Кіріспе

Жатыр мойны қатерлі ісігі: Адам папилломавирусы (HPV) жұқпасы жағдайлардың 90% - дан астамына себеп болады; алайда, HPV жұқпасы бар көптеген адамдар жатыр мойны қатерлі ісігіне шалдықпайды. HPV 16 және 18 түрлері жоғары дәрежелі жатыр мойны алдындағы қатерлі өзгерістердің шамамен 50% - іне жауапты. Темірге шегу, әлсіз иммундық жүйе, ауыздық таблеткалар, ерте жаста жыныстық қатынас бастау және көптеген жыныстық серіктер басқа да тәуекел факторлары болып табылады, бірақ олардың әсері азырақ. Жатыр мойны қатерлі ісігі әдетте 10-20 жыл ішінде жатыр мойны ішкі эпителийлік неоплазиясы деп аталатын қатерлі өзгерістерден дамиды. Қатерлі ісік қаупі әлі де болғандықтан, ұсынылған нұсқаулар бойынша Пап-тесттерді жүргізуді жалғастыру ұсынылады. Алдын алудың басқа да әдістеріне аз немесе мүлдем жыныстық серіктердің болуы және презервативтерді қолдану жатады. Пап-тест немесе сірке қышқылы қолдану арқылы жатыр мойны қатерлі ісігін скринингтен өткізу қатерлі ісік алдындағы өзгерістерді анықтауға мүмкіндік береді, оларды емдеу арқылы қатерлі ісік дамуына жол берілмейді. Дегенмен, нәтижелер қатерлі ісікті қаншалықты ерте анықтауға байланысты. Әлем бойынша жатыр мойны қатерлі ісігі әйелдер арасында қатерлі ісіктің ең көп таралған төртінші түрі және қатерлі ісіктен өлімнің төртінші негізгі себебі болып табылады. 2012 жылы жатыр мойны қатерлі ісігінің 528 000 жағдайы тіркелді, оның 266 000-ы өліммен аяқталды. Жатыр мойны қатерлі ісігінің 70% және өлімнің 90% дамушы елдерде кездеседі. Төмен кірісті елдерде бұл қатерлі ісіктен өлімнің ең көп таралған себептерінің бірі болып табылады, оның көрсеткіші 100 000 әйелге 47,3 құрайды. Дамыған елдерде жатыр мойны скринингтік бағдарламаларын кеңінен қолдану жатыр мойны қатерлі ісігінің көрсеткіштерін күрт төмендетті. Әлемдік деңгейде (әсіресе, төмен кірісті елдерде) жатыр мойны қатерлі ісігінен болатын өлім-жітімді азайтудың күтілетін сценарийлері Дүниежүзілік денсаулық ұйымы (ДДҰ) анықтаған үштік араласу стратегияларын пайдалану арқылы ұсынылған алдын алу мақсаттарына жетуге қатысты болжамдарды ескере отырып, қарастырылды. Медициналық зерттеулерде ең танымал өлмейтін жасушалар желісі, HeLa деп аталады, ол Генриетта Лакс есімді әйелдің жатыр мойны қатерлі ісігі жасушаларынан жасалды.

Белгілері мен симптомдары

Жатыр мойны қатерлі ісігінің бастапқы сатыларында ешқандай белгі байқалмауы мүмкін. Аурудың кеңейген сатысында метастаздар ішек, өкпе немесе басқа жерлерде кездесуі мүмкін. Жатыр мойны қатерлі ісігінің кеңейген сатысындағы белгілері: тәбет жоғалту, салмақ төмендеу, шаршау, кіші кезеңдегі ауыру, арқа ауыруы, аяқ ауыруы, аяқтардың ісінуі, қатты қан кету, сүйектердің сынуы және (сирек) зәр немесе нәжіс жатыр мойнынан шығуы. Дұшпандықтанудан немесе кіші кезеңді тексеруден кейін қан кету – жатыр мойны қатерлі ісігінің жиі кездесетін белгісі.

Себептер

Кейбір HPV түрлерімен жұғу жатыр мойны қатерлі ісігінің ең басты қауіп факторы болып табылады, одан кейін темекі шегу. Сондай-ақ, ВИЧ инфекциясы да қауіп факторы болып есептеледі.

Темекі шегу

Темекі шегудің белсенді және пассивті түрлері жатыр мойны қатерлі ісігіне шалдығу қаупін арттырады. Құырылыс вирусымен (HPV) жұқтырған әйелдердің арасында қазіргі және бұрынғы темекі шегушілерде инвазивті қатерлі ісікке шалдығу жиілігі шамамен екі-үш есе жоғары. Пассивті темекі шегу де қаупі жоғары, бірақ одан аз. Темекі шегу жатыр мойны қатерлі ісігінің дамуымен байланысты. Темекі шегушілерде жатыр мойны ісігінің (CIN3) пайда болу ықтималдығы артады, ол қатерлі ісікке айналуы мүмкін. Темекі шегу жатыр мойны қатерлі ісігімен байланысты болғанымен, ол осы қатерлі ісіктің басты себебі болып табылатын Құырылыс вирусының (HPV) дамуына да көмектеседі.

Бірнеше жүктілік

Көп бала тудыру жатыр мойны қатерлі ісігінің қаупін арттырады. HPV жұқтырған әйелдердің арасында жеті немесе одан көп толық мерзімді жүктіліктері болған әйелдерде жүктілік тарихы жоқ әйелдерге қарағанда қатерлі ісікке шалдығу қаупі шамамен төрт есе жоғары, ал бір немесе екі толық мерзімді жүктіліктері болған әйелдерде екі-үш есе жоғары. Пап-тест жасаудың жоғары құны да мазалайды, себебі оны әлемнің көптеген аймақтарында алу мүмкін емес. Жатыр мойны қатерлі ісігінің немесе алдын ала қатерлі жағдайдың диагнозын растау үшін жатыр мойнының биопсиясы қажет. Бұл көбінесе колпоскопия арқылы жасалады, ол жатыр мойнының үлкейтілген визуалды тексеруі болып табылады, онда жатыр мойны бетіндегі аномальды жасушаларды анықтау үшін сұйылтылған сірке қышқылы (мысалы, сірке су) ерітіндісі қолданылады. Жатыр мойнының биопсиясы үшін қолданылатын медициналық құралдардың бірі – қысқыш тәрізді биопсиялық қысқыш. Колпоскопиялық тұжырым, яғни визуалды тексеруге негізделген аурудың ауырлық дәрежесінің бағасы, диагноздың бір бөлігін құрайды. Тағы да диагностикалық және емдеу шараларына электрлік тізімдік эксцизия және жатыр мойны конизациясы жатады, онда жатыр мойнының ішкі қабаты патологиялық зерттеу үшін алынып тасталады. Бұл процедуралар биопсия нәтижесінде ауыр жатыр мойны ішкі эпителийлік неоплазиясы анықталған жағдайда жүргізіледі. Көбінесе биопсия жасаудан бұрын, дәрігер әйелдің симптомдарының басқа себептерін жоққа шығару үшін медициналық бейнелеуді тағайындайды. Ультрадыбыс, компьютерлік томография және магніт-резонанстық томография сияқты бейнелеу әдістері аурудың таралуын, ісіктің таралуын және жақын орналасқан мүшелерге тигізетін әсерін анықтау үшін қолданылады. Әдетте, олар жатыр мойнындағы біртекті емес масса ретінде көрінеді. Процедура кезінде музыка қосу және процедураны мониторда қарау сияқты шаралар тексеруге байланысты алаңдаушылықты азайтуға көмектеседі.

Сайыс өткізу

Жатыр мойны ісігінің сатысы FIGO жүйесімен анықталады, ол хирургиялық емес, клиникалық қарап тексеруге негізделген. 2018 жылғы FIGO сатылануына енгізілген өзгерістерге дейін, сатыны анықтау үшін тек мынадай диагностикалық тесттерді қолдануға рұқсат етілді: пальпация, қарап тексеру, колпоскопия, эндоцервикалды кюретаж, гистероскопия, цистоскопия, проктоскопия, ішек жолдарының урографиясы, өкпе және қаңқаның рентгендік зерттеуі, жатыр мойны конизациясы. Дегенмен, қазіргі жүйе сатылану үшін кез келген бейнелеу және патологиялық әдістерді пайдалануға мүмкіндік береді.

Скрининг

Жатыр мойны қатерлі ісігінің алдын алу үшін Папаниколау тестімен (ПАП-тест) жатыр мойны жасушаларын тексеру, жатыр мойны қатерлі ісігінің саны мен одан болатын өлім-жұдырықтарды едәуір азайтты. Қажетті бақылаумен бірге 3-5 жылда бір рет жүргізілетін ПАП-тест скринингі жатыр мойны қатерлі ісігінің пайда болуын 80%-ға дейін төмендетуге мүмкіндік береді. ПАП-тест скринингі жатыр мойны бетіндегі қалыптан тыс жасушаларды – жатыр мойны ішкі қабаттық неоплазиясын (ЖМІН) анықтауы мүмкін, олардың шағын бөлігі жатыр мойны қатерлі ісігіне айналуы мүмкін. Бұл қатерлі ісікке дейінгі өзгерістер колоскопия деп аталатын қосымша тексеру арқылы расталады. Әйелдерді скринингке қатысуға шақыру олардың қатысу мүмкіндігін арттырады. Оқу материалдары да әйелдердің скринингке баруын ынталандырады, бірақ шақырулармен салыстырғанда тиімділігі төмен. 2010 жылғы Еуропалық ұсынымдарға сәйкес, скринингті 20 мен 30 жас аралығында бастау ұсынылады, бірақ мүмкіндігінше 25 немесе 30 жастан ертерек емес, және бұл көрсеткіш аурудың таралу деңгейі мен қолда бар ресурстарға байланысты. HPV вакцинациясының статусы скринингтің жиілігіне әсер етпейді. 30-65 жас аралығындағылар үшін бірнеше ұсынылған скринингтік опциялар бар. ПАП-тест дамып келе жатқан елдерде тиімділігі төмен. Бұл, ішінен, көптеген елдерде денсаулық сақтау инфрақұрылымының жетілмеуі, ПАП-тестті алу және нәтижесін дұрыс түсіндіруге білікті мамандардың жеткіліксіздігі, хабардар емес әйелдердің бақылаудан шығып қалуы және нәтижелерді алу үшін кешігу себеп болады. Сонымен қатар, олар басқа жыныстық инфекциялардан, мысалы, ВИЧ және хламидиоз сияқты инфекциялардан қорғайды, олар жатыр мойны қатерлі ісігінің даму қаупін арттырады.

Егу

Үш HPV вакцинасы (Gardasil, Gardasil 9 және Cervarix) жатыр мойны мен перинеумның қатерлі немесе қатерге ұшырау мүмкіндігі бар өзгерістерінің қаупін тиісінше 93% және 62% дейін азайтады. Вакциналар кемінде 8 жылға дейін HPV 16 және 18 вирустарына қарсы 92%-дан 100%-ға дейін тиімді. 2013 жылдың маусым айында Жапония Денсаулық сақтау, Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігі медициналық ұйымдарға вакцина салмастан бұрын әйелдерге министрлік оны ұсынбайтынын хабарлауды міндеттеді. Бұған қоса, В12, С, Е витаминдері және бета-каротин де бар.

Емдеу

Жатыр мойны қатерлі ісігінің емделуі әлемдік деңгейде әртүрлі, көбінесе жамбас мүшелерін күрделі хирургиялық жолмен емдей білетін мамандарға қолжетімділік пен дамыған елдерде фертильділікті сақтау терапиясының пайда болуына байланысты. Жатыр мойны қатерлі ісігінің аз дамыған сатыларында, егер пациент қаласа, фертильділікті сақтауға мүмкіндік беретін емдеу опциялары бар. Жатыр мойны қатерлі ісіктері сәулеленуға сезімтал болғандықтан, хирургиялық мүмкіндіктер болмаған жағдайларда сәулелік терапия барлық сатыларда қолданылуы мүмкін. Хирургиялық араласу радиологиялық тәсілдерге қарағанда жақсы нәтижелер беруі мүмкін. Сонымен қатар, химиотерапия жатыр мойны қатерлі ісігін емдеу үшін қолданылуы мүмкін және тек сәулеленуге қарағанда тиімдірек. Химиорадиотерапия жалпы өмір сүруді ұзартуға және сәулелік терапияға қарағанда аурудың қайталану қаупін азайтуға көмектеседі. Қатерлі ісікке алып келетін жатыр мойнының ішкі қабаттарының (цервикалық интраэпителиалды неоплазия) және ерте сатыдағы жатыр мойны қатерлі ісігінің (IA1) алдын алуға болады, оларды әртүрлі хирургиялық тәсілдермен тиімді емдеуге болады. Хирургиялық емдеу әдістеріне жатыр мойнының конус тәрізді бөлігін алып тастау (эксцизия) және тек патологиялық тіндерді алып тастау (абляция) кіреді. Бұл процедуралар қатерлі ісіктің дамуы мен таралу қаупін азайтуға көмектеседі, бірақ болашақ жүктіліктерде ерте босану қаупін арттырады. Жатыр мойны тінінің көбірек бөлігін алып тастау қатерлі ісіктің қайталану қаупін азайтады, бірақ мерзімінен бұрын босану мүмкіндігін арттырады. Осы қауіптерді ескере отырып, пациенттің жасын, бала тудыру жоспарларын, қатерлі ісік жасушаларының мөлшері мен орналасуын ескере отырып дұрыс процедураны таңдау маңызды. Микроинвазивті қатерлі ісік (IA сатысы) гистерэктомия (жатырдың толық және аналық безінің бір бөлігін алып тастау) арқылы емделуі мүмкін. IA2 сатысында лимфа түйіндері де алынады. Балама ретінде жергілікті хирургиялық процедуралар, мысалы, электрлік петілі эксцизия немесе конус биопсиясы қолданылуы мүмкін. Жүйелі түрде жүргізілген зерттеулер IA2 сатысындағы жатыр мойны қатерлі ісігі бар әйелдерге арналған әртүрлі хирургиялық тәсілдер туралы шешім қабылдау үшін қосымша мәліметтер қажет екенін көрсетті. Егер конус биопсиясы таза шеттерді (ісіксіз тіндермен қоршалған ісік) көрсетпесе, фертильділігін сақтағысы келетін әйелдер үшін тағы бір емдеу опциясы трахелектомия болып табылады. Бұл процедура қатерлі ісікті хирургиялық жолмен алып тастауға тырысады, сонымен қатар жұмыртқалық бездер мен жатырды сақтайды, гистерэктомияға қарағанда консервативті операцияны қамтамасыз етеді. Бұл I сатыдағы, таралмаған жатыр мойны қатерлі ісігі бар пациенттер үшін қолайлы нұсқа, бірақ бұл процедурада тәжірибелі дәрігерлердің жетіспеуіне байланысты әлі стандартты емдеу ретінде қарастырылмайды. Тіпті ең тәжірибелі хирург та хирургиялық микроскоптық тексеруден кейін ғана трахелектомияны жүргізуге болатынын уәделей алмайды, өйткені қатерлі ісіктің таралу деңгейі белгісіз. Егер хирург операция залында жалпы анестезия астында жатыр мойнының таза шеттерін микроскоп арқылы анықтай алмаса, гистерэктомия қажет болуы мүмкін. Бұл пациенттің келісімімен ғана жасалады. 1B сатысындағы және кейбір 1A сатысындағы қатерлі ісіктерде лимфа түйіндеріне таралу қаупіне байланысты хирург патологиялық зерттеу үшін жатырдың айналасындағы лимфа түйіндерін алып тастауы мүмкін. Радикалды трахелектомияны құрсақ арқылы немесе қынап арқылы жасауға болады, және қайсысы жақсырақ екені туралы пікірлер әртүрлі. Лимфаденэктомиямен бірге іштің түбірін түбірден алып тастау әдетте екі-үш күндік ауруханада жатуды қажет етеді, ал көптеген әйелдер шамамен алты аптада жақсы жағдайға келеді. Операциядан кейін жүкті бола алатын әйелдерде ерте босану және түсік тарту қаупі бар. Операциядан кейін жүктілікке ұмтылмас бұрын кем дегенде бір жыл күту ұсынылады. Трахелектомия қатерлі ісікті толығымен алып тастаған жағдайда қалған жатыр мойнында қайталану сирек кездеседі. Алайда, жалпы өмір сүруге әсері туралы деректер шектеулі. Химиорадиацияға платина негізді химиотерапияны қосу, ерте сатыдағы жатыр мойны қатерлі ісігі (IA2–IIA) бар әйелдерде өмір сүруді жақсартуға және қайталану қаупін азайтуға көмектеседі. Кокран шолуында IB2 сатысындағы жатыр мойны...

Сахна

Прогноз қатерлі ісіктің сатысына байланысты. Эпителийішілік жатыр мойны неоплазмалары үшін болжам жақсы. Ем салғанда, инвазивті жатыр мойны қатерлі ісігінің ең ерте сатысындағы бес жылдық салыстырмалы өмір сүру көрсеткіші 92% құрайды, ал барлық сатыларды қосқандағы бес жылдық өмір сүру көрсеткіші шамамен 66% шамасында. Бұл статистиканы жаңа диагноз алған әйелдерге қатысты қолданғанда жақсартуға болады, ескере келетін жайт, бұл нәтижелер зерттелген әйелдерге бес жыл бұрын диагноз қойылған кездегі емнің жағдайына да байланысты болуы мүмкін. Емделген жағдайда, I сатыдағы қатерлі ісігі бар әйелдердің 80–90% және II сатыдағы қатерлі ісігі бар әйелдердің 60–75% диагноз қойылғаннан кейін 5 жылдан кейін тірі қалады. III сатыдағы қатерлі ісігі бар әйелдер үшін өмір сүру көрсеткіші диагноз қойылғаннан кейін бес жыл өткен соң 58% дейін төмендейді, ал IV сатыдағы қатерлі ісігі бар әйелдер үшін 17% немесе одан да аз көрсеткіш байқалады.

Ел бойынша

АҚШ-та ақ нәсілді әйелдердің бес жылдық өмір сүру көрсеткіші 69%, ал қара нәсілді әйелдердің 57% құрайды. Тұрақты скрининг арқасында қатерлі ісікке дейінгі өзгерістер мен жатыр мойны қатерлі ісігінің ерте сатылары ертерек анықталып, емделді. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, Ұлыбританияда жатыр мойны қатерлі ісігін алдын алу арқасында жыл сайын 5000 адамның өмірі сақталуда. Ұлыбританияда жылына шамамен 1000 әйел жатыр мойны қатерлі ісігінен қайтыс болады. Барлық скандинавиялық елдерде жатыр мойны қатерлі ісігін тексеру бағдарламалары қолданыста. Пап-тест 1960 жылдары скандинавиялық елдерде клиникалық практикаға енгізілді. Африка елдерінің жатыр мойны қатерлі ісігін алдын алу және бақылау жоспарларына қатысты жүргізілген зерттеуде, жоспарлар ВПЖ-ның ерте диагностикасы мен алдын алуға қарағанда, емделгеннен кейінгі өмір сүруге көбірек назар бөлгендігі байқалды.

Эпидемиология

Дүние жүзінде жатыр мойны қатерлі ісігі әйелдердегі қатерлі ісік ауруының және одан болатын өлімнің төртінші ең көп кездесетін себебі болып табылады. Емшек қатерлі ісігінен кейін әйелдердегі екінші ең көп кездесетін қатерлі ісік – жатыр мойны қатерлі ісігі, ол әйелдердегі барлық қатерлі ісік жағдайларының және өлімнің шамамен 8% құрайды. Жүктілік кезінде ең көп анықталатын қатерлі ісік – жатыр мойны қатерлі ісігі, оның жиілігі 100 000 жүктілікке 1,5-ден 12-ге дейін жетеді.

Австралия

2022 жылы Австралияда жатыр мойны қатерлі ісігінің 942 жаңа жағдайы тіркелді деп естіметеді. 2022 жылы әйелдің 85 жасқа дейін жатыр мойны қатерлі ісігіне шалдығу қаупі 180-нен 1-ге (немесе 0,56%) жетеді деп болжанып отыр. 2020 жылы 25-74 жас аралығындағы 165 әйел жатыр мойны қатерлі ісігінен қайтыс болды, бұл халықтың 100 000 әйеліне шаққанда 2 өлім көрсеткіші. 2016-2020 жылдар аралығында 25-74 жас аралығындағы 62 абориген және Торрес бұғазы аралдарының әйелдері жатыр мойны қатерлі ісігінен қайтыс болды, бұл халықтың 100 000 жергілікті әйеліне шаққанда 7 өлім көрсеткіші. 2016-2020 жылдар аралығында аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының әйелдерінің өлім-жітімі, жергілікті емес австралиялықтардың өлім-жітімінен 3,8 есе жоғары болды. 1991 жылы (1991-2005) ұйымдастырылған скрининг басталғаннан бері жатыр мойны қатерлі ісігімен ауыратын әйелдердің саны жыл сайын орташа есеппен 4,5%-ға төмендеп келеді. Жыл сайын екі рет Пап-тест тапсыру Австралияда жатыр мойны қатерлі ісігінің аурушаңдығын 90%-ға дейін азайтуға және жыл сайын 1200 австралиялық әйелді осы аурудан өлтіруден сақтауға мүмкіндік береді. Алдын ала болжам бойынша, алғашқы ВПҚ тестілеу бағдарламасының табыстылығының арқасында 2028 жылға қарай 100 000 әйелге жылына төрттен кем жаңа жағдай тіркеледі.

Канада

2022 жылы шамамен 1450 канадтыққа жатыр мойнының қатерлі ісігі диагнозы қойылатын болады. Шамамен 380 адам осы аурудан қайтыс болады деп күтілуде.

Үндістан

Үндістанда жатыр мойны қатерлі ісігімен ауыратын адамдардың саны артып келеді, бірақ жалпы алғанда, жасқа қарай түзетілген көрсеткіштер төмендеп жатыр. Әйелдер арасында кондом қолдану жатыр мойны қатерлі ісігімен ауыратын әйелдердің сауығу мүмкіндігін жақсартты.

Еуропалық Одақ

2022 жылға дейін Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы Еуропа аймағында жыл сайын 66 000-нан астам әйелге жатыр мойнының қатерлі ісігі диагнозы қойылатынын және осы алдын алуға болатын аурудан 30 000-нан астам әйелдің қайтыс болатынын хабарлады.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда жатыр мойны қатерлі ісігі әйелдер арасында ең көп кездесетін 12-ші ауру (2011 жылы шамамен 3100 әйелге диагноз қойылды), және қатерлі ісіктен болатын өлімдердің 1% құрайды (2012 жылы шамамен 920 адам қайтыс болды). 1988 жылдан 1997 жылға дейін 42% азайғанымен, Ұлттық денсаулық сақтау жүйесі (NHS) іске қосқан скрининг бағдарламасы жоғары нәтиже көрсетті, ең тәуекелге ұшыраған жас тобын (25–49 жас) 3 жыл сайын, ал 50–64 жастағыларды 5 жыл сайын тексеруден өткізеді.

Америка Құрама Штаттары

2019 жылы АҚШ-та шамамен 13 170 жаңа жатыр мойны қатерлі ісігі және 4250 жатыр мойны қатерлі ісігінен болатын өлім жағдайлары тіркеледі деп күтілуде. Диагноз қойылған кездегі орташа жас 50-ге жуық. 2012-2016 жылдар аралығындағы мәліметтерге сүйенсек, АҚШ-та 100 000 әйелге шаққанда жаңа жағдайлардың көрсеткіші 7,3 құрады. Жатыр мойны қатерлі ісігінен болатын өлім-жітім соңғы 50 жылда шамамен 74%-ға төмендеді, бұл көбінесе Пап-тест скринингінің кеңінен қолданылуының нәтижесі. HPV вакцинасы енгізілгенге дейін жатыр мойны қатерлі ісігінің алдын алу және емдеуге жұмсалатын жылдық тікелей медициналық шығын 6 миллиард долларға бағаланған.

Тарих

400 ж.б.э.: Гиппократ жатыр мойны қатерлі ісігінің емделмейтін ауру екенін атап өтті. 1925 ж.: Хинсельман колпоскопты ойлап тапты. 1928 ж.: Папаниколау Папаниколау әдісін әзірледі. 1941 ж.: Папаниколау және Траут: Пап-тест скринингі басталды. 1946 ж.: Пап-тест үшін үлгі алу үшін жатыр мойнын сыпыруға арналған Айлсбери шпатуласы жасалды. 1951 ж.: Генриетта Лакстың жатыр мойны қатерлі ісігінің биопсиясынан алынған алғашқы сәтті ин витро жасушалар желісі, HeLa. 1976 ж.: Харальд зур Хаузен мен Гисам жатыр мойны қатерлі ісігі мен жыныс мүшелерінің қабынуларында HPV ДНК-сын тапты; Хаузен кейіннен жұмысы үшін Нобель сыйлығын жеңіп алды. 1988 ж.: Пап-тест нәтижелерін баяндау үшін Bethesda жүйесі әзірленді. 2006 ж.: FDA алғашқы HPV вакцинасын бекітті. 2015 ж.: HPV вакцинасы денедегі бірнеше жерде инфекциядан қорғайтыны көрсетілді. 2018 ж.: HPV вакцинасының бір дозамен қорғауға қабілетті екенінің дәлелдері алынды. 20 ғасырдың басында эпидемиологтар жатыр мойны қатерлі ісігінің жыныстық жолмен жұғатын ауру сияқты екенін байқады. Қорытындылай келе: Жыныстық қызметпен айналысатын әйелдерде жатыр мойны қатерлі ісігі жиі кездеседі. Бұл, Ригонидің 1841 жылғы мақаласында, монастырға кірмес бұрын жыныстық қатынаста болған әйелдерден басқа, монастырьларда сирек кездесетін жағдай еді. Бұл ауру бірінші әйелі жатыр мойны қатерлі ісігінен қайтыс болған ер адамдардың екінші әйелдерінде жиі кездеседі. Еврей әйелдерінде бұл сирек кездеседі. 1935 ж. Сивертон мен Берри қоянның тері қатерлі ісігімен RPV (қоян папиллома вирусы) арасындағы байланысты анықтады. (HPV түрге тән, сондықтан қояндарға жұқтыруға болмайды). Бұл тарихи байқаулар жатыр мойны қатерлі ісігінің жыныстық жолмен жұғатын агенттің салдары болуы мүмкін екенін ұсынды. 1940 және 1950 жылдардағы алғашқы зерттеулер жатыр мойны қатерлі ісігін смегмамен байланыстырды. 1960 және 1970 жылдары аурудың себебі герпес симплекс вирусының инфекциясы деп күдіктелді. Қорытындылай келе, HSV ықтимал себеп ретінде қарастырылды, өйткені ол әйелдердің репродуктивтік жолдарында тіршілік ететіні, белгілі қауіп факторларымен үйлесетін жыныстық жолмен жұғатыны белгілі, мысалы, еркіндіксіздік және төмен әлеуметтік-экономикалық жағдай. Герпес вирустары басқа да қатерлі ауруларға да қатысты, соның ішінде Буркитт лимфомасы, мұрын-жұтқыншақ карциномасы, Марек ауруы және Люке бүйрек аденокарциномасы. HSV жатыр мойны ісігі жасушаларынан табылды. Адам папиллома вирусының (HPV) сипаттамасы 1949 ж. электронды микроскопия арқылы берілді, ал HPV ДНК 1963 ж. анықталды. HPV жатыр мойны қатерлі ісігі тіндерінде тек 1980 жылдары ғана анықталды. Содан бері HPV барлық жатыр мойны қатерлі ісігіне қатысты екені дәлелденді. Көрсетілген вирус субтиптері: HPV 16, 18, 31, 45 және басқалары. 1980 жылдардың ортасында басталған жұмыстар нәтижесінде HPV вакцинасы Джорджтаун университетінің медициналық орталығы, Рочестер университеті, Австралиядағы Квинсленд университеті және АҚШ Ұлттық қатерлі ісіктер институтының зерттеушілерімен бірдей әзірленді. 2006 ж. АҚШ Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) Merck & Co. компаниясы Gardasil сауда атауымен сатқан алғашқы алдын алу HPV вакцинасын бекітті. 2020 жылдың қарашасында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ассамблеясының қолдауымен 2050 жылға қарай жатыр мойны қатерлі ісігін жою стратегиясын ұсынды. Стратегия 15 жасқа дейінгі қыздардың 90%-ын вакцинациялауды, 35 жасқа дейінгі әйелдердің 70%-ын скринингтен өткізуді және 45 жасқа дейін қайтадан тексеруді, сондай-ақ жатыр мойны ауруымен ауыратын әйелдердің 90%-ын емдеуді қамтиды.

Австралия

Австралияда абориген әйелдерінің жатыр мойны қатерлі ісігінен қайтыс болу қаупі, абориген емес әйелдерге қарағанда бес есе артық, бұл абориген әйелдерінің Пап-тест тапсыру жиілігінің төмен екенін көрсетеді. Түпкілікті әйелдердің жатыр мойнынан скринингтен өтуіне кедерілтің бірнеше факторы бар, соның ішінде абориген қауымдастықтарында осы тақырыпты талқылаудағы ұялмаушылық, ұят сезімі, процедураға қатысты алаңдаушылық және қорқу. Скринингтік қызметтерге қол жеткізудегі қиындықтар (мысалы, көлік мәселелері) сондай-ақ, әйел дәрігерлердің, Пап-тестті жүргізуге оқытылған мамандардың және оқытылған абориген әйелдері денсаулық сақтау қызметкерлерінің жетіспеушілігі де проблема болып табылады. АХКК-ның ғылыми кеңесшісі – Гардасил жатыр мойны қатерлі ісігіне қарсы вакцинасын жасаған ғалымдардың бірі Иан Фрейзер. 1996 жылы сол кездегі Австралия премьер-министрі Джон Ховардтың әйелі Жанет Ховардқа жатыр мойны қатерлі ісігі диагнозы қойылды және ол бұл ауру туралы алғаш рет 2006 жылы жария түрде айтты.

Америка Құрама Штаттары

2007 жылы американдық әйелдер арасында жүргізілген сауалнамада 40% HPV инфекциясы туралы естігенін, ал олардың жартысынан да азы оның жатыр мойны қатерлі ісігін тудыратынын білгені анықталды. 1975-2000 жылдар аралығындағы бойлық зерттеуде, төмен әлеуметтік-экономикалық деңгейдегі адамдардың қатерлі ісіктің соңғы сатысында диагноз қойылу көрсеткіштері мен ауруға шалдығу деңгейі жоғары болғаны байқалды. Сатыны ескергеннен кейін де өмір сүру көрсеткіштерінде айырмашылықтар сақталды. АҚШ-тағы әйелдер HPV инфекциясы, вакцинация және жатыр мойны қатерлі ісігіне байланысты стигмаға ұшырайды. Бұл көбінесе әлеуметтік айыптау мен қабылдамау қорқынышынан, өзін кінәлаудан және ұяттан туындайды, сонымен қатар гендерлік және әлеуметтік нормалардың күшті теріс әсері бар, себебі адам папилломавирусы инфекциясы мен жатыр мойны қатерлі ісігі көп сексуалдық байланыстарға бару немесе профилактикалық тексерулерді ұмыту сияқты жауапсыз мінез-құлықтың салдары деген қабылысқа байланысты стигматизацияланды.

ЛГБТК тобы

Трансгендерлік ерлер мен жынысы әртүрлі адамдар, егер жатыр мойны болса (ішінара сақталған болса да) немесе бұрын жатыр мойны қатерлі ісігі немесе қатерлі ісікке дейінгі жағдайлар болған және 21 жастан асқан, сондай-ақ өмірінде кемінде бір рет жыныстық қатынас жасаған болса, жатыр мойны қатерлі ісігіне скринингтен өтуі керек. Трансмаскулиндер цисгендер әйелдермен бірдей жатыр мойны қатерлі ісігіне шалдығуы мүмкін, бірақ дисфория, жыныстық идентификацияның жоққа шығарылуы немесе денсаулық сақтау ұйымдарының жеке тұлғаны әлсіретуі, сондай-ақ ҚВП және жатыр мойны қатерлі ісігі туралы бұрыс хабарлау салдарынан скринингке қатысу мүмкіндігі төмен. Денсаулық сақтау ұйымдары трансмаскулиндерді жатыр мойны қатерлі ісігіне шалдығу қаупі төмен деп есептейді. Төменгі жағындағы операция жасалмаған трансгендер әйелдерде жатыр мойны қатерлі ісігінің қаупі жоқ, себебі оларда жатыр мойны жоқ. Вагинопластика және мүмкін жатыр мойны жасау үшін операция жасаған транс әйелдерде жаңа қуыс немесе жаңа жатыр мойны тіндерінде қатерлі ісік пайда болу қаупі өте төмен, себебі бұл тіндер цисгендер әйелдердегі жатыр мойны тіндерінен өзгеше жасушалардан тұрады. Жатыр мойны қатерлі ісігіне скринингтен өту транс әйелдерге қажет емес, себебі оларда жатыр мойны жоқ. Жатыр мойны бар интерсекс адамдар да жатыр мойны қатерлі ісігіне шалдығуы мүмкін.