактивті, ал киноның пассивті орта деп ойладым, сондықтан екеуі де мүлдем басқаша». 2019 жылға дейін ешқандай бейне ойындар фильмі – тікелей эфирде немесе анимациялық – Rotten Tomatoes-тің «жаңа» рейтингісін 60%-дан астам ұпаймен алмады. Содан бері үш фильм: «Детектив Пикачу», «Ашулы құстар» 2-ші фильмі және «Соник кірпісі» Rotten Tomatoes сайтында «жаңа» рейтингке кіре алды. «Детектив Пикачу» және «Соник кірпісі» күткеннен жақсы отандық табыстарды көрсетті. «Соник кірпісінің» табысы 2022 жылдың сәуірінде оның жалғасы «Соник кірпісі 2» шығуына әкелді, ол алғашқы фильмнің отандық табысын арттырып, сонымен қатар Rotten Tomatoes-та сәл жоғары балл алды. Осы фильмдерден кейін, 2020 жылдары фильмдер мен телесериалдарға ойындардың жаңа бейімделуі сәтті болды және ойынның сюжетіне сәйкес келетін, бірақ бейне ойын аспектілерін сақтауға тырыспаған бейімделулер көрермендер арасында көбірек танымал болды. «Arcane», «Cyberpunk: Edgerunners», «The Last of Us» және «Fallout» сияқты шоулар 2021 жылдан 2024 жылға дейін бейне ойындарға негізделген сынға ие болды. Фильмдер мен теледидар адаптацияларының жасаушылары осы шоуларды бейне ойын көрермендеріне тартуға көмектесу үшін, жұмыстың бейне ойынға құрмет көрсеткенін растауы керек болды, ол сюжеттерде де, сыртқы келбетте де, «Соник кірпісінің» бастапқы трейлерлерінде көрсетілген «қорқынышты Соник» кейіпіне онлайн жанкүйерлердің наразылығынан кейін студия театрлық шығарылым алдында қайта өңделді. Фильмдер мен теледидардағы бейне ойындар адаптациясы да түпнұсқа бейне ойынның ойыншылар санының өсуіне әкелді, мысалы «Cyberpunk 2077» және «Fallout» ойындарының жағдайында. Видео ойындар фильмдері сынға алынса да, олар кассаларда халықаралық деңгейде жақсы нәтижелерге қол жеткізеді. «Super Mario Bros.» киносы, «Mario» ойыны франшизасына негізделген, $1.36 миллиардпен ең көп табыс тапқан бейне ойындарға негізделген фильм болып табылады және Deadline Hollywood бойынша 2023 жылдың ең табысты фильмі саналды, ал алты «Resident Evil» фильмі $1.2 миллиардты құрайтын серияның ең көп табысын алды, орташа өндіріс бюджеті $30-50 миллионды құрады. Басқа да қаржылық жағынан сәтті бейне ойындар фильмдері: «Mortal Kombat», «Lara Croft: Tomb Raider», «Uncharted», «Assassin's Creed», «Silent Hill» және «Prince of Persia: The Sands of Time». Сонымен қатар, Пол У.С. Андерсон сынға ұшыраған бейне ойындар адаптацияларымен танымал, әсіресе алғашқы «Mortal Kombat» (жағымды пікірлерге қарамастан), «Resident Evil» сериясы және соңғы «Monster Hunter».
I think that part of the problem with translating games to movies is that the structure of what makes a good game is very different from the structure of what makes a good movie. Movies are a much more passive medium, where the movie itself is telling a story and you, as the viewer, are relaxing and taking that in passively. Whereas video games are a much more active medium where you are playing along with the story. I think that video games, as a whole, have a very simple flow in terms of what’s going on in the game. We make that flow entertaining by implementing many different elements to the video game to keep the player entertained. Movies have much more complex stories, or flow, to them, but the elements that affect that flow are limited in number. So I think that because these surrounding elements in these two different mediums vary so greatly, when you fail to take that into account then you run into problems. In an interview with Fortune in August 2015, Miyamoto said, "Because games and movies seem like similar mediums, people’s natural expectation is we want to take our games and turn them into movies. I’ve always felt video games, being an interactive medium, and movies, being a passive medium, mean the two are quite different." Until 2019, no video game film – live action or animated – had received a Rotten Tomatoes "fresh" rating, with a score over 60%. Three films since, Detective Pikachu, The Angry Birds Movie 2, and Sonic the Hedgehog have been able to break into the "fresh" rating on Rotten Tomatoes. Both Detective Pikachu and Sonic the Hedgehog have posted better than expected domestic takes, Sonic success led to its sequel Sonic the Hedgehog 2 releasing in April 2022 and beating the first film's domestic opening, and also receiving a slightly higher score on Rotten Tomatoes. Following these films, new adaptations of games into films and television series in the 2020s became successful and showed that adaptations that held to a game's story but did not try to maintain the video game aspects were more popular with audiences. Shows such as Arcane, Cyberpunk: Edgerunners, The Last of Us, and Fallout were all critically praised series based on video games from 2021 through 2024. Creators of film and television adaptations found quickly that to help appeal these shows to video game audiences, they had to assure the work showed respect for the video game it was based on, both in narratives and appearance, following the online fan backlash to the original appearance of Sonic the Hedgehog (known colloquially as "Ugly Sonic") that had been shown in the original trailers for Sonic the Hedgehog, which the studio reworked before the theatrical release. Video game adaptations in film and television have also led to growth of players in the original video game work, such as the case with Cyberpunk 2077 and Fallout games. Though video game films are critically panned, they tend to do well from the international take at box offices. The Super Mario Bros. Movie, based on the Mario game franchise, holds the highest take of any video game adaptation with $1.36 billion, and was considered the most profitable film of 2023 by Deadline Hollywood, while the six Resident Evil films hold the highest take for a series of $1.2 billion on an average production budget between $30 to 50 million. Other financially successful video game films include: Mortal Kombat, Lara Croft: Tomb Raider, Uncharted, Assassin's Creed, Silent Hill, and Prince of Persia: The Sands of Time. Similarly, Paul W. S. Anderson has gained a reputation for his panned video game adaptations, particularly the first Mortal Kombat (despite positive reviews), the Resident Evil series and most recently Monster Hunter.
Басқа көздерден алынған бейімделулер
Құжаттық фильмдер көбінесе журналистика мен репортаж негізінде жасалса, кейбір драмалық фильмдер де сондай, мысалы: «Президенттің адамдары» (1976, 1974 жылғы кітаптан бейімделген); «Ғажайып» (2004, 1980 жылғы «мұздағы ғажайыптан» кейін жарияланған есептен); және «Тін итеру» (1999, Дарси Фрейдің 1996 жылғы New York Times мақаласынан). «Ыңғайсыз шындық» – Аль Гордың өзінің негізгі мультимедиалық презентациясының киноға бейімделуі. 2011 жылғы тәуелсіз комедиялық фильмі «Бенджамин Снидлграсс және пингвин қазандығы» Кермод пен Мейоның «Перси Джексон және Олимпиада ойындары: Көкқаттың ұрлығы» фильміне жазған рецензиясына негізделген. Әндерден бейімделген фильмдерге «Кауард оф зе Каунти», «Ода Билли Джоға», «Конвой» және «Претти Бэйби» (әрқайсысы сол аттас әннен алынған) жатады. Ойыншықтар негізінде жасалған фильмдерге «Трансформерлер» франшизасы және «G.I. Джо» фильмдері кіреді; ойыншықтармен бірге маркетингтік құрал ретінде жасалған анимациялық телесериалдардың тарихы да бар. Hasbro компаниясының үстел ойындары негізінде фильмдер жасау жоспары 2012 жылғы «Battleship» фильмінен басталды. Әдетте, ойын-сауық парктеріндегі аттракциондар әрекет фильмдеріне негізделген болса, керісінше, Диснейлендтегі 1967 жылғы «Кариб теңізінің қарақшылары» аттракционы 2003 жылы «Кариб теңізінің қарақшылары: Қара маржанның лағыны» фильміне бейімделді. Ремейктер мен фильмдердің жалғасы – түпнұсқа фильмнің техникалық бейімделуі болып табылады. Аз тікелей бейімделулерге «Ұлы жетілік» («Жеті самурайдан»), «Жұлдызды соғыс» («Жасқын бекіністен») және «12 маймыл» («Ла Жетиден») жатады. Көптеген фильмдер мифология мен діни мәтіндер негізінде жасалған. Грек мифологиясы да, Киелі кітап та жиі бейімделеді. Гомердің шығармалары бірнеше елде көп рет бейімделген. Мұндай жағдайларда көрермендер оқиғаны жақсы біледі, сондықтан бейімделуде күдік элементтеріне баса назар аударылмайды, керісінше, егжей-тегжейлілік пен тілдік ерекшеліктерге көңіл бөлінеді.
Марапаттар
Көптеген ірі кино марапаттарының салтанаттары түпнұсқа сценарийлерге берілетін сыйлықтан бөлек, бейімделген сценарийлер үшін де сыйлық тағайындайды. Бірақ, егер фильм жарық көрмеген туындыдан бейімделген болса, әртүрлі марапаттар сценарийді қай санатқа жатқызу қағидалары бойынша әртүрлі келеді. 1983 жылы Канаданың «Genie» сыйлықтары «Мелани» фильміне берген «Ең жақсы бейімделген сценарий» сыйлығын түпнұсқа жарияланбағанын білген соң қайтарып алды; ал 2017 жылы жарық көрмеген театрлық пьесадан бейімделген «Moonlight» фильмі кейбір марапаттарда бейімделген сценарий, ал басқаларында түпнұсқа сценарий ретінде қаралып, ұсынылды.
Фильмдерді бейімдеу
Фильмнің сценарийі түпнұсқа болса, ол роман мен пьеса сияқты туынды тудыру көзі болуы мүмкін. Мысалы, киностудиялар өздерінің танымал фильмдерінің романдарын жазуға тапсырыс береді немесе олардың құқықтарын баспа үйлеріне сатады. Мұндай романдар көбінесе тапсырма бойынша жазылады, кейде авторлар бастапқы сценарийді ғана қолданады. Сәйкесінше, романдар көбінесе кинотеатрларда көрсетілген фильмдерден өзгеше болады. Романдық нұсқаулар коммерциялық мақсатта кейіпкерлер мен оқиғаларды кеңейтуге мүмкіндік береді (мысалы, карточкалық немесе компьютерлік ойынды насихаттау, баспагердің романдарының "сағасын" жариялау немесе сериядағы фильмдер арасындағы байланысты сақтау). Кейбір жазушылар өздерінің сценарийлерінен фильммен дерлік бір уақытта роман жазған жағдайлар болды. Артур Кларк "2001: Ғарыштық саяхат" және Грэм Грин "Үшінші адам" фильмдері үшін жазған идеяларын романға айналдырды (бірақ "Үшінші адам" романы роман ретінде шығару үшін емес, сценарийді дамытуға көмектесу үшін жазылған). Джон Сэйлз бен Ингмар Бергман да фильмді түсіруге кіріспес бұрын өздерінің идеяларын роман түрінде жазады, бірақ екеуі де мұндай жазбаларын жариялауға рұқсат бермеді. Сонымен қатар, фильмдер пьесаларға бейімделді және олардан шабыт алды. Джон Уотерстің фильмдері сәтті түрде пьеса ретінде қойылды, "Hairspray" және "Cry Baby" пьесаларға бейімделді, ал басқа фильмдер де театрлық қойылымдарға түрткіс болды. "Spamalot" – Монти Пайтон фильмдеріне негізделген Бродвей пьесасы. Сирек кездесетін жағдайларда фильм, фильмге негізделген сахналық музыкалық қойылымнан бейімделді. 2005 жылы Мел Брукстың классикалық комедиялық фильмі "Продюсерлер" негізіндегі сахналық музыкалық қойылымның киноға бейімделуі шықты.
There have been instances of novelists who have worked from their own screenplays to create novels at nearly the same time as a film. Both Arthur C. Clarke, with 2001: A Space Odyssey, and Graham Greene, with The Third Man, have worked from their own film ideas to a novel form (although the novel version of The Third Man was written more to aid in the development of the screenplay than for the purposes of being released as a novel). Both John Sayles and Ingmar Bergman write their film ideas as novels before they begin producing them as films, although neither director has allowed these prose treatments to be published. Finally, films have inspired and been adapted into plays. John Waters's films have been successfully mounted as plays; both Hairspray and Cry Baby have been adapted, and other films have spurred subsequent theatrical adaptations. Spamalot is a Broadway play based on Monty Python films. In a rare case of a film being adapted from a stage musical adaptation of a film, in 2005, the film adaptation of the stage musical based on Mel Brooks' classic comedy film The Producers was released.