Кіріспе

Халықаралық қатерлі ісік зерттеу агенттігі (IARC;) – БҰҰ Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының құрамына кіретін үкіметаралық агенттік. Оның міндеті – қатерлі ісік ауруының себептерін зерттеу және үйлестіру. Сонымен қатар, ол бүкіл әлем бойынша қатерлі ісік ауруының таралуына қатысты деректерді жинап, жариялайды. IARC монографиялар бағдарламасы канцерогенді факторларды анықтайды және адамдарда қатерлі ісік ауруының қоршаған ортамен байланысты себептерін бағалайды. IARC-тің өз басқару кеңесі бар, ал 1965 жылы алғашқы мүшелері Батыс Германия, Франция, Италия, Ұлыбритания және Америка Құрама Штаттары болды. 1963 жылғы 8 қарашадағы Le Monde газетінде де Голль бұл шақыруға жағымды жауап берді және 11 қарашада Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының директоры Марколино Гомес Кандаумен байланысқа түсті. Жоба тез дамыды, ал IARC 1965 жылғы 20 мамырда Дүниежүзілік денсаулық сақтау ассамблеясының қаулысымен Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының онкологиялық ауруларға мамандандырылған агенттігі ретінде құрылды. IARC-тің алғашқы директоры Джон Хиггинсон (1966–1981) болды, одан кейін Лоренцо Томатис (1982–1993), Пол Клейхуес (1994–2003), Питер Бойл (2004–2008), Кристофер Уайлд (2009–2018) және Элизабет Вейдерпас (2019 – қазіргі уақытқа дейін) қызмет етті.

Монографиялар

1970 жылы IARC-ге белгілі және күдікті адам канцерогендерінің тізімдерін беру туралы көптеген өтініштер келіп түскеннен кейін, оның консультативтік комитеті сарапшылар топтарының канцерогенді химиялық заттар туралы жинақ дайындауын ұсынды, олар осы мақсатты ескере отырып, IARC монографиялар сериясын жариялай бастады. IARC жануарлар мен адамдардағы дәлелдемелердің сапалық бағалауына негізделген канцерогенді қауіптерді анықтайды. IARC жұмыс топтары агенттерді, қоспаларды және әсер етуді бес санаттың біріне жіктейді. Санаттау – бұл адам, тәжірибелік жануарлар және басқа да тиісті деректерді зерттеуден алынған дәлелдемелердің күшіне байланысты ғылыми шешім. Классификация канцерогенділік туралы дәлелдемелердің күшіне ғана негізделеді, әсерден туындаған қатерлі ісік қаупінің салыстырмалы өсуіне немесе қатерлі ісікке әкелетін агенттің мөлшеріне негізделмейді. 1-топ: Агент адам үшін канцерогенді. Адамдарда канцерогенділік туралы жеткілікті дәлелдер бар. Бұл анықтама әдетте адамдардағы эпидемиологиялық зерттеулерге негізделеді, бірақ эксперименттік жануарлардағы жеткілікті дәлелдерге және әсер еткен адамдарда агенттің тиісті канцерогендік механизмі арқылы әрекет ететініне берік дәлелдерге де негізделуі мүмкін. 4-топ: Агент адам үшін канцерогенді болмауы мүмкін. Адамдар мен эксперименттік жануарларда канцерогенділік жоқтығын көрсететін дәлелдер бар. Кейбір жағдайларда, адамдарда жеткіліксіз дәлелдер болғанда, бірақ эксперименттік жануарларда канцерогенділік жоқ екендігі туралы дәлелдер, кең ауқымды механикалық және басқа да тиісті деректермен тұрақты және берік қолдауға ие болса, агенттер немесе қоспалар 4-топқа жатқызылуы мүмкін.

Ашықдық (1998-2004)

1982 жылдан 1993 жылға дейін IARC директоры болған Лоренцо Томатис 2002 жылғы мақаласында "IARC-ті өнеркәсіптік химиялық заттардың қауіптерін жеңілдетуде айыптағаннан" кейін 2003 жылы "ғимаратқа кіруіне тыйым салынды" деп хабарланды. 2003 жылы 30 қоғамдық денсаулық сақтау ғалымы мүдделердің қақтығысына және ашықтықтың жетіспеушілігіне бағытталған хатқа қол қойды. Глифосат "адам үшін күдікті канцероген" (2А тобы) деп жіктеліп, кейіннен көптеген ұлттық реттеуші органдар оған байланысты қауіпті қайта қарастырды. Еуропа (ECHA, EFSA), Канада, Жапония және Жаңа Зеландияның реттеуші органдары глифосаттың адамға канцерогендік қауіп төндіруі екіталай екенін мәлімдеді. Басылым жарық көргеннен бері IARC агрохимиялық өнеркәсіп тарапынан бұрын-соңды болмаған масштабтағы беделін түзейтін шабуылдарға ұшырағанын мәлімдеді.

Өнеркәсіптің реакциясы

Америка химиялық кеңесі (АКК), АҚШ химиялық компанияларының сауда тобы, IARC бір заттың қауіптілігін "адамдарда кез келген жағдайда, тіпті әдеттегіден жоғары деңгейде әсер еткенде қатерлі ісік тудыру мүмкіндігіне" қарай бағалайтынын мәлімдеді. NIH гранттарының дерекқоры 2016 жылы IARC-ке 1,2 миллион доллардан астам қаржы бөлгенін көрсетті. Джейсон Чаффетц (Республикалық) NIH-дан өз комитетіне гранттарды беру және үміткерлерді тексеру стандарттары туралы мәліметтер беруді сұрады. Сонымен қатар, Конгрессмен Роберт Адерхольт (Республикалық), Өкілдер палатасының Ауыл шаруашылығы жөніндегі Ассигнациялар кіші комитетінің төрағасы, 2016 жылдың маусым айында NIH басшысына IARC-ті қаржыландыру туралы сұрақтар қойған хат жолдады. Француз Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығының француздық зерттеу директоры Марсель Кунц бұл классификацияны сынға алды, себебі ол әсер етумен байланысты қауіптерді (нақты әсерден қатерлі ісікке шалдығу ықтималдығын) бағаламады: мысалы, қызыл ет, мүмкін, канцерогенді деп саналады, бірақ одан қанша мөлшерде тұтыну қауіпті болуы мүмкін екені нақты көрсетілмеген. Британдық ғылыми журналист Эд Йонг агенттікті және оның "шатастыратын" санаттар жүйесін жұртшылықты адастырады деп сынады. IARC баспасөз хабарламасында олардың миссиясы глифосаттың канцерогендік дәлелдерінің күшін ғылыми тұрғыдан анықтау ғана екенін, оның күшеуін бағалау немесе қауіптерді анықтау емес екенін мәлімдеді. IARC классификациялаған кейбір заттар, мысалы, ұялы телефондар (2B тобы) және өңделген ет (1 тобы) пікір тудырды.

Токсикалық құқық бұзушылықтар бойынша заңгерлік фирмалар

2019 жылы IARC "зиянды сот ісін қозғайтын заң фирмаларымен" байланысқа түскені үшін айыпталып, олар IARC жіктемесіне сүйене отырып, компанияларды күрделі денсаулық мәселелері үшін өтемақы төлеуге сотқа тартады. IARC кейбір шақырылған сарапшыларға әсер ететін мүдделер қақтығысын, әсіресе АҚШ заң фирмаларынан түсетін ірі қаржы ағындарын жасырды деген айып тағылды.

Аспартам (2023)

2023 жылдың шілдесінде IARC комитеті аспартамның адамдарда қатерлі ісік тудыруына "шектеулі дәлелдер" бар деген қорытындыға келді, осының нәтижесінде тәттілендіргіш "күйдіргіш болуы мүмкін" деп жіктелді. IARC есебінің жетекші зерттеушісі бұл жіктемені "аспартамды тұтынудан қатерлі ісік пайда болады деген тікелей мәлімдеме деп қабылдамау керек. Бұл зерттеушілер қауымдастығына аспартамның тұтынуынан туындауы мүмкін немесе мүмкін емес күйдіргіш қауіпті жақсырақ анықтау және түсіну үшін шақыру болып табылады." ДДҰ-ның тамақ қоспалары жөніндегі сарапшылар комитеті қатерлі ісіктерді бағалаудың шектеулілігі аспартамның ұсынылған тәуліктік қабылдау мөлшерін – 40 мг/кг дене салмағына өзгертуге қажеттілік жоқ екенін көрсеткенін, сондай-ақ осы мөлшерде аспартамды тұтынудың қауіпсіз екенін растады. IARC-тің аспартамды "адам үшін күйдіргіш болуы мүмкін" деп белгілеуі, аспартамның қатерлі ісікке байланысты екенін білдірмейді. FDA IARC-тің осы зерттеулер аспартамды адамдар үшін күйдіргіш болуы мүмкін деп жіктеуімен келіспейді. FDA ғалымдары IARC-тің 2021 жылғы шолуында ұсынған ғылыми ақпаратты алғаш қарастырғанда, IARC-тің негізгі зерттеулерінде маңызды кемшіліктерді анықтады.