Кіріспе

Қоғамның қалыпты әлеуметтік, саяси және экономикалық принциптеріне қарсылық.

Билікке қарсы әлеуметтік және саяси оппозиция.

Билікке қарсы көзқарас немесе сенім – бұл қоғамның қалыпты әлеуметтік, саяси және экономикалық принциптеріне қарсы тұратын ұстаным. Бұл термин алғаш рет 1958 жылы британдық New Statesman журналы өздерінің саяси және әлеуметтік бағдарламасын сипаттау үшін қолданды. Анти-эстаблишментшілдік (немесе анти-эстаблишментшілдік) – мұндай саяси философияның бір көрінісі. Анти-эстаблишменттік ұстанымдар саяси бағытына қарай өзгереді. Мысалы, 1968 жылғы наразылықтар кезінде билікке қарсы ұстанымдар көбінесе солшыл, социалистік және анархистік ағымдардан туындады. Алайда, 2010 жылдары билікке қарсы ұстанымдар көбінесе оңшыл популистік ағымдардан пайда болды.

Аргентина

Жавиер Милей басқаратын "Азаттық алға" коалициясының идеологиясы перонизмге қарсылыққа негізделген.

Австралия

Паулин Хансонның «Бір Ұлт» партиясы және «Бірлескен Австралия партиясы» (бұрынғы Палмер Юнайтед) екеуі де қалыпты жағдайға қарсы партиялар ретінде танылған.

Канада

Канада Халық партиясы құрылысқа қарсы саяси партия ретінде қарастырылады. Берньеге бұрынғы премьер-министрлер Стивен Харпер мен Брайан Малрони сияқты көрнекті консервативті саясаткерлер саяси оң қанатты бөлуге тырысқандықтарын айыптады. Бернье "Билік және саясат" бағдарламасына жауап беріп, наразы дауыс берушілерге назар аударғысы келетінін айтты, "халықтың 20 пайызы тіпті дауыс беруге жалыққан, олардың партиясы ол партия мүшесі болған кезде "жетекшілік пен фракция" талқыламаған мәселелерді талқылайтын болады" деді.

Исландия

Исландияның Пираттар партиясы құрылысқа қарсы қозғалысқа ие.

Үндістан

Үндістанда 1960-шы жылдары өздерін "Аштықшылдар" деп атаған жазушылар тобы пайда болды. Олар Бенгалиядағы алғашқы анти-эстаблишмент және контрмәдениет жазушылары болып есептеледі, олардың наразылық дауысы үкіметтің назарын өзіне аударды және оларға қарсы сот ісі қозғалды. Бенгал әдебиетіндегі негізгі анти-құрылымдық дауыстар – Малай Рой Чодури, Самир Ройчудури, Субимал Басак, Фалгуни Рой және Тридиб Митра. Дегенмен, "кішкентай журналдар" қозғалысы Бангладеште де, Батыс Бенгалда да әлі де белсенді қызметін жүргізуде.

Италия

Бес жұлдыз қозғалысы (M5S) мен Лига анти-мемлекеттік партиялар саналады. Луиджи Ди Майо басқарған M5S 2018 жылғы Италиядағы жалпы сайлауда ең көп дауыс жинап, Депутаттар палатасында және Сенатта ең ірі фракцияларды құрды. Лиганың хатшысы Маттео Сальвини басқарған оңшыл орталық сайлау альянсы екі палатада да көптеген орындарды жеңіп алды. M5S және Лига үкіметтік коалиция құруға келісіп, нәтижесінде Джузеппе Конте Премьер-министр болып тағайындалды және Италия Республикасының 65-ші үкіметі құрылды. Power to the People – бірнеше партиялар, ұйымдар, қауымдастықтар, комитеттер және әлеуметтік орталықтарды біріктіретін солшылдан алыс солшылға дейінгі сайлау альянсы, ол да құрылымдық жүйеге қарсы қозғалыс болып табылады. Оның манифестінде Power to the People мүшелігі «әлеуметтік және саяси, антилибералдық және антикапиталистік, коммунистік, социалистік, экологиялық, феминистік, зайырлы, пацифистік, либертариандық және оңтүстікшіл солшыл» деп сипатталған, ал коалиция ретіндегі мақсаты – «күнделікті практика, өзін-өзі басқару тәжірибелері, білімді әлеуметтендіру және халықтың қатысуы арқылы нағыз демократияны құру». 2018 жылғы жалпы сайлауда олар Депутаттар палатасына 370,320 (1,13%) және Сенатқа 319,094 (1,05%) дауыс жинады, бірақ ешқандай өкіл сайлаған жоқ.

Мексика

Мексика президенті Андрес Мануэль Лопес Обрадордың сайлануы сарапшылар тарапынан қалыпты саяси жүйеге қарсы деп бағаланды.

Парагвай

Бұрынғы сенатор Парагвай Кубас құрған және басқаратын Ұлттық науқан партиясының ішінде билікке қарсы элементтер бар. 2023 жылғы жалпы сайлауда Кубас президенттік сайлауда шамамен 23% дауыс алып үшінші орынға түсті, ал парламенттік сайлауда партия екі палатаның да үшінші саяси күшіне айналды.

Пәкістан

Пәкістанның анти-мемлекеттік және әскери қозғалыстардың ұзақ тарихы бар, бірақ соңғы кезде Пәкістан Демократиялық қозғалысы (ПДМ) Пәкістандағы ең ірі анти-мемлекеттік қозғалыс саналды. Бұл қозғалыс Пәкістанның негізгі саяси партияларының – Пәкістан Мұсылман Лигасы (Н), Пәкістан Халық Партиясы, Джамиат Улема-э-Ислам (Ф) және тағы 12 шағын немесе аймақтық партиялардың саяси коалициясы болды. 2022 жылдың сәуір айында бұрынғы премьер-министр Имран Хан биліктен қуылғаннан кейін, анти-мемлекеттік күштердің бүкіл сылтауы ашыққа шықты. Дәл сол, билікке қарсы күштер жалпы мүдде үшін бірнеше генералдардың артында тұрды, бірақ Пәкістан халқының көп бөлігі қарсылық танытып, Имран Ханды қолдады, оның идеологиясына сенеді және оның жағына шықты. Бұл қозғалыс елдің ықпалды генералдарына күтпеген соққы болды, олар қателіктер жасап, жағдайды түсіне алмады. Осының салдарынан Имран Хан мен оның зор қолдауы генералдарды, ПДМ және басқаларын қорқыта бастады. Бұл Имран Хан мен оның партиясы – Пәкістан Техрик-э-Инсафқа қарсы күш қолдану мен қатаң шараларға әкелді. 2022 жылдың сәуір айынан бері күшті дауыстар, мысалы, өте кәсіби және адал тергеуші журналист және Пәкістан әскерінің бұрынғы қолдаушысы Аршад Шариф, ИЖІ және Пәкістан Армиясы тарапынан жойылды. Имран Хан биліктен қуылғаннан кейін ол оның жағына шығып, ықпалды генералдарды қатты сынады, олар оны елден қуғынға түсіріп, тіпті 2022 жылдың қазан айында Кенияда өлтірді деген күдік бар. Тағы бір мысал – Пәкістан әскери элитасын қатты сынаған Имран Риаз Хан, 2023 жылдың мамыр айынан бері күштеп жоғалып кетті, ал Аяз Әмір, Сами Абрахам, Джамиль Фаруки, Сабир Шакир сияқты көптеген журналистер мен белсенділер әскери фашизмнің құрбаны болды. Пәкістан халқы мен басым партияға қарсы бірнеше рет қатаң шаралар қолданғаннан кейін де, әскери элита қарапайым халықтың сенімін, құрметін және мейірімін қайтара алмады. Пәкістан әскері жасаған осы қылмыстар туралы пакистандық және кейбір халықаралық БАҚ-тарда айтылмайды, себебі АҚШ-тың Украинаға қару-жарақ жеткізуге қатысы бар және Пәкістан әскерінің Ресейге қарсы соғыста доллар мен ХВҚ бағдарламасына алмасу үшін тыныш түрде қолдауы бар.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда билік құрып жатқан топтарға қарсы тұратын адамдар мен топтар билеуші топқа қарсы пікір білдіретін немесе оларға қарсы әрекет ететін тұлғалар ретінде қарастырылады. Британдық анти-эстаблишмент сатирасының мысалдарына Питер Кук пен Бен Элтонның көптеген юмористик туындылары, «Бейлидің Румполы» сияқты романдар, «Жеке Көз» журналы, сондай-ақ «Спьютинг Имидж», «Осы аптадағы оқиғалар» және «Тұтқын» сияқты телебағдарламалар жатады (1960 жылдардағы сатиралық өрбуді де қараңыз). Бұл тақырыптар Уилл Селф сияқты жазушылардың романдарынан да көрінеді. Дегенмен, өнер мен БАҚ арқылы жұмыс істеу саясат пен мәдениет арасындағы шекараны бұлыңдатады, сондықтан Бэнкси сияқты тұлғаларды анти-эстаблишмент немесе контрмәдениет өкілі ретінде жіктеу қиынға түседі. «The Sun» сияқты таблоид газеттері осылайша ашық әрекет етпейді, бірақ көбінесе патша отбасының жеке өмірі туралы жазады, себебі бұл газет сатылымын арттырады. Бірақ осы арқылы дәстүрлі институттарды әлсірететін анти-эстаблишмент көзқарастарға ие екендіктері айтылады. Екінші жағынан, уақыт өте келе анти-эстаблишмент өкілдерінің өзі эстаблишменттің бір бөлігіне айналуы мүмкін. Мысалы, Rolling Stones тобының вокалисі Мик Джаггер 2003 жылы рыцарь атағын алды, ал The Who тобының вокалисі Роджер Далтри 2005 жылы Британ империясының орденімен марапатталды, бұл оның музыкалық еңбектері мен қайырымдылық қызметінің танылуы болды.

Ерте кездегі қолданысы

Америка Құрама Штаттарында анти-эстаблишмент қозғалысы 1940 жылдары басталып, 1950 жылдары жалғасты. Екінші дүниежүзілік соғысының ардагерлері, қорқыныштар мен адамдық емес жағдайларды көрген соң, өмірдің барлық қырларын, тіпті оның мәнін де сұрақтап бастады. "Қалыпты өмірге" оралуға шақырылып, посттравматикалық стресс синдромынан (оны талқылау "еркектікке жараспайды" деп есептелді) қиналған көптеген ардагерлер, кейіннен Hells Angels атты заңсыз моторалық клубты құрды. Бит қозғалысын құрған кейбір ардагерлер "битниктер" деп кемсітіліп, барлық нәрсеге "көңілсіз" деп айыпталды. Лоуренс Ферлингетти өз соғыс жылдарындағы қызметі туралы айта отырып, Бит автобиографиясын жазды. Азаматтар да билікке күмәнмен қарастыра бастады, әсіресе Гари Пауэрстің U-2 оқиғасынан кейін, Президент Эйзенхауэр АҚШ Ресейге тыңшылық жасамағанын қайта-қайта мәлімдеді, бірақ одан кейін жалғандығы анықталды. Бұл жалпы наразылық Пегги Лидің "Осыдан басқа не бар?" атты лаконикалық поп-әні арқылы танымал болды, бірақ айтылмаған және нақтыланбаған күйде қалды. Тек "Бейби бумерлер" үлкен санымен келгеннен кейін ғана наразылық ұйымдастырылды, оларды Биттер "кішкентай хипстерлер" деп атады.

1960 жылдар

"Анти-эстаблишмент" 1960 жылдардың қызу пікірталас тудырған сөзіне айналды. Салыстырмалы түрде жайлы өмір сүрген жастар қоғамның көптеген кемшіліктерін көріп, "қалыптасқан жүйеге" күмәнмен қарасты. Дау тудырған мәселелер: мақсаты мен аяқталуы белгісіз Вьетнам соғысы, үздіксіз әскери күштерді жинақтау және Суық соғысқа қаражат жұмсау, кедейліктің мәңгілік тоқтатылмайтыны, ақшаның ысырапқа жұмсалуы (мысалы, жемқорлық жобалар мен ғарыш жарысы), нәсілдік мәселелердің ушығуы, білім беру жүйесінің тоқырауы, шектеуші заңдар мен жеңіл есірткі қолдануға қатысты қатал жазалар, сондай-ақ ескі буынның жалпы күйзелісі. "Орталық АҚШ" жастардың сұрақтарын айыптау ретінде қарастырып, оларды әуескер, есірткіге тәуелді, жыныстық құштарлыққа берілген, мақсаты жоқ жандар деп есептеді. Қоғамның қалыптасқан жүйесіне қарсы пікір-таластар жиі болып тұратын, себебі олар күнделікті өмірдің әр саласына қатысты. Тіпті қарапайым сұрақтар да ашуға ұшырауы мүмкін. Мысалы, "Мектептеріміз қирап жатқанда неліктен шетел соғысына және ғарыш бағдарламасына миллиондаған доллар жұмсаймыз?" деген сұраққа "Біз әскерімізді күшті және коммунистер әлемді басып алуына жол бермеу үшін дайын ұстауымыз керек" деп жауап берілді. Кез келген пікір-таласта сияқты, екі тараптың да негізді және негізсіз аргументтері болды. "Соғыс емес, махаббат!" лозунгі "Американы жақсы көр немесе кет!" деген сөзбен жауап берілді. 1960 жылдарда анти-эстаблишмент қалыптасқан жүйеге қарсы ұстанымдарды қабылдады. Футболка мен джинсы жастардың киіміне айналды, себебі олардың ата-аналары көйлек және шалбар киетін. Есірткіге құмарлық, алкогольді ішуге қарағанда, оның заңсыз тартымдылығымен бағаланды. Бейбітшілік пен махаббатты насихаттау – жеккөрушілік пен соғысты насихаттауға қарсы құрал болды. Кедейлікте қарапайым өмір сүру, қала шетінде үй салуға қарағанда "шындыққа" жақын болды. Рок-н-ролл әуені тыныш музыкадан гөрі қаттырақ ойнатылды. Әскерге шақырудан жалтарту – дәстүрлі әскери қызметке наразылықтың пассивті түрі болды. Би – еркін стильде болды, би залында үйренілмеді. Уақыт өте келе, анти-эстаблишмент идеялары халық мәдениетіне енді: әндер, сәндеу, фильмдер, өмір салты, теледидар. Еркіндікке баса назар аударғандықтан, бұрын жасырын болған сексуалдық қатынас, саясат немесе дін туралы әңгімелер ашық талқыланды. 1960 жылдары азшылықтардың радикалды азаттық қозғалыстары пайда болды, оның ішінде екінші толқын феминизм, "Қара күш", "Қызыл күш", Чикано қозғалысы және гомосексуалдардың азаттығы. Бұл қозғалыстар бұрынғы азшылықтардың құқықтарын жақсарту әрекеттерінен өзгеше болды, себебі олар сыртқы әдемілікке ұмтылуға қарсылық көрсетті және күресшіл тонды қолданды. Теңсіздіктерді жою үшін бағдарламалар енгізілді: тең мүмкіндікпен жұмысқа орналастыру, "Басты бастау" бағдарламасы, Азаматтық құқықтар туралы заңның орындалуын қамтамасыз ету, мектеп автобустарында тасымалдау және т.б. Бірақ жаңа идеялардың кең таралуы консервативті діндердің қайта жандануына, жаңа бөлінген жекеменшік мектептердің ашылуына, гомосексуалдыққа және абортқа қарсы заңдарға және басқа да кері қайтаратын шараларға әкелді. Экстремистердің дауысы жиі естілді, себебі олар газеттер мен теледидар үшін жақсы материал болды. Көп жағынан, 1960 жылдардағы ашулы пікір-таластар заманауи оңшыл радио және "дәстүрлі отбасылық құндылықтар" үшін коалициялардың құрылуына әкелді. 1960 жылдар аяқталғанда, қоғам қалыптасқан жүйенің анықтамасы бұлыңғырланып, "қалыптасқан жүйеге қарсы" термині қолданыстан шығып қалған сияқты.

1960-шы жылдардан қазіргі уақытқа дейін: американдық саясатта анти-эстаблишмент риторикасының қолданылуы

Говард Зинн өзінің "АҚШ халықтарының тарихы" атты бестселлерінде "билікке келген топтар" (немесе "қалыптасқан жүйе") ұғымын бірнеше рет айтады. 1896 жылғы сайлауға және Маккинлидің жеңісіне қатысты, 20 ғасырдың басындағы социализм туралы сөйлескенде, 1919 жылғы Бірінші дүниежүзілік соғыстағы ірі жалпы ереуіл, Екінші дүниежүзілік соғыстың салдары туралы жазғанда, коммунистік партия ұйымдастырушысының қуғын-сүргінге ұшырауы туралы айтқанда, 1963 жылы Мартин Лютер Кинг және басқалар бастаған Жұмыс және Азаттық үшін Вашингтонға жасалған шеру туралы талқылағанда, қара нәсілді көшбасшылар сайланған кезде де билікке келген топтарды жеңе алмағандары туралы жазғанда, және Вьетнам соғысына қарсылыққа қатысты, Джимми Картер әкімшілігінен Джордж Х.В. әкімшілігіне дейінгі билікке келген топтар, Иран-Контра ісі және билікке келген топтар, Суық соғыс аяқталғаннан кейін де әскери билікке келген топтарды сақтап отыру, Вьетнам синдромы, осының нәтижесінде билікке келген топтарға қарсы пікірлердің тууы және 2000 жылғы сайлауды талқылауда.

1999 жылғы ДСҰ наразылықтары, Occupy наразылықтары және анти-эстаблишмент ой-пікірлері

2011 жылы анти-сақтаулық наразылықтардың күшеюімен, Anonymous сияқты онлайн белсенділік және жоғары қаржының билігіне қарсы бағытталған, "99% үшін күрескен" Occupy қозғалысының пайда болуымен анти-элиталық ойлар қайтадан жанданды. BBC News бір мақаласында: "V for Vendetta" фильмі арқылы танымал болған қасіретті Гай Фокс маскасы анти-элиталық наразылық топтарының символына айналды" деп мәлімдеді. 1999 жылы Сиэтлдегі ДСҰ-ға қарсы наразылықтар кезінде Earth Rainbow Network-те "Анти-эстаблишмент файлдары: Сиэтлдегі Дүниежүзілік сауда ұйымының келер кездесуі туралы ақпарат және анықтамалық материалдар" деген беті болған (және қазір де бар).

Пайдаланудағы ауытқу

Соңғы жылдары популистік оңшыл бағыттың күшеюімен, «анти-эстаблишмент» термині негізгі институттарға наразылық білдіретін сол және оң жақты қозғалыстарды сипаттауға бейімделді. Оң жақтағылар үшін бұл үкімет, корпорациялар, бұқаралық ақпарат құралдары және білім беру жүйесі сияқты ірі институттардан шеттетілгендік сезімінен туындауы мүмкін, олар прогрессивті әлеуметтік нормаларды ұстанады деп есептеледі, бұл бұрынғы мағынасының керісінше. Оң жақтағылардың көптегені бұл өзгерісті мәдени және институционалдық оңға қарай ығысумен байланыстырады. Pew Research зерттеуінің мәліметінше, 2017 жылы Батыс Еуропаның идеологиялық спектрінің екі жағындағы популистік партиялар «Брекзит референдумынан бастап Италиядағы ұлттық сайлауларға дейін» анти-эстаблишменттік сезімді пайдаланды. QZ-дан Сара Кендзиор «анти-эстаблишмент» термині «барлық мағынасын жоғалтты» деді, сол кездегі кандидат Дональд Трамптың «Эстаблишментке қарсы күрес» атты сайлауалды бейнежазбасын мысалға келтірді. 2015 жылдан бастап, соңғы уақытта 2021 жылға дейін Трамп пен жаһандық популистік толқыннан кейін «анти-эстаблишмент» термині оңшыл популистік қозғалыстарға, соның ішінде ұлтшыл қозғалыстар мен карантинге қарсы наразылықтарға қатысты қолданылатын болды. Алайда, оңшыл қозғалыстардың анти-эстаблишменттік күштер ретінде қарастырылуы солшылдар мен либералдардың сынына ұшырады, олар Трамп пен оңшылдардың жақтауы эстаблишментті жою емес, сақтау екенін мәлімдейді, өйткені корпорациялар мен үкімет шенеуніктері тарапынан жарияланған прогрессивті көзқарастар көбінесе нағыз жүйелік өзгерістерге қолдау көрсетудің орнына, жай ғана құлықтану ретінде қарастырылады.