Кіріспе
Нью-Мексико штатының әкімшілік ғимараты – АҚШ-тың Нью-Мексико штаты үкіметінің орны, ол штатының астанасы Санта-Фе қаласында орналасқан. Бұл ғимаратта Нью-Мексико штаты заң шығарушы органының екі палатасы, губернатордың, вице-губернатордың және мемлекеттік хатшының кеңселері орналасқан. Бұл ғимарат АҚШ штаты әкімшілік ғимараттарының арасында дөңгелек күмбезі жоқ он бір ғимараттың бірі және АҚШ-тағы жалғыз дөңгелек әкімшілік ғимарат, сондықтан ол көбінесе "Roundhouse" деп аталады. Нью-Мексиконың тарихында төрт аумақтық және штаттық әкімшілік орталық болған, соның ішінде АҚШ-тағы ең көнесі – 1610 жылы салынған Губернаторлар сарайы. Қазіргі әкімшілік ғимарат 1964-1966 жылдар аралығында салынды және Гавайи мен Флоридадан кейін АҚШ штатының ең жаңа ғимараты болып табылады. Жергілікті сәулетші У.К. Крюгердің жобасы бойынша салынған Нью-Мексико штатының әкімшілік ғимараты штаттың ерекше Нью-Мексико аумақтық стилінде шеберленген, ол көптеген штаттық әкімшілік ғимараттардың неоклассикалық элементтерін аймақтық жергілікті, испан және мексикалық мәдениеттерінің ықпалымен үйлестіреді. Санта-Фе қаласының орталық бөлігінде орналасқан Нью-Мексико штатының әкімшілік ғимараты басқа атқарушы органдардың кеңселерімен бірге, сондай-ақ Нью-Мексико Жоғарғы соты мен Нью-Мексико апелляциялық сотының орналасқан жері – Капитолий кешенінің бір бөлігі болып табылады. Штаттық әкімшілік ғимарат абаттандырылған кампуста орналасқан, онда ескерткіштер, мемориалдық кешендер және қоғамдық өнер коллекциясы бар.
The New Mexico State Capitol is the seat of government of the U. S. state of New Mexico, located in its capital city of Santa Fe. It houses both chambers of the New Mexico Legislature and the offices of the Governor, Lieutenant Governor, and Secretary of State. The building is one of only eleven state capitols without a dome, and the only circular state capitol in the United States, for which it is commonly known as "the Roundhouse". New Mexico has had four territorial and state capitols, including the oldest in the U. S., the Palace of the Governors, which was built in 1610. The current capitol building, constructed between 1964 and 1966, is the newest of any U. S. state after Hawaii and Florida. Designed by local architect W. C. Kruger, the New Mexico State Capitol features the state's distinctive New Mexico territorial style, which blends the neoclassical elements of most state capitols with regional indigenous, Spanish, Mexican influences. Located in central Sante Fe, the New Mexico State Capitol is part of the Capitol Complex that includes the main offices of other executive agencies and the seat of the New Mexico Supreme Court and New Mexico Court of Appeals. The state capitol is situated in landscaped campus that includes monuments, memorials, and a public art collection throughout its grounds.
Дизайн және құрылыс
Нью-Мексико штатының Капитолиясы жоғарыдан қарағанда Зияның күн символына ұқсау үшін жобаланған, оның негізгі цилиндрлі бөлігінен төрт кіреберіс қанаты тіктеп тұрады. Сәулеттік тұрғыдан Капитолий Нью-Мексиконың территориялық жаңғыру стилі мен неоклассикалық элементтердің үйлесімі болып табылады. Әр кіреберіс үстінде Нью-Мексико штатының мөрі бейнеленген тас мүсіні орналасқан. Ғимараттың төрт деңгейі бар, оның біреуі жер астында. 1966 жылдың 8 желтоқсанында ашылған ғимаратты В.К. Крюгер жобалап, құрылысын Роберт Е. Макки жүзеге асырған. Оның кең көлемді мәрмәр жұмыстарын Нью-Мексико мәрмәр және плитка компаниясы орнатқан. Капитолийдің жалпы ауданы 232 346 шаршы фут (22 000 м²) және құны 4 676 860 долларға, яғни шаршы футына 20 долларға (215 доллар/м²) салынған. Капитолийде Нью-Мексико заң шығару органы орналасқан. Бірінші қабатта (жер астында) жартылай дөңгелек пішіндес Өкілдер палатасы мен Сенат палатасы орналасқан, оларға қоғамдық қол жеткізілім жоқ. Екінші қабат, яғни жер бетіндегі қабатта, келушілердің Өкілдер палатасы мен Сенат палатасын көре алатын галереялары бар. Өкілдер палатасының галереясында 281 орын бар және ол ғимараттың оңтүстік жағында орналасқан. Сенаттың 206 орындық галереясы ғимараттың солтүстік жағында. Жоғарғы екі қабатта негізінен кеңселер орналасқан, үшінші қабатта заң шығару комитеттерінің кеңселерi, ал төртінші қабатта Губернатордың, вице-губернатордың және Заң шығару кеңесі қызметінің кеңселерi орналасқан. Ғимараттың ортасындағы Ротонданың диаметрі 49 фут (15 м), биіктігі 60 фут (18 м) және ол екінші, үшінші және төртінші қабаттарды алып жатыр. Ротонда Нью-Мексикоға тән травертин мәрмәрінен жасалған және Нью-Мексиконың Ұлы мөрінің түркіз және мыс мозаикасымен әсемделген. Шатырдағы люк үнділердің себет тоқу өнеріне ұқсас, ал көк және ақшыл-қызғылт түсті шынылар тиісінше аспан мен жерді бейнелейді. Нью-Мексиконың 33 округінің тулары төртінші қабаттағы балконға тұрақты түрде ілінген. Капитолийді қоршап тұрған жасыл бақта 100-ден астам түрлі өсімдіктер өседі, олардың ішінде раушан гүлдері, алма, шабдалы, ресей олив ағаштары және секвойялар бар. Бау-бақшада жергілікті Пуэбло халқының керамикалық ыдыстар мен аң аулайтын құралдары бар мүсіндері орналасқан. 1992 жылы жасалған жөндеу жұмыстарына комитеттердің бөлмелерін кеңейту, асбесттің зияндылығын жою, механикалық және электрлік жабдықтарды жаңарту, сондай-ақ мүгедектер үшін қолжетімділікті арттыру кірген. Ғимарат 1992 жылдың 4 желтоқсанында қайта ашылды.
Капитолийдің өнер қоры
1991 жылы заң шығарушы орган Капитолий өнер қоры құрды, ол содан бері ғимараттың ең жақсы көрінетін ерекшеліктерінің біріне айналды. Қор мемлекеттік Капитолийде тұрақты, жалпыға қолжетімді көрме үшін өнер туындыларын сатып алуға көмектесу мақсатында құрылды. Алғашқы көрмеде галереяның ашылуына қатысқан Джорджия О’Киффтің суреттері қойылды. Қор жылына бірнеше рет көрмелерді жаңалайды, сондай-ақ әр жылғы күзде өнер саласындағы жетістіктері үшін Губернатордың сыйлықтары тапсырылады.
Тарих
"Рундхаус" – Нью-Мексико штатының төртінші капитолий ғимараты. 1966 жылы салынған, ол АҚШ-тағы үшінші жаңа капитолий (Гавайи және Флорида штаттарының капитолийлері 1969 және 1978 жылдары аяқталғаннан кейін). Нью-Мексикода елдегі ең көне капитолий ғимараты – Губернаторлар сарайы да бар.
Губернаторлар сарайы
1610 жылы испандықтар салған Губернаторлар сарайы Санта-Фе алаңында орналасқан. Шамамен үш ғасыр бойы Санта-Феде испан және мексикалық билік кезеңдерінде үкімет үйі қызметін атқарды. 1846 жылы Нью-Мексико АҚШ-қа қосылғаннан кейін, ол алғашқы аумақтық астана болды және қырық жыл бойы осы ретінде пайдаланылды. Қазір мұражайға айналған сарай – АҚШ-та үш түрлі мемлекеттің үкіметтерін қабылдаған жалғыз астана.
1850 Капитолий (федералды сот ғимараты)
Нью-Мексико штатының мемлекеттік мәртебе алуын күтіп, 1850 жылы жаңа капитолий салу жұмыстары басталды. Бірақ, құрылысқа бөлген қаражат тез таусылып, 1855 жылы жоба тоқтатылды, ғимараттың тек бірінші қабаты ғана аяқталды. Ол 1886 жылға дейін осы күйінде қалды, содан кейін екінші қабаты мен шатыры аяқталды. Алайда, сол кезде жаңа аумақтық капитолий салынып жатқандықтан, ескі ғимарат ешқашан ресми түрде капитолий ретінде пайдаланылмады. (Дегенмен, ол 1892-1900 жылдар аралығында аумақтық үкіметті уақытша орналастырды.) Оның орнына ол Аумақтық (кейін Федералды) сот ғимараты болды. Бұл ғимарат әлі де бастапқы күйінде сақталған.
1886 Капитолий
1886 жылы ескірген Губернаторлар сарайының орнына жаңа ғимарат аймақтық астана ретінде салынды. Төрт қабатты, монументалды ғимарат Ламидегі тас карьерден алынған құмтастан салынды және оның үстінде Бостандық, Әділет, Сауда және Өнеркәсіпті бейнелейтін алып қола мүсіндер орнатылды. Оны Чикаго сәулетшісі Э. С. Дженнисон жобалаған. Ашылғаннан кейін алты жыл өткен соң, 1892 жылғы 12 мамыр күні кешкісін өрт шығып, ғимаратты толығымен қиратты. Алайда, жанындағылар мұрағаттардың, кітаптардың және жиһаздың көп бөлігін құтқарып қалды. Ғимарат сақтандырылмағандықтан, оның жоғалуы аймаққа 200 000 доллардан астам шығын келтірді. Тергеу көрсеткендей, өрт әдейілеп қосылған, өйткені ол бірден екі бөлек жерде басталып, маңызды авариялық шлангтың саботажға ұшыраған болуы мүмкін. Оқиғаның кінәлісі мен оның себебі анықталған жоқ.
1900 Капитолий (Батан мемориалдық ғимараты)
Кейінгі Капитолий ғимараты, Исаак Рапп жобалаған, 1900 жылға дейін толыққан жоқ. Осы уақыт аралығында үкімет аумақтық сот ғимаратында және оған жалғасқан сот кеңселерiнде орналасты. Бұрынғы ғимаратты қымбатқа шығуынан кейін, жаңа Капитолий 140 000 доллардан аспайтын шағын бюджетпен, ақшаны үнемдеу мақсатында Нью-Мексико жаза орындау мекемесінен құтқарылған материалдар мен еңбекақысыз сотталғандардың еңбегін пайдаланып салынды. Ғимарат үш қабаттан тұрды, күміс күмбезі, куполы және неоклассикалық портигі болды. Бірінші қабаты ескі Капитолийден қайта пайдаланған құмтастан салынды, ал екінші және үшінші қабаттары сары кірпіштен, ал портигі Индиана әктасынан тұрды. Ол 1900 жылдың 4 маусымында салтанатты түрде ашылды. 1912 жылдың 6 қаңтарында сағат 13:35-те осы ғимаратта президент Уильям Тафт Нью-Мексиканы Одақтың 47-ші штаты ретінде қабылдау туралы жарлыққа қол қойды. Содан кейін ол делегацияға бұрылып: «Жарайды, бәрі аяқталды. Сіздерге өмір сыйлағаныма қуаныштымын. Денсаулықтарыңыз жақсы болсын деп үміттенемін», – деді. Келесі бірнеше онжылдықтар бойы Капитолий ғимаратына жақын жерде әртүрлі қосымшалар салынды. 1950 жылы үкіметтік кешендегі барлық ғимараттардың сәулеттік келбетін Аумақтық жаңғыру стилінде біріктіру үшін ірі жоба басталды. Көптеген жағдайларда штатқа сәйкес келмейтіні үшін сынға ұшыраған күмбез алынып тасталды және ғимараттың солтүстік жағына 32 метрлік (105 фут) мұнара қосылды. Қазіргі уақытта ғимарат Батан өлім маршының құрметіне Батан ескерткіш ғимараты деп аталады. Онда мемлекеттік органдардың көптеген кеңселері орналасқан. Ескі Капитолий кейінірек салынған қосымшалармен немесе фронтонды портик жағдайында алынып тасталған, бірақ оның үшінші қабатындағы аркалы терезелері әлі де танылады.