Кіріспе

Феминисттік бастама (Feministiskt initiativ; қысқартылған FI, Fi немесе F!) – Швециядағы радикалды феминисттік саяси партия. Партия 2005 жылы сол аттас үгіл-қозғалыс тобынан құрылды және содан бері Риксдаг пен Еуропалық парламентке өтетін барлық сайлауға қатысып келеді. Партия 2014 жылы өзінің алғашқы сайланған өкілін жеңіп алды, Сорая Пост Еуропалық парламентте бір мандат иеленді. Фи 2014 жылғы жалпы сайлауда 3,1% дауыс жинады, бұл партия тарихындағы ең жақсы көрсеткіш болды, сондай-ақ 2014 жылғы жергілікті сайлауда он үш муниципалитетте өкілдік алды, оның ішінде Швецияның ірі қалалары Гётеборг және Стокгольмде, мұнда ол "қызыл-жасыл-қызғылт" коалициялық үкіметтерге қосылды. Алайда, Феминисттік бастамаға қолдау азайды және партия 2018 жылғы жалпы сайлауда тек 0,4% дауыс жинады, осылайша Риксдагта өкілдігі жоқ ең ірі саяси партия атанды. Партия жергілікті сайлауда төрт мандаттан айырылып, округтік кеңеске өкілдік етпеді. 2018 жылдың қазан айында партияның негізін қалаушыларының бірі Гудрун Шайман келесі партия съезінде партия басшысы лауазымынан кететінін хабарлады. 2023 жылы Агнес Лундгрен мен Луис Линео партияның бірлескен жетекшілері болды, олар Тейсир Субхиден осы қызметті қабылдады.

Қысым тобы

Басымдық тобының бастапқы құрамы 2005 жылдың 4 сәуірінде Стокгольмде өткен баспасөз конференциясында таныстырылды. Бұл хабарламадан бұрын жаңа феминистік партия туралы көптеген қауесет тарады; олар, әсіресе, шведтік солшыл партияның бұрынғы жетекшісі және сол кезде Риксдагтың тәуелсіз депутаты Гудрун Шайманның айналасындағы феминистік қозғалыстың өркендеуіне байланысты болды. Шайман – Швецияның ең белгілі саяси феминистерінің бірі және 2004 жылы қоғам мен ерлер әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық үшін қандай жауапкершілікті көтеретінін сұрағанда көп назар аударды. Бұл сұрақ тергеу нысанында қойылды, швед журналистері оны "ер адам салығы" деп атады, себебі олар осылайша мәселенің шешілетінін болжады. Баспасөз конференциясында ұйымдастырушылар "Фи" әлі саяси партия емес екенін баса көрсетті. Сайлауға түсу мәселесі кейінге шегерілді. 2008 жылы ұйымның сайлауға қатысатын саяси партия екені мәлімделді. 2009 жылы Феминистік бастама Еуропалық парламент сайлауына қатысып, 2,2 пайыз дауыс алды. 2010 жылы ұлттық, аймақтық және жергілікті сайлауларда бақ сынады.

Саяси партия

Басымдық тобының құрылуынан кейін оқиғалар жылдам дамыды. Алты күннен соң Fi сайты қауымдастықтың 2500-ден астам мүшесі бар екенін жариялады. Fi-ның өңірлік және жергілікті топтары сайтта үнемі жарияланып тұрды. 2005 жылдың 9-11 қыркүйегінде Ореброда FI-ның бірінші ұлттық конференциясы өтті, онда 200-ге жуық ұсыныс келіп түсті. Құрылтай жиналысына 350-ге жуық мүше қатысты (формалды құрылымы болмағандықтан, қатысушылар өзін аймақтардан немесе жергілікті топтардан келген делегаттар емес, тәуелсіз мүшелер деп санауды жөн көрді). Күн тәртібінде үш маңызды мәселе қарастырылды: саяси партия құру, партия бағдарламасын жасау және ұйымдастыру мәселелері (әсіресе төрағаны тағайындау). 2005 жылдың 9 қыркүйегінде саяси партия ретінде ұйымдасып, 2006 жылғы парламент сайлауына қатысу туралы шешім қабылданды. Партияның алғашқы атқару комитетіне Энн Мари Тунг, Анна Юттердал, Сесилия Чрапковска, Гудрун Шайман, Хелена Брандт, Лоттен Сунна, Мария Янссон, Моника Брун, Моника Аманте, Сандра Андерссон, Сандра Дален, София Карлссон және Тина Розенберг кірді. Бұқаралық ақпарат құралдары "неке институтын жою науқаны" деп аталған мәселеге және қазіргі мемлекеттік бірлескен өмір серіктестіктеріне, оның орнына екі адамнан астам адамдардың арасындағы жеке қарым-қатынастарға жаңа құқықтық мәртебе беретін жаңа бірлескен өмір туралы заңға (шведше: sammanlevnadsbalk) назар аударды, бұл полигамияны заңмен тану мүмкіндігін тудырды. Нәтижесінде неке заңын кеңейтіп, кез келген ерікті бірлескен өмір формасын қамтуға шешім қабылданды. Ұйымдастыру мәселелері бойынша конференция үш атқару комитеті мүшесін өкілдер етіп тағайындауға келісті (шведше: talesperson). Алайда, осы өкілдердің өкілеттігі мен функциялары әлі күнге дейін жұртшылыққа толыққанды түсіндірілген жоқ. Сондай-ақ, Fi-де ер адамдар лауазымдарды атқара алатыны шешілді, содан кейін екі ер адам атқару комитетіне сайланды. Профессор Тина Розенбергті саясаттанушы Йохан Тралау 2000 жылы жарық көрген Розенбергтің "Шалбар киюге құштарлық" кітабына жазған рецензиясын сілтеме келтіре отырып, плагиаттауда айыптады. Кітаптағы күмәнді қателерді қарастырғаннан кейін, Розенбергтің Стокгольм университетіндегі факультеті бұл мәселені одан әрі зерттеудің қажеті жоқ деп шешті. Розенберг 2005 жылдың қазан айында Fi-ден кетіп, бұқаралық ақпарат құралдарының назары мен оның зерттеулеріне және тұлғасына бағытталған сынды себеп ретінде келтірді, ол оңшыл лоббистердің қасақана антифеминистік науқанының құрбаны болғанын мәлімдеді. Тина Розенбергке қатысты "ерлермен қарым-қатынас жасайтын әйелдер өз жынысына сатқын" сияқты кейбір мәлімдемелер Сюзанна Линде және Эбба Витт Браттстром сияқты басқа да жетекші Fi мүшелері партия үшін тым радикалды деп сынға түсті. Бұл партия ішіндегі жеке дауларды күшейтті, Линде мен Витт Браттстром екеуі де партиядан алшақтады. 2006 жылдың 1 наурызында Либералды халық партиясының Еуропалық парламент депутаты Мария Карлшамре Феминистік бастамаға көшті, бірақ либералды ALDE тобында қалды. Ол бұл шешімін "бұрынғы әріптестерінің феминистік мәселелерге салғысыз қарауымен" түсіндірді. 2005 жылы Джейн Фонда мен Ив Энслер Швециядағы сайлау науқанына қатысып, Fi-ге қолдау көрсетті. Сондай-ақ, Фонда науқанға 400 000 швед кронасы қаржылай көмек берді. 2006 жылдың 17 қыркүйегінде Швециядағы сайлауға дейін Фонда партияның сайлау науқанын қолдау үшін тағы да Швецияға келді. ABBA тобының мүшесі Бенни Андерссон 2009 жылы партияға Еуропалық парламентке сайлау науқаны үшін бір миллион крон сыйлады. 2010 жылдың шілдесінде партия жалақы теңсіздігіне наразылық білдіру үшін 100 000 швед кронасын (13 000 доллар; 8 500 фунт стерлинг) өртеп жіберді. Fi тең жалақыға арналған мемлекеттік қорды ұсынуға назар аударуды көздеді. Өртке салған ақша Studio Total жарнама агенттігінен түскен сыйлық еді, бұл оқиға бүкіл әлемде кеңінен жарияланды. 2010 жылы швед электро тобы The Knife партияға қаржылай көмек берді. 2016 жылдың шілдесінде партия Black Lives Matter қозғалысын ресми түрде қолдайтынын мәлімдеді. 2018 жылдың шілдесінде Феминистік бастама мүшесі Олдоз Джавиди "Газаға кеме" сапары кезінде жасаған антисемиттік мәлімдемелері үшін шведтік бұқаралық ақпарат құралдарында қатты сынға ұшырады. Джавиди сұхбатында Израильде тұратын еврейлерді АҚШ-қа көшіру керектігін айтты, бұл журналистерді Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі депортациялармен салыстыруға итерді. Джавиди сыннан кейін партиядан кетті. Гудрун Шайман 2018 жылдың 28 қазанында FI партиялық съезінде партия жетекшісі болып қайта сайлануға түспейтінін мәлімдеді, бірақ егер кезектен тыс сайлау болса, дауыс беру бюллетенінде қалатынын айтты. Ол партия мүшесі болып қала береді. 2019 жылы қайта сайланған партия жетекшілері Фарида аль Абани мен Гита Набави партияның әртүрлі адамдардан тұратынын айтты. Олардың арасында иммигранттар, трансгендерлер (мәдени мәселелер бойынша партия өкілдері), сондай-ақ гомосексуал, лесбиян және бисексуал адамдар бар екенін атап өтті. Набави партияның расизмге қарсы екенін және бұл көзқарастың "біздің идеологиямыздың және жұмыс істеу жолымыздың маңызды бөлігі" екенін айтты.

Қоғамның қолдауы және сайлау нәтижесі

2005 жылы жүргізілген сауалнамалар бойынша, партияға 10% дауыс беруі мүмкін еді. 2006 жылғы жалпы сайлауда партия 0,68% дауыс алды. Кейбір сарапшылар Фи партиясының танымалдылығының төмендеуіне оның платформасы мен қызметіндегі радикализмнің күшеюі себеп болды деп санайды. Партияның Риксдагқа (Швеция Парламенті) өтуі үшін 4% дауыс жинауы қажет. 2009 жылғы Еуропалық сайлауда партия өзінің көрсеткіштерін жақсартты, ұлттық дауыстардың 2,2% -ын алды. Бірақ, бұл Еуропалық Парламентте орын алуға жеткіліксіз болды. Бұл жақсартудың бір себебі, бұрынғы ABBA мүшесі Бенни Андерссонның партияға жасаған бір миллион кроналық қайырымдылығы болуы мүмкін деген болжам бар. 2010 жылғы сайлауда Фи партиясы 2006 жылмен салыстырғанда қолдауын жоғалтты, дауыс үлесі 0,68% -дан 0,40% -қа дейін төмендеді. Фи партиясы Оңтүстік муниципалитеттерінің бірі – Симишхамн қаласында 8,9% дауыс жинап, қалалық кеңесте 4 орынға ие болды. 2014 жылғы Еуропалық Парламент сайлауы партия үшін ең сәтті сайлау болып табылды; Швецияда ұлттық дауыстардың 5,3% -ын алып, Сорая Пост Еуропарламент депутаты болды. Олар 2014 жылғы 14 қыркүйекте өткен Швецияның жалпы сайлауына қатысты. Сайлау кампаниясында партияға американдық әнші Фаррелл Уильямс және Бенни Андерссон қолдау көрсетті. Сайлау шегіне жетпесе де, Фи партиясы парламенттен тыс жерлерде ең көп дауыс – 3,12% жинады. Сонымен қатар, партия муниципалитеттердегі өкілдігін едәуір арттырып, 13 муниципалитетте орын алды. 2022 жылғы Швецияның муниципалдық сайлауында партияның ел бойынша қалалық кеңестегі өкілдігі үш орынға дейін азайды.

Парламенттік парламент

Жыл Дауыстар % Орындықтар +/– Ескермелер 2006 37 954 0,7 (#9) Жаңа 2010 24 139 0,4 (#10) 0 2014 194 719 3,1 (#9) 0 2018 27 717 0,4 (#9) 0 2022 3 157 0,05 (#16) 0

Еуропалық Парламент

Жыл Дауыстар % +/– Орындықтар Ескермелер 2009 70,434 2.2 (#11) 2014 204,005 5.5 (#9) 3.3 Күніге дейін ең жақсы нәтиже 2019 32,143 0.8 (#9) 4.7