Кіріспе

Этностық қатысу және футбол – әртүрлі нәсілдер мен елдерден келген ойыншылардың қатысуымен футболдың әлемдік деңгейде қабылдануын сипаттайды. Футбол 18 ғасырда Англияда басталып, бүкіл әлемге тарағанмен, еуропалық емес ойыншылардың жолы кейде қиындықтарға тап болды, себебі көптеген елдерде нәсілшілдік мәселесі әлі де күшті. Еуропалық емес нәсілдерден шыққан адамдар кейде еуропалық футболда ойыншы ретінде қабылданбады. Бірақ, қоғамдағы өзгерістер мен нәсілшілдікке қарсы күрес жүргізген ұйымдардың ықпалымен бұл жағдай соңғы жылдары өзгерді. УЕФА және Еуропалық Одақ «Еуропадағы Расизмге Қарсы Футбол» (FARE) жобасын қолдайды, ол нәсілшілдікті тоқтатуға бағытталған.

Жаһандану

Жаһандану футболда біртекті мәдениет сезімін қалыптастырды, онда әртүрлі этникалық топтардан шыққан ойыншылар бір командада жиналды. Бұл командаға "ұлттықтан асқан" (Maguire J, 2009) бірлік құруға мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде жергілікті немесе ұлттық ерекшелігін жоғалтады, бірақ команданың өнімділігін жақсартатын күшті жақтарға ие болады. Бұған Англиядағы Премьер-лига командалары жақсы мысал. Осы командалардың барлығы әртүрлі этникалық топтардан құралған ойыншылардан тұрады және әлемдегі ең жақсы ойыншылар саналады. "Манчестер Юнайтед" 2008 жылы ФИФА Клубтар әлем чемпионатының чемпионы атанды, бұл командадағы этникалық әртүрліліктің маңыздылығын көрсетті – чемпиондық ойынындағы ойыншылардың үш бөлігі ғана ағылшын тегінен болды. Жаһандану футболға басқа да жақтан әсер етті. Джон Наурайт (2004) жаһандану процесінде жергілікті және ұлттық ерекшеліктер, әсіресе Футболдан әлем чемпионаты сияқты маңызды спорттық шаралар кезінде ерекше атап өтілетінін түсіндіреді. 2006 жылғы Футболдан әлем чемпионатын әртүрлі елдерден және этникалық топтардан келген шамамен 715,1 миллион адам тамашалады, бұл оны тарихтағы ең көп көрілген шараға айналдырды. Бұл бизнестің өз брендін жарнамалау үшін демеушілік және қаржыландыру мүмкіндіктерін іздеуіне әкелді, нәтижесінде футболда коммерциялық үрдіс күшейді.

Коммерциализм

1992 жылы Руперт Мердок пен British Sky Broadcasting ағылшын FA Премьер-лигасын теледидардан көрсету құқығын 304 миллион ағылшын фунт стерлингіне сатып алды, бұл бұрынғы келісімшарттан 600% көп. Футболға деген ынта-күшті қызығушылықты пайдаланып, матчтар спутниктік теледидар арқылы бүкіл әлемге таратылды, бұл лиганы футболдың "бағалы қазынасына" айналдырды. Осыдан бері әртүрлі этникалық топтардан келген жас ойыншылар осы лигада танымалдыққа, ақшаға және футболдағы өзінің ең жақсы жетістігіне қол жеткізу үшін күш салып бақты. Сату және жарнама мен технология арқылы түскен кірістер футболдың коммерциялық дамуында шешуші рөл атқарды, нәтижесінде спорттың жаһандануына әкелді. Спорт ұйымдарының бизнес-модельді қабылдауының басты себебі – болашақтағы қаржылық тұрақтылықтарын қамтамасыз ету. Көрермендер нарығында үлесті арттыру үшін, әртүрлі елдерден танымал футболшылар, сондай-ақ олардың адал жанкүйерлері бар ойыншылар шақырылады. Мысалы, Премьер-лигадағы «Ливерпуль» футбол клубы Испаниядан Фернандо Торресті алды, ол жергілікті клубта ойнап, көптеген жанкүйерлерге ие болды. Бұл оның жанкүйерлерінің өз ойыншысын қолдау мақсатымен, бұрынғы клубтарына деген адалдығын өзгертуіне себеп болды. Бұл өз кезегінде спорттағы этникалық әртүрлілікті арттырды, сонымен қатар ойыншылар арасындағы нәсілшілдік мәселесіне назар аударды.

Футболдың алғашқы кезеңдері (1880-1960 жылдар)

Бірнеше елде қара түсті футболшыларды көрермендер жиі мазалады; футболшыларға нәсілдік ұғымдарды айту, ән салу, тіпті банандар лақтыру оқиғалары жиі кездесетін, бірақ футболдың алғашқы күндерінен бері Еуропада қара түсті футболшылар ойнап келген. Эндрю Уотсон, әуесқой футболшы, 1880-ші жылдардың басында Шотландия құрамасына үш рет шақырылған және Куинс Парк сапында Шотландия кубогында ойнаған. Артур Уортон, Престон Норт-Энд және Шеффилд Юнайтед сияқты клубтарда ойнаған, әлемдегі алғашқы қара нәсілді кәсіби футболшы деп танылған. Джек Лесли Англия құрамасына шақырылған алғашқы қара түсті футболшы болды, бірақ ешқашан өз елі үшін ойнаған жоқ – бұл оның терісінің түсіне байланысты болған деп есептеледі. Фрэнк Су Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Англия құрамасында ойнаған алғашқы (қазірге дейін жалғыз) этникалық қытай футболшысы болды, бірақ бұл ресми халықаралық матч емес еді. 20-ғасырдың басында және ортасында Ұлыбританияда Эдди Паррис (қара Уэльс құрамасының ойыншысы), Мұхаммед Абдул Салим (Селтик үшін ойнаған үнді футболшысы), Тевфик Абдулла (Дерби Каунти үшін ойнаған египеттік), Ямайкалық Линди Делапенха (Миддлсброға ауысудан бұрын Портсмутпен титул жеңген), оның отандасы Гил Херон (Селтик үшін ойнаған) және Чарли Уильямс (Донкастер Роверс үшін ойнаған британдық қара қорғаушы, кейіннен сәтті әртіс болған) сияқты ақ емес футболшылар да болды.

Қазіргі заманғы футбол (1960 жылдан бастап)

Вив Андерсоннан бастап қара терілі футболшылар ғана Англия ұлттық футбол құрамасына қабылдана бастады. Содан бері көптеген қара терілі ойыншылар Англия құрамасынан ойнады, ал кейбіреулері капитандыққа ие болды, атап айтқанда Пол Инс, Джон Барнс және Сол Кэмпбелл. Бүгінде ірі лигаларда аз ұлт өкілдерінің ойыншылары футболдың бір бөлігіне айналды және олар қолдауға ие. Бұл 1998 жылғы ФИФА әлем чемпионатында жеңіске жеткен Франция құрамасында көрінді: құрама әртүрлі түкпірден келген француз азаматтарынан, соның ішінде бірнеше елдерден/колониялардан келген иммигранттар мен олардың ұрпақтарынан тұрды, мысалы, Аргентина (Дэвид Трезеге), Сенегал (Патрик Виейра), Француз Гвианасы (Бернар Лама), Мартиника (Тьерри Анри), Гваделупа (Лилиан Тюрам және Бернар Диомед), Гана (Марсель Десайи), сондай-ақ Жаңа Каледония (Кристиан Карембё), этникалық армян және калмық (Юри Джоркаефф), армян тегінен таралған тағы бір ойыншы (Ален Богосян), баск тілінде сөйлейтін (Биксенте Лизаразу), сондай-ақ сол аймақтың тумасы капитан Дидье Дешамп, бретон (Стефан Гиварш), ата-анасы Португалия мен Испаниядан шыққан Роберт Пирес және бербер (Зинедин Зидан). Бұл құрам француз отаршылдығының тарихи мұрасы ретінде қарастырылды, онда иммигранттардың үлесі әлі де керісіп, қақтығыстарға себеп болып тұр. 2004 жылғы оқиғалар да ірі лигалардың кейбіреулерінде осы жағдай сақталғанын көрсетті, онда басқа ұлттан шыққан ойыншылардың саны көрінеді. Сол жылы Англия Испаниямен Мадридте ойнаған кезде, әлемдік бұқаралық ақпарат құралдары испан жанкүйерлерінің алаңдағы қара терілі ойыншыларға "маймылдың дыбысын" естігенін хабарлады, бұл испан футбол федерациясын өз жанкүйерлері үшін кешірім сұрауға мәжбүр етті. 2005 жылдың 27 қарашасында Кот-д'Ивуар футболшысы Марк Зоро Италияның "Мессина" командасынан ойнап тұрғанда, "Интер" жанкүйерлері тарапынан нәсілдік ұятқа ұшырады, тіпті ол допты алып, алаңды тастап кетуге әрекеттенді. Бұл итальян футбол федерациясын келесі аптадағы матчтарды расизмге қарсы акциядан кейін кешіктіріп бастау туралы ұсыныс жасауға итерді. Бұл Еуропалық Одақ заң шығарушыларының ұлттық футбол федерациялары мен клубтарына қарсы Еуропалық аумақта заңдық санкциялар салуымен бірге болды, егер олардың жанкүйерлері нәсілшілдік әрекеттерге қатысқан жағдайда.

Австралия

Этникалық азшылықтар Ұлттық футбол лигасының құрылуында шешуші рөл атқарды, ол 1977 жылдан 2004 жылға дейін Австралияның жоғары деңгейдегі чемпионаты ретінде өтті. Алайда, Оңтүстік Мельбурн, Сидней Олимпик, Сидней Юнайтед, Аделаида Сити және Маркони сияқты клубтар Лига төрағасы Дэвид Хилл қабылдаған, этникалық байланыстарын үзуге бағытталған саясатқа тап болды. "Геллас", "Хорватия" және "Ювентус" сияқты атаулар клубтардан алынып тасталды, мақсаты осы этникалық топтардан тыс жаңа жанкүйерлерді тарту болды, бірақ төмендеген көрермендер саны мен қаржылық қиындықтар NSL-нің таратылуына себепкер болды. Одан кейін 18 ай өткен соң, А лигасы Ұлттық клубтардың идентификациялық саясатымен іске қосылды, бұл клубтардың этникалық байланыстарын қабылдамау ережесі болды. Мельбурн Виктори және Орталық жағалау Маринерс сияқты бірнеше командалар жаңадан құрылды. NSL-дің бұрынғы қуатты клубтарының көпшілігі қазіргі таңда аймақтық лигаларда үстемдік танытып, 2019 жылы кемсітушілік негізде Ұлттық клубтардың идентификациялық саясаты өзгертілді.

Футболдағы дін

Кейде белгілі бір клубтар діни конфессиялармен байланысты болған, мысалы, «Тоттенхэм Хотспур» және «Аякс» яһуди дінімен, немесе Глазго қаласындағы «Олд Фирм» – «Рейнджерс» және «Селтик» клубтары, олар тиісінше протестант және римдік католик болып есептеледі. Бұл зорлық-зомбылыққа және кейде өлімге алып келген, бірақ көбінесе одан артық емес, қарапайым қорлаушы атаулармен шектеледі.

"Шығыс" футболшылары

Шығыс елдерінен шыққан футболшылар еуропалық футболда өз орнын тапқан. Хонг Й 'Фрэнк' Су Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Англия құрамасы сапында 9 рет ойнады. Сэмми Чунг 1972 жылы «Уольвергемптон Уондерерс» клубын УЕФА кубогының финалына жеткізді, ал кейіннен бас тренер ретінде оларды ескі 2-ші дивизионнан ескі 1-ші дивизионға көтеруге көмектесті. Үнді-маврикий тегінен шыққан Викаш Дхорасу 2006 жылғы ФИФА әлем чемпионатында Франция құрамасы үшін өнер көрсетті. Оңтүстік кореялық Пак Джи Сунг, «Манчестер Юнайтед» сапында ойнаған, Еуропаның ірі клубтарында өркендей алатын азиялық футболшының жарқын мысалы. Одан бұрын жапон футболшысы Хидетоши Наката «Перуджа», «AS Рома», «Парма», «Болонья», «Фиорентина» және соңғы кезде «Болтон Уондерерс» сияқты еуропалық клубтарда ойнаған. Тағы бір жапон футболшысы Шунсуке Накамура жылдамдық пен төзімділік жетіспейтініне қарамастан, «Селтик ФК» клубының 2006-2007 жылғы Шотландия Премьер-лигасында жеңіске жеткеніне үлкен үлес қосты. 20-шы ғасырда Еуропаның үздік лигаларында табысқа жеткен азиялық футболшының ең танымал өкілі – корейлік шабуылшы Ча Бум Кун. Ол Германия лигасында «Дармштадт», «Франкфурт» және «Леверкузен» клубтарында ойнап, 308 матчта 98 гол соқты. Кейін Халықаралық футбол тарихы және статистика федерациясы оны «Азияның ғасыр футболшысы» деп атады. Кореялық, ирандық, қытайлық және жапондық футболшылар да Еуропадағы клубтарында негізгі құрамға іліге алды. Кейбір футбол клубтары азиялық футбол жұлдыздарын жалдау арқылы ойыншының өкілдік ететін Азия елінен тауар сату көлемін арттыруды мақсат етеді. Алайда, 2007 жылы Ұлыбританияда жоғары лигада азиялық футболшылардың жетіспеушілігі туралы наразылықтар туды.