Техас штатының астанасы

Кіріспе

Техас штатының астанасы – АҚШ-тың Техас штаты.

Техас штатының Капитолийі – Техас штатының астанасы және үкімет орталығы. Остин қаласының орталық бөлігінде орналасқан бұл құрылыста Техас заң шығарушы органының және Техас губернаторының кеңселері мен залдары орналасқан. 1881 жылы сәулетші Илья Э. Майерс салған жоба бойынша, 1882-1888 жылдары азаматтық инженер Рубен Линдсей Уокердің басшылығымен салынды. 1993 жылы 75 миллион долларлық жер асты кеңейтім аяқталды. Ғимарат 1970 жылы Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді және 1986 жылы Ұлттық тарихи ескерткіш деп танылды. Техас штатының Капитолийінің биіктігі 302,64 фут (92 метр) және ол АҚШ-тың ең биік штаттық астаналарының алтыншысы болып табылады, сонымен қатар Вашингтондағы АҚШ Капитолийінен биік бірнеше ғимараттың бірі. Америка Архитекторлар Институтының тапсырысымен 2007 жылы өткізілген «Американың сүйікті сәулеті» сауалнамасында Капитолий 92-орынды иеленді.

Тарих

Қазіргі Техас штатының Капитолийі – Остин қаласында осы мақсатта қызмет еткен төртінші ғимарат. Алғашқысы екі бөлмелі ағаш құрылыс (8-ші және Колорадо көшелерінің солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан) болды, ол Техас Республикасының ұлттық астанасы ретінде қызмет етті және Техастың Одаққа қосылуынан кейін үкімет ордасы ретінде жұмыс істеді. Екінші Техас Капитолийі 1853 жылы Остиндегі қазіргі Капитолийдің орнында, әк тастан салынды; ол 1881 жылы өрттен қирады, бірақ оны жаңа, әлдеқайда үлкен құрылыспен алмастыру жоспарлары бұрыннан жасалған еді. Содан кейін 1882 жылы 11-ші көше мен Конгресс даңғылының қарсы бетінде уақытша Капитолий салынды. Уақытша Капитолий де 1899 жылы өртеніп кетті.

Құрылыс

Италиялық Ренессанс стилінде салынған Капитолий құрылысы 1876 жылғы 15 ақпанда қабылданған штат конституциясының бір жолымен қаржыландырылды, ол осы мақсат үшін мемлекеттік жерлерді сатуға рұқсат берді. Тарихқа енген ең ірі айырбас мәмілелерінің бірінде Капитолийді салғандар (Джон В. Фарвелл және Чарльз Б. Фарвелл), Капитолий синдикаты деп белгілі, Техас Панхендлесіндегі үш миллион акрдан астам (12 000 км²) мемлекеттік жермен төленді; бұл жер кейіннен әлемдегі ең ірі мал фермасы – XIT Ranch атанды. Жердің құны мен шығындардың қосындысы бастапқы ғимараттың құны 3,7 миллион долларды құрады. Оның құрылысында негізінен сотталғандар немесе көшпенді жұмысшылар жұмыс істеді, бір уақытта мыңға дейін адам жұмылдырылды. Ғимарат бірнеше рет қайта жаңартылды, 1955 жылы орталық кондиционер орнатылды, ал соңғы жөндеу жұмыстары 1997 жылы аяқталды. Алғашқы жоспар бойынша ғимараттың қабырғаларын Оатманвиллде (қазіргі Оук Хилл) кенеттен шығарылған таулы әк таспен толығымен қаптау жоспарланған, ол Оңтүстік-Батысқа қарай 16 шақырым қашықтықта орналасқан. Алайда, әк тастың құрамындағы темірдің жоғары мөлшері салдарынан, ол ауа райына ұшырағанда тез тотығып, қызыл дақтар пайда болды. Бұл мәселені білген кезде, Марбл-Фолс маңындағы Гранит тауына ие болған Джордж В. Лейси, Нимрод Л. Нортон және Уильям Х. Вестфолл бизнес серіктестері ғимаратты қаптау үшін қажетті мөлшердегі күн батқандағы қызыл (немесе қызғылт) гранитті штатқа тегін беруді ұсынды. Гранит тауынан Остин пойызының терминалына тас тасымалдау үшін Остин және Солтүстік-Батыс темір жолының 2,3 мильдік (3,7 км) жаңа тармағы салынды. Алайда, темір жолының бұл жаңа тармағында бір кемшілік болды: рельстердің қисығы тым тік болды, сондықтан пойыздар кейде жолдан шығып, кездейсоқ түрде қызғылт гранитті төгіп тастады. Көптеген құлаған тастар өз орнында қалды және жергілікті қызығушылық орталығына айналды. Оук Хилл әк тасы Капитолийдің көп бөлігін құрайды, бірақ олардың көпшілігі қабырғалардың ішінде немесе іргетастарында жасырылған. Гранит тауының қызыл (немесе қызғылт) граниті кейіннен Остин аймағындағы көптеген мемлекеттік ғимараттардың құрылысында қолданылды. Жобаға 900 жұмысшы қатысты, олардың 86-сы Шотландиядан келген гранит кесушілер болды. Ғимараттың негізгі тасы 1885 жылғы 2 наурызда, Техас тәуелсіздік күнінде салынды, ал ғимарат 1888 жылғы 21 сәуірде, Сан-Хасинто күнінде, толық аяқталмастан жұртшылыққа ашылды. Ғимаратты 1888 жылғы 18 мамырда Техас штатының сенаторы Темпл Хьюстон ресми түрде ашты.

Construction of the Italian Renaissance Revival–style capitol was funded by an article of the state constitution, adopted on February 15, 1876, which authorized the sale of public lands for the purpose. In one of the largest barter transactions of recorded history, the builders of the capitol (John V. Farwell and Charles B. Farwell), known as the Capitol Syndicate, were paid with more than three million acres (12,000 km2) of public land in the Texas Panhandle; this tract later became the largest cattle ranch in the world, the XIT Ranch. The value of the land, combined with expenses, added to a total cost of $3.7 million for the original building. It was constructed largely by convicts or migrant workers, as many as a thousand at a time. The building has been renovated several times, with central air conditioning installed in 1955 and the most recent refurbishments completed in 1997. The designers originally planned for the building to be clad entirely with hill country limestone quarried in Oatmanville (present day Oak Hill), about 10 mile (16 km) to the southwest. However, the high iron content of the limestone led it to discolor rapidly with rust stains when exposed to the elements. Learning of the problem, business partners George W. Lacy, Nimrod L. Norton, and William H. Westfall, who were the owners of Granite Mountain near Marble Falls, offered to donate to the state, free of charge, the necessary amount of sunset red (also known as pink) granite to sheathe the building. A new 2.3 mile (3.7 km) spur of the Austin and Northwestern Railroad was constructed to transport the stone from Granite Mountain Quarry to the Austin train terminal. This new branch of the railway line had one fault however: there was a bend in the tracks that was a bit too sharp and trains would occasionally derail, accidentally dumping some of the pink granite. Many of the fallen rocks remain in place and are a local point of interest. Oak Hill limestone does comprise much of the Capitol but most is hidden behind the walls or is in the foundations. Granite Mountain red (or pink) granite was subsequently used for many state government buildings in the Austin area. The project's 900 workers included 86 granite cutters brought from Scotland. The cornerstone for the building was laid on March 2, 1885, Texas Independence Day, and the building was opened to the public on April 21, 1888, San Jacinto Day, before its completion. The building was officially dedicated by Texas State Senator Temple Houston on May 18, 1888.

Капитолийді көру дәліздері

1931 жылы Остин қаласы Капитолийдің көріністік басымдығын сақтау мақсатында жаңа ғимараттардың биіктігін 200 фут (61 м) дейін шектейтін жергілікті ереже қабылдады. Сол кезден бастап 1960 жылдардың басына дейін тек Техас университетінің бас ғимаратының мұнарасы ғана шектен жоғары салынды, бірақ 1962 жылы құрылыс салушылар Капитолийге жақын орналасқан 261 фут (80 м) биіктігіндегі жаңа тұрғын үй ғимаратын салуды жариялады, ол Вестгейт мұнарасы деп аталды. Губернатор Прайс Дэниел ұсынылған мұнараға қарсылық білдірді, ал Хьюстон қаласынан сайланған мемлекеттік депутат Генри Гровер мүлікті иеліктен шығару туралы заң жобасын енгізді, бірақ ол Техас өкілдер палатасында бар болғаны екі дауыс айырмасымен жеңіліске ұшырады. Вестгейт мұнарасы 1966 жылы аяқталды, бірақ оның құрылысына кедергі келтірген Капитолийдің көріністік бейнесін сақтау туралы пікір таластар күшейе берді. Вестгейттен кейін одан да биік құрылыстар салынып, алдымен 307 фут (94 м) биіктігіндегі Доби орталығы (1968 жылы жобаланған), содан кейін қала орталығындағы банктердің ірілеу мұнаралары бой көтерді, олардың ішіндегі ең биігі – 395 фут (120 м) биіктігіндегі «Бір американдық орталық» (1982 жылы жобаланған) еді. 1983 жылдың 3 мамырында заңға қол қойылып, 30 мемлекеттік қорғалатын көру дәлізі анықталды және олардың біреуін қиып өтетін кез келген құрылысқа тыйым салынды. Остин қаласы да осыған ұқсас ережелерді қабылдады, сондықтан дәліздердің көпшілігі қалалық жер пайдалану кодексімен де, мемлекеттік заңмен де қорғалады.

Капитолийді кеңейту және қалпына келтіру

1983 жылдың 6 ақпанында сол кездегі штаттың вице-губернаторы Уильям П. Хоббидің кіші пәтерінде өрт шықты. Хоббидің қонағы қаза тапты, ал төрт өрт сөндіруші мен бір полицей жарақат алды. Капитолий жинақталған мұрағаттармен толы болды, өрт өте күшті болды және ғимаратты жоюға қауіпті жақындады. Ол шығыс қанатына ауыр зақым келтірді және көп бөлігін, негізінен ашық құйма темір бағаналар мен арқалықтардан тұратын, құлатып жіберді. Өрттен кейін штат механикалық және құрылымдық жүйелерді заманауи стандарттарға сәйкес жаңарту үшін кең ауқымды қайта құруды пайдаланды. 1985 жылдың қарашасында күмбездің үстіндегі Бостандық Құдайының мүсіні тікұшақпен алынып тасталды. Алғашқы мырыш мүсінінен жасалған қалыптарға алюминийден құйылған жаңа мүсін 1986 жылдың маусымында Миссисипи Ұлттық гвардиясымен күмбезге орнатылды, себебі Техас штатының шамамен 3000 фунт салмақты мүсінді көтеруге мүмкіндігі болмады. Бастапқы мүсін қалпына келтіріліп, 1995 жылы Капитолий аумағында осы мақсатта арнайы салынған құрылымда қойылды; кейіннен ол 2001 жылы Баллок Техас штатының тарих мұражайына көшірілді. Капитолий аумағындағы Ескі Техас жер кеңсесі 1988 және 1990 жылдар аралығында қайта салынды және жаңартылды, содан кейін Капитолийге келушілер орталығы сонда көшірілді, бұл Капитолийде орын босатты. Бұрын ғимаратта Техас Конфедерациясы мұражайы орналасқан, ол Капитолийдің бірінші қабаттағы бөлмесінде (1903–1920) басталып, содан кейін Жер кеңсесі ғимаратына көшірілді. Сонымен қатар, штат ескі ғимараттағы орын тапшылығын шешуге тырысты, жаңа кеңсе бөлімі қосылуы керек деп шешті. Қосымшаның логикалық орны солтүстікке қарайғы алаң болды; алайда, онда үлкен ғимарат тарихи солтүстік фасадын жойып, дәстүрлі түрде маңызды қоғамдық кеңістік ретінде қарастырылатын жерді жауып тастаған болар еді. Оның орнына солтүстік алаңның астында Капитолийге қосымша салынды, ол жер астындағы Капитолийге жалғасты. 1993 жылы 75 миллион долларлық, төрт қабатты, жер астындағы Капитолий кеңейтімі солтүстікке қарай аяқталды, бұл Капитолий тұрғындарына қол жетімді ауданды екі есеге арттырып, функционалдықты жақсартты. Кеңейтім (алғашқы ғимараттың екі есеге жуық ауданына ие болса да), жер бетінде осындай үлкен құрылымның аз ғана белгілері бар, тек плантаторлар қатары ретінде жасырылған кең аспан терезелері және төрт қабатты, ашық аспандағы, кері ротонда. 1995 жылы бастапқы ғимараттың ішкі және сыртқы кең ауқымды жөндеу жұмыстары шамамен 98 миллион долларға аяқталды. 1997 жылы Капитолийді қоршаған парк сияқты жерлер 8 миллион долларлық жөндеуден өтті. 2016 жылы Техас Капитолий кешені күрделі жөндеу жобасын бастады. Техас ғимараттар комиссиясының, серіктестік кеңес комиссиясының, Техас жер кеңсесінің, Техас мемлекеттік сақтау кеңесінің, Техас тарихи комиссиясының қатысуымен және ынтымақтастығымен жоба Техас аллеясын құруға бағытталды – Капитолий кеңейтімінің ашық кеңістігін кеңейту. Тағы бір мақсат – мемлекеттік мекемелердің кеңселерін жалға алудың өсіп келе жатқан құнын азайту, оларды қала бойынша шашырап орналасқан орындардан мемлекеттік меншікке көшіру. Жоба аяқталғаннан кейін Конгресс даңғылы 15-ші көшеден 18-ші көшеге дейін созылатын, ағаштармен көмкерілген және газондық панельдері бар, жаяу жүргіншілерге арналған сауда орталығына айналды. Бұл учаскелерде көлік қозғалысы енді шұғыл және қызметтік көліктермен ғана шектеледі. Газондық панельдер 18-ші көшеден Мартин Лютер Кинг бульварына дейін жалғасады. 2013 жылдың көктемінде Техас Капитолийінің Вьетнам ардагерлері монументінің негізі қаланды; салтанатты ашылу 2014 жылдың 29 наурызында өтті. Техас штатының Капитолийі аумағындағы Он Буйрықтан тұратын граниттік ескерткіш 2005 жылы АҚШ Жоғарғы Сотында қарастырылған Van Orden v. Perry ісінің тақырыбы болды, онда оның конституцияға қайшы екендігі туралы талаптар айтылды. 2005 жылдың маусым айының соңында Сот 5:4 дауыспен оның конституцияға қайшы емес екенін мәлімдеді.

On February 6, 1983, a fire began in the apartment of William P. Hobby Jr., then the state lieutenant governor. A guest of Hobby's was killed, and four firemen and a policeman were injured by the subsequent blaze. The capitol was crowded with accumulated archives, and the fire was intense and came dangerously close to destroying the structure. It caused severe damage to the east wing and compromised much of the framing, which was largely composed of exposed cast iron posts and beams. Following the fire, the state took advantage of the extensive rebuilding to update the mechanical and structural systems to modern standards. In November 1985, the original Goddess of Liberty statue on top of the dome was removed by helicopter. A new statue, cast of aluminum in molds made from the original zinc statue, was placed on the dome in June 1986 by the Mississippi National Guard, since Texas lacked the capacity to lift the approx. 3,000 pound statue. The original statue was restored and displayed on the Capitol grounds in a special structure built for it in 1995; it was later moved to the Bullock Texas State History Museum in 2001. The Old Texas Land Office, on the Capitol grounds, was rebuilt and updated between 1988 and 1990, after which the Capitol Visitors Center was moved there, freeing space in the Capitol. Previously, the building had housed the Texas Confederate Museum, which began in a ground floor room of the Capitol (1903–1920), before moving to the Land Office building. Additionally, the state sought to address the intensifying shortage of space in the old building, deciding that a new office wing should be added. The logical place for an addition was the plaza immediately to the north; however, a large building there would have eliminated the historic north façade and covered what had traditionally been seen as an important public space. Instead, an expansion to the capitol was built beneath the north plaza, connecting to the existing capitol underground. In 1993, the $75 million, four story, underground capitol extension was completed to the north, doubling the square footage available to capitol occupants and providing much improved functionality. Though the extension encompasses (nearly twice the floor space of the original building), little evidence exists of such a large structure at ground level, except for extensive skylights camouflaged as planter rows, and the four story, open air, inverted rotunda. In 1995, a comprehensive interior and exterior restoration of the original building was completed at a cost of about $98 million. In 1997, the park like grounds surrounding the capitol received an $8 million renovation and restoration. In 2016 the Texas Capitol Complex began a master renovation project. Involving the participation and collaboration of The Texas Facilities Commission, the Partnership Advisory Commission, Texas General Land Office, Texas State Preservation Board, Texas Historical Commission, the project sought to create the Texas Mall—an expansion of the Capitol Extension open space. Another goal was to address the rising cost of leased office space for state agencies which were then dispersed around the city by concentrating them in State owned facilities. After the project completion, Congress Avenue became a pedestrian only tree lined mall with lawn panels extending north of 15th Street to 18th Street. Vehicular access for these blocks is now limited to emergency and service vehicles. The lawn panels continue from 18th Street to Martin Luther King Jr. Boulevard with travel
lanes for vehicular drop off. In the spring of 2013, ground was broken for the Texas Capitol Vietnam Veterans Monument; dedication took place on March 29, 2014. A granite monument of the Ten Commandments on the grounds of the Texas State Capitol was the topic of a 2005 U. S. Supreme Court case, Van Orden v. Perry, in which the display was challenged as unconstitutional. In late June 2005, the Court in a 5–4 ruling declared that the display was not unconstitutional.