Кіріспе

Шопеннің "Сонатасы" – фортепианолық соната № 2, Op. 35 – польшалық композитор Фредерик Шопеннің төрт бөлімнен тұратын фортепианолық шығармасы. Шопен осы туындысын 1840 жылы жарыққа шығар алдында, Париждің оңтүстігіндегі Нохант қаласында Джордж Сэндтің үйінде аяқтады. Композитордың үш толыққанды сонатасының біріншісі (қалғандары – фортепианолық соната № 3, Op. 58 және G минорындағы фортепиано мен виолончельге арналған соната, Op. 65), бұл шығарма әдебиеттегі ең ұлы фортепианолық сонаталардың бірі саналады. Фортепианолық соната № 2-нің үшінші бөлімі – Шопеннің әйгілі жерлеу маршы (; Marsz żałobny), ол туындының қалған бөлімдерінен кем дегенде екі жыл бұрын жазылған және Шопеннің ең танымал композицияларының бірі болып қала берді. Фортепианолық соната № 2-де Ж.С. Бах және Людвиг ван Бетховеннің музыкасына сілтемелер мен естеліктер кездеседі; Бетховеннің фортепианолық сонатасы № 12-нің үшінші бөлімінде де жерлеу маршы бар. Шопеннің екінші сонатасының орындалуы әдетте 21 мен 25 минутқа созылады, бұл бірінші бөлімнің қайталануы орындалатынына байланысты. Фортепианолық соната № 2 көпшілікке бірден ұнағанымен, сыншылардың пікірі бастапқыда күмәнді болды. Роберт Шуман және басқа сыншылар шығарманың құрылымының нашар екенін және Шопеннің "сонаталық форманы толық меңгере алмағанын" айтты, бірақ бұл сын уақытқа төтеп бермеді. Бұл туынды көптеген пианистермен жазылған және концерттер мен фортепиано конкурстарында жиі орындалады. "Марш-фуннебр" сансыз аранжировкаларда бар және Шопеннің өзінің жерлеу рәсімінде ойналған, соның ішінде, бүкіл әлемдегі жерлеу рәсімдерінде орындалып, өлімнің архетиптік бейнесіне айналды.

Тарихи негіздер

Фортепианолық соната № 2 сонатаның үстемдігін жоғалтқан дәуірде жазылды. Бетховен мен Моцарттың сонаталары олардың шығармашылық өнімдерінің маңызды бөлігін құраса, келесі буын композиторларында жағдай басқаша болды: Франц Лист ондаған аспаптық шығармаларының арасында бір ғана соната жазды, Роберт Шуман жеті (Фантазияны есептегенде сегіз), Феликс Мендельсон он үш. Шопен Фортепианолық соната № 2-ден басқа үш соната ғана жазды: До минорындағы фортепиано сонатасы (Op. posth. 4), он сегіз жасында жазылған; Фортепиано сонатасы № 3 Си-бемоль минорында (Op. 58); және Фортепиано мен виолончельге арналған соната Си-бемоль минорында (Op. 65). Фортепианолық соната № 2-нің композициялық бастаулары, Шопен жазған алғашқы жетілген фортепиано сонатасы, оның үшінші бөлімінде (Marche funèbre) шоғырланған, көптеген ғалымдар оның 1837 жылы жазылғандығын көрсетеді. Алайда, Джеффри Каллберг мұндай көрсеткіштердің аты-жөні белгісіз алушыға сыйлық ретінде жазылған сегіз тактік Ре мажорлық музыканың автографты қолжазбасымен байланысты екенін санайды. 1837 жылдың 28 қарашасында жазылған қолжазба кейіннен Marche funèbre-нің үштігінің бір бөлігіне айналды. Дегенмен, Каллберг бұл қолжазбаның Marche funèbre-нің бөлігі болудың орнына, ертерек баяу бөлімді жазуға жасалған тыңайыс болуы мүмкін екенін ұсынады, осы ретте "Шопен үшін толық шығарманы қамтымайтын, тіпті оның басын да келтірмейтін қолжазбаны сыйға тарту ерекше жағдай болар еді", – деп жазады, өйткені оның басқа сыйлық қолжазбаларының баршасы дерлік осылай жасалған. Ол сондай-ақ Джулиан Фонтананың Marche funèbre-нің төрт қолға арналған аранжировкасы Шопеннің 1835 жылы жазған, төрт қолға арналған, аяқталмаған фортепианолық сонатасымен байланысты болуы мүмкін екенін айтады, бастапқыда оны Op. 28 ретінде жариялау жоспарланған (бірақ оның орнына 24 прелюдияға, Op. 28 берілді), демек, бұл бөлімнің қалыптасқан 1837 жылдың орнына 1835 жылға қарайтындығын жорамалдауға болады. Marche funèbre-ді жазғаннан кейін Шопен қалған бөлімдерді жазды, 1839 жылға қарай сонатаны аяқтады. 1839 жылдың 8 тамызында Фонтанаға жазған хатында Шопен: "Мен сіздің білетін маршымды қамтитын Си-бемоль минорындағы соната жазып жатырмын. Аллегро, содан кейін Ми-бемоль минорындағы Скерцо, Марш және менің қолжазбамның үш бетінен тұратын қысқа Финал бар. Марштан кейін сол және оң қолдар бірге сөйлейді. Әкем менің ескі сонатамның (До минорындағы, Op. 4) жарық көргенін хабарлады."

Хаслингердің Шопеннің ерте До минорындағы сонатасын рұқсатсыз таратуы (ол оны гравировкалап, композитордың қалауына қарсы таратуға рұқсат берген) Шопенге фортепианолық сонатаны жариялауға қысымды күшейткен болуы мүмкін, бұл Шопеннің Marche funèbre-ге басқа бөлімдерді қосып, соната жасауының себебін түсіндіруге болады. Ол 1840 жылдың мамыр айында Лондон, Лейпциг және Парижде жарық көрді. Grave деген белгімен, содан кейін темптің Doppio movimento-ға өзгеруі, тоникалық тоналдықтың өзгеруі және қобалжыған бас сүйемелдеуінің енгізілуі; төрт такттан кейін негізгі тақырып кіреді. Agitato деген белгімен көрсетілген негізгі тақырыптан кейін D мажордағы екінші тақырып келеді, ол piano және sostenuto деп белгіленген. Дамудың басында экспозицияда ұсынылған барлық тақырыптар пайда болады. Дамудың кейінгі бөлігінде, екінші тақырыптың бір бөлігінің инверсиясынан тұратын жаңа әуен енгізіледі. Дамудың шыңында Шопен үш элементті бірдей біріктіреді: Grave кіріспесінен алынған мотивтер және бас және дисканттағы негізгі тақырып, ортадағы үштіктермен. Оның орнына, тек лирикалық екінші тақырып ғана B-ның параллельді мажор тонында қайта оралады. Бұл бөлім Лондон мен Париж басылымдарында экспозицияның қайталануы қозғалыстың басында (Grave бөлімінде) басталатынын көрсетті. Алайда, Лейпциг басылымы қайталануды Doppio movimento бөлімінен бастау ретінде жасады. Breitkopf & Härtel баспасында жарық көрген сындық басылым (мұнда Франц Лист, Карл Райнеке және Йоханнес Брамс редакторлардың қатарында болды) Лондон мен Париждің алғашқы басылымдарына ұқсас қайталануды көрсеткенмен, 20 ғасырдың басылымдарының көпшілігі осы мәселеде Лейпциг басылымына ұқсас. Чарльз Розен Лейпциг басылымы жасаған экспозицияның қайталануы – бұл қателік, өйткені ол "музыкалық тұрғыдан мүмкін емес", өйткені ол D мажорлық каденцияны (экспозицияны аяқтайтын) B минорындағы сүйемелдеу фигурасымен үзеді. Эдвард Т. Коун келіседі, Doppio movimento-ның қайталануын "абсурдты" деп атады. Алайда, Лейкин Кароль Микулидің 1880 жылғы Шопеннің толық басылымында Фортепианолық соната № 2-нің бірінші бөлімінде Grave-ден кейін қайталау белгісі болғанын атап, экспозицияның қайталануынан Grave-ді алып тастауды жақтады. Микули 1844-1848 жылдары Шопеннің оқушысы болды, сонымен қатар Шопеннің басқа оқушыларға берген сабақтарын бақылады және кеңейтілген жазбалар жасады. Көптеген коммерциялық жазбаларда Grave экспозицияның қайталануынан алынып тасталған, оларға Марта Аргерих, Владимир Ашкенази, Стефан Аскеназе, Артуро Бенедетти Микеланжели, Рафал Блехач, Нельсон Фрейре, Андрей Гаврилов, Элен Гримо, Питер Яблонски, Вильгельм Кемпф, Никита Магалофф, Мюррей Перахия, Маурицио Поллини (1985 жылғы жазбасында) және Южа Ванг кіреді. Алайда, Поллинидің 2008 жылғы жазбасы және Мицуко Учиданың жазбасы, басқаларымен қатар, қайталануды Grave-ден бастайды. Даниэль Баренбойм, Сонг Джин Чо, Владимир Горовиц, Юлиус Катчен, Евгений Кисин, Гаррик Олссон, Иво Погорелич, Сергей Рахманинов, Артур Рубинштейн және Хатия Буниатишвилидің жазбаларында қайталану мүлдем алынып тасталған.

Қол жетімді басылымдар мен жазбалар

Фортепиано сонатасының №2 бірнеше жоғары бағаланған басылымдары бар, ең танымалдары – G. Henle Verlag басылымдары, Игнаци Ян Падеревский редакциялаған басылым және Ян Экир редакциялаған Шопеннің ұлттық басылымы. Бұл туынды кеңінен орындалып, жазылған. Оның ең алғашқы коммерциялық жазбаларын Перси Грейнджер 1928 жылы, ал Сергей Рахманинов 1930 жылы жасаған. Альфред Корто, Даниэль Баренбойм, Александр Брайловский, Самсон Франсуа, Эмиль Гильс, Владимир Хоровиц, Уильям Капелл, Вильгельм Кемпф, Евгений Киссин, Джордж Ли, Мюррей Перахия, Иво Погорелич, Антонио Помпа Балди, Артур Рубинштейн, Мицуко Учида, Хатия Буниатишвили және Шопеннің халықаралық фортепиано конкурсының жеңімпаздары Марта Аргерич, Юлианна Авдеева, Сеонг Цзинь Чо, Маурицио Поллини, Адам Харасевич, Ли Юнди және Гаррик Ольссон сияқты пианистер де коммерциялық жазбалар жасаған.