Кіріспе
Ауыр немесе жағымсыз ойлардың/естердің бақылаусыз тоқтатылуы немесе жасырылуы. Психикалық тосқауыл – ауыр немесе жағымсыз ойлардың/естердің бақылаусыз тоқтатылуы немесе жасырылуы. Ол сондай-ақ ойды жалғастыра алмау немесе аяқтамау, мысалы, жазушылық тосқауыл сияқты жағдайларға алып келуі мүмкін. Жазушылық тосқауылға тап болғанда, көптеген адамдар демалып, тақырыпқа қайта оралудың пайдалы екенін байқайды. Ақыл-ой тосқауылы бар адамдар жаңа ақпаратты үйренгенде қайталау әдісін қолдануы тиімді. Математикадағы, әдетте оңай деп саналатын есепті шеше алмаған кезде де ұқсас құбылыс кездеседі. Ақыл-ой тосқауылының себептері физикалық кемістіктер немесе назардың жетіспеуі болуы мүмкін. Психикалық тосқауыл есімді немесе басқа да ақпаратты уақытша еске түсіре алмауды сипаттау үшін де қолданылады. Кез келген анық себепсіз сөйлеудің немесе ойлау процесінің кенеттен тоқтауы жасырудың салдары болып есептелуі мүмкін.
A mental block is an uncontrollable suppression or repression of painful or unwanted thoughts/memories. It can also be an inability to continue or complete a train of thought, as in the case of writer's block. In the case of writer's block, many find it helpful to take a break and revisit their topic. Another tactic that is used when people with mental blocks are learning new information is repetition. A similar phenomenon occurs when one cannot solve a problem in mathematics which one would normally consider as simple. Mental blocks can be caused by physical disabilities or simply a lack of focus. Mental blocks are also often used to describe a temporary inability to recall a name or other information. A sudden cessation of speech or a thought process without an immediate observable cause sometimes can be considered a consequence of repression.
Қажетті түрде ұмыту
Ұмыту қисықтары ақыл-ой кедергілерімен байланысты болуы мүмкін. Ұмыту қисығын алғаш рет Эббингхаус уақыт өте келе есте сақтаудың табиғи жоғалуы ретінде сипаттаған. Естеліктер уақыт өте келе іздердің жоғалуынан да жай ғана жоғалуы мүмкін, бұл естеліктердің уақыт өте келе әлсіреуіне әкеледі. Мұндай әлсіреу визуалды және сөздік жұмыс жадынан туындайды. Бұл процестер әлсіреуге алып келсе де, ақпараттың бір бөлігі сақталады. Интерференция – бұл естеліктерді қайтару кезінде байланысты естеліктердің болуынан туындайтын естелік бұрмалану құбылысы. Кездейсоқ ұмыту қасақана болмаса да, маңызды процесс болып табылады. Адамның миы ақпаратпен шамадан тыс жүктелуі мүмкін, сондықтан қажетсіз сақталған ақпаратты ұмыту пайдалы. Кездейсоқ ұмытумен байланысты екі түрлі интерференция бар: проактивті және ретроактивті. Проактивті интерференция – бұл оқу материалдары бойынша ақпаратты еске түсіру қабілетіне әсер ететін фактор. Мысалы, адам бұрынғы мекенжайларын жаттап алғаннан кейін достарының жаңа мекенжайын еске түсіруде қиындық көруі мүмкін. Ретроактивті интерференция – бұл жаңа оқу бұрынғы оқу материалдарына қатысты естеліктерге әсер ететін кезде пайда болады. Мысалы, актер келесі эпизодқа дайындалып жатқанда жаңа репликаларды жаттап алады. Жаңа сценарийді үйрену алдыңғы эпизодтың сценарийін еске түсіру қабілетіне әсер етуі мүмкін. Кейбір ғалымдар кездейсоқ ұмытудың басты себебі – назар аудару қабілетінің жеткіліксіздігі деп санайды, бұл мидың оқу материалдарын дұрыс кодтауын қиындатады. Бір танымал когнитивтік зерттеуде қатысушыларға тануға байланысты ұмыту туралы 9 минуттық видео көрсетілді. Видеоны көрсеткеннен кейін қатысушылардың түсіну деңгейін бағалау үшін бірнеше тесттер жүргізілді. Видеоны көргендіктен қатысушылар қасақана ұмытудың қалай болатынын білді. Дегенмен, қатысушылар видеодан нені есте сақтау керектігін тексеру кезінде кездейсоқ ұмытудың құрбаны болды. Бұл зерттеушілерді адамдар кездейсоқ ұмыту құбылысы туралы білсе де және ұмытпауға тырысса да есте сақтауда қиындықтарға тап болатынына сендірді. Кездейсоқ ұмыту жылдам ұмытудан өзгеше. Естеліктердің жылдам жоғалуы амнезия, деменция, жеңіл когнитивтік бұзылыстар және жасқа немесе жарақатқа байланысты туындауы мүмкін басқа да жағдайлардың белгісі болуы мүмкін.
Ассоциативтік бұғаттау
Ассоциативтік блоктау – ақпаратты қайта келтіру кезінде туындайтын кедергінің салдары ретінде түсіндіріледі. Ассоциативтік блоктау, бір белгінің нақты мақсатқа жетуіне кедергі келтіруінен туындауы мүмкін, себебі бұл белгі күшейе түсетін жаңа белгімен алмастырылады. Бұл бастапқы белгінің әлсіреуіне алып келеді, өйткені әрбір жеке естелік ортақ белгі берілген кезде санаға бірінші болып ену үшін бәсекелеседі. Интерференция туғанда, бір-біріне ұқсас екі естелік есте сақтау үшін күреседі. Сондықтан, осы екі естеліктің біреуін еске түсіру қиынға соғады. Интерференциялық теорияның көптеген естеліктерді еске түсіруге әсер етуіне жол бермеу үшін зерттеушілер естеліктерді жақсырақ есте сақтау үшін жасау қажет дейді. Оқуды ұмытудың пайдалы жақтары бар. Сақталған ақпарат жалған немесе нақты емес болса, оны ұмыту тиімді болуы мүмкін. Дегенмен, растауға бейімділік оны қайта оқып-үйренуді қиындатады, себебі бұл адамның сенімдерін немесе көзқарастарын қолдайтын ақпаратқа байланысты. Ақпаратты ұмыту процесінде деформация теориясы да рөл атқарады деп саналады. Гарвард Бизнес Школының мәліметінше, қасақана оқуды ұмыту процесі үш негізгі кезеңнен тұрады. Бірінші қадам – ақыл-ойымыздағы модельдердің тиімді емес екенін түсіну. Ақыл-ой модельдерін нәрселердің қалай жұмыс істейтіні және қызмет ететіні туралы болжам ретінде қарастыруға болады. Екінші қадам – адамның санасында бар және оның мақсаттарына сай келетін ақыл-ой модельдерін құру. Соңғы қадам – ақыл-ой дағдыларын өзгерту. Адам өз мінез-құлқы мен әдеттерін өзгертуі керек. Мұндай оқуды ұмытудың көптеген себептері болуы мүмкін. Мысалы, адамның ойлау процесін жағымсыз көзқарасқа қарамастан, оң көзқарасқа өзгерту. Қасақана оқуды ұмыту процесін "ұмыту" деп атайды, себебі бұл ақпаратты ұмытудың мақсатты әрекеті емес. Ұзақ уақыт пайдаланбаған ақпарат ұмытылуы мүмкін. Ұмытудың себебі – "сияқты" деп аталатын құбылыс. Белгілі бір уақыт өткеннен кейін, бұрын оқыған білім жоғалуы мүмкін.
Ұмытудың себептері
Бағытталған ұмыту – Мотивацияланған ұмытудың тағы бір атауы, яғни жағымсыз болған жаңадағы оқиғаны адам саналы түрде ұмытуы мүмкін. Мотивацияланған ұмыту – саналы немесе санасыз болатын психологиялық құбылыс.