Кіріспе

Финн дизайнері, мүсінші және педагог Тимо Тапани Сарпанева (31 қазан 1926 – 6 қазан 2006) – өнер әлемінде әйнек саласындағы инновациялық жұмыстарымен әйгілі финн дизайнері, мүсіншісі және педагог. Көбінесе әйнекпен жұмыс істесе де, ол металл, ағаш, мата және фарформен де жұмыс істеді. Сарпаневаның жоғары сапалы, көркемдік оймен жасалған өнімдері, оның ішінде құйма темірден жасалған ыдыстар мен фарфордан жасалған асхана жинақтары бүкіл әлемдегі үйлерге еніп, танымал болды. Оның еңбектері Финляндияның дизайн саласындағы алғашқылардың бірі болуына үлкен үлес қосты.

Шыны

Сарпанева шыны өнерінің, мүсіннің және функционалдық нысандардың өнімді дизайнері болды. Ол Iittala шыны зауытының шыны үрлеушілерімен бірлесіп, шыны жасаудың көптеген жаңа әдістерін дамытты. Дамытылған жаңа әдістердің бірі – ылғал таяқ әдісі, онда шыны ішіндегі шар тәрізді кеңістіктер үрлеу арқылы емес, шыны массасына ылғал таяқты енгізу арқылы жасалады. Ыстық массамен жанасу судың булануына себеп болады, ал содан кейін пайда болатын бу шыныда қуыс жасайды. Iittala шынышылары жұмысқа бара жатқанда, алма ағаштарының құлаған бұтақтарын жинап алуды әдетке айналдырды, себебі бұл ағаш түрі осы мақсатқа ең қолайлы болды. Бұл әдіс Сарпаневаның Kajakki және Orchid сияқты шыны өнер серияларының негізгі элементі болып табылады, соның ішінде Iittala өндірісіне қабылданған Sarpaneva сериялары – Orkidea ("Orchid"), Kajakki ("Kayak") және Lansetti ("Lancet"). Ол өзінің сүйікті материалы туралы былай деді: «Шыны өте жұмбақ. Ол үнемі өзгеріп отырады. Міне, осы оны сиқырлы етеді. Ол мені конвенциялық және үш өлшемді шектеулерден босатты. Ол маған өзінің ең терең сырларын ашты және мені төртінші өлшемге саяхатқа алып шықты. Мен мөлдір шынының суретші мен дизайнерге қандай мүмкіндіктер беретінін түсіндім». Соңғы серияның «Lancet II» асимметриялық мөлдір шыны вазасы, оның пішіні тек ішінара ойыс ортасымен ғана байланысты, 1954 жылы АҚШ-тың «House Beautiful» журналымен «Жылдың ең әдемі дизайн объектісі» деп таңдалды. Оның еңбегінің арқасында таза және қолданбалы өнер арасындағы шекара біртіндеп жойыла бастады – 1950 жылдары жасаған шыны вазалары, ол 1964 жылы ыдыс түрінен бас тартып, шыныдан таза мүсін жасауды шешкенге дейін, айқын мүсіндік қасиеттерді көрсетті. «Ланцет» болашақ ұрпақ суретшілерін шабыттандырды, оның ішінде сәулетші Иэн Симпсонды, оның Лондондағы One Blackfriars аспан ғимараты оның пішінінен шабыт алды.

Финляндия

Iittala компаниясы 1964-1970 жылдары шығарған "Finlandia" желісіндегі "қабықталған шыны" вазалар тағы бір жаңалықты сыйлады – жаппай өндірілген, бірақ әрқайсысы өзінің ерекшелігімен көзге түсетін тұрмыстық заттар. Бұл жинақтың айрықша белгісі – қар мен мұзды еске түсіретін қалың, жоңқа бетті шыны, ол 1950-жылдардағы тегіс, жұқа, жылтыр түсті шыныны бірден ауыстырды. Сарпанева еске алады: «Жылтыратылған шыны жасауға қолданылған ағаш қалыптардың қалың үйімін таптым және олармен басқаша шыны жасауға шешім қабылдадым. Әрбір туынды пішіні мен беті жағынан сәл өзгеше болды».

Мұз / Теңіз айнасы

Сарпанева өзінің және Финляндияның ең үлкен шыны мүсіні «Ахтояа» («Мұз жамылғысы», алғаш «Яавуори» – «Мұзтау» деп аталған) 1967 жылы Монреальдегі Expo 67 көрмесіндегі Финляндия павильоны үшін жасады. Сарпанева бастапқы идеясын дамытып, «Ахтояа» төменінен «Мерен пейли» («Теңіздің көзілқарасы») орнатты, теңіз бетін бейнелейтін айна панельдері (Балтық теңізі қыста Финляндия төңірегінде жартылай мұзбен жабылған, бірақ жазда мұзсыз болады), сұйықтық пен өмір циклын еске түсіру мақсатында, сонымен қатар елдің көптеген көлдерінің қысқы ақ мұзы мен жазғы көгілдір көрінісін фин түсінігінде бейнеледі. Солтүстік елдер өнерінің мамандары Сарпаневаның жарықты және оның түстерін түсіру қабілетін теңіз астындағы мұздан қараумен салыстырған.

Күлімсірейік

Шыны сонымен қатар Атлант мұхитының әртетарадпалық мәдени ықпалына арналған оның сирек туындыларының материалы болды. Жылтыр жалатылған қара шыныдан жасалған кішкентай "Smile" мүсінінде ауыздан жоғары көтерілген екі үлкен, Диснейге еске түсіретін құлақтары бар, ол Микки Маусқа сілтеме жасайды. Құлақтар Миккидің болуын көрсетеді, ал мүсін Миккиді абстрактілі геометриялық қатынастар жиынтығына айналдырады.

Нарық

Сарпаневаның көркемдік тұрғыдан ойластырылған дизайндық шешімдері қайта сату құнының артуына себеп болды, сол арқылы оның туындыларын жасау пайдалы болды. Фин полициясы оның және оның кейбір әріптестерінің дизайндарының жалғандарын жасаудан түскен жалпы сомасы миллиондаған еуроға жетеді деп бағалады және оның одан да өсуін күтті. Кейбір дизайнға қатысты, көбінесе әжуалы сындар – мысалы, құйма темір ыдысы бар әмбебап терек тұтқасы көзге түспей қалуы мүмкін, ал ақ Suomi классикалық британдық қоңыр ыдыстардан айырмашылығы шай дақтарын көрсетуі мүмкін – олардың құндылығын төмендетпеді. Тарихи деректер бойынша, Christie's басшылары қайта сату құнының өсуіне, әсіресе итальяндық Venini компаниясы үшін Сарпаневаның шыны туындыларына тоқталып айтты. Бір сериядан алынған ескі заттардың құны жоғарырақ болады, мысалы, 1953 жылдан 1959 жылға дейін шығарылған Kajakki (Kayak) сериясының алғашқы жылғы туындысы соңғы жылғысынан 50%-ға қымбатқа бағалануы мүмкін. Арзан бағамен іздеушілер кейде жоғары табыс туралы хабарлады, соның ішінде гараж сатудан 25 центке сатып алынған Сарпаневаның шыны табағының қайта сату құны 1000 АҚШ долларына жетеді.