Кіріспе

Христиан қоғамының Бас жетекшісі Ян Филипп Рутаан (23 қараша 1785 – 8 мамыр 1853) – голландиялық иезуит, Иса қоғамының жиырма бірінші Бас жетекшісі сайланды.

Ерте өмір және қалыптасуы

Ол Франкфурттан Амстердамға көшіп келген, кейіннен католик дініне өткен кальвинист отбасынан дүниеге келді. Үш бауырдың ең кішісі Ян Филип 16 жасында туған қаласындағы гимназияны бітірді. Одан кейін ол Athenaeum Illustre (жоғары мектеп) -ге түсіп, төрт жыл бойы профессор Дэвид Якоб ван Леннеп басшылығымен классикалық білімін жетілдірді. Амстердамдағы де Крийтберг шіркеуінде алтарь қызметкері болып жұмыс істеген жас Рутхаан бұрынғы иезуит дін қызметкерлерімен танысты, олар оның иезуит болу ниетін білгеннен кейін оны Ресейге жіберді. 1804 жылы ол өзінің туған жерін тастап, Рим папасы VII Пийдің (1801) жақында Ресейде өмір сүруіне рұқсат берген Иса қоғамына қосылды. Дюнабургте (Латвия) жаңадан кірушілер курсын аяқтағаннан кейін, 1806 жылдан 1809 жылға дейін Дюнабургтегі иезуит гимназиясында мұғалім болып тағайындалды. Ол поляк тілін жақсы меңгерген, сонымен қатар француз тілін де білген, ал классикалық латын, грек және еврей тілдері де оған жақсы таныс болған. Кейіннен ол Полоцктегі иезуит колледжінде философия мен теологияны оқыды және 1812 жылы дін қызметкеріне бекітілді.

Мансап

Келесі төрт жыл (1812-16 жж.) Пуццада риторика профессоры қызметін атқарды; бұл Наполеон соғыстарының қызыл дауылды кезеңі, дәл сол уақытта Пий VII Иса қоғамын қайта құрды (1814 ж.). Келесі төрт жыл, 1816-1820 жылдары Рутхан Ақ Ресейдегі (қазіргі Беларусь) Орша қаласында мұғалім және пасторлық қызметтерді бірге атқарды. Бірақ ол Иса қоғамындағы соңғы діни антын бергеннен кейін (1819 ж.), иезуиттерді Ресейден қууының (1820 ж.) салдарынан жер аударылды. Жер аудару жолы Швейцариядағы Бриг қаласында аяқталды. Ол онда үш жыл бойы риторикадан сабақ берді. Кейін Рутхан Туринде жаңадан ашылған колледждің ректоры болып тағайындалды, ал көп ұзамай, 1829 жылы Италияның вице-провинциалы болды.

XXI жалпы жиналыс (1829)

Луиджи Фортистің қайтысымен 21-ші жалпы жиын шақырылды, ол 1829 жылғы 9 шілдеде (төртінші дауыс беруде) Ян Филипп Рутаанды Бас жетекші етіп сайлады. Жиын Рутаанға берген тапсырма жаңа ғана құрылған "жаңа" қоғамды нығайту және тұрақтандыру болды: жаңа мектептер ашуды баяулату, иезуиттердің интеллектуалдық және рухани дамуын жақсарту, бұрынғы тәжірибелерді қайта енгізу (жылдық хаттар, үш жыл сайынғы прокураторлар жиындары, т.б.), ресми хабарласу үшін латын тілін сақтап отыру, соңғы әдепкіге қабылдау кезінде қатаң талаптар қою және т.б.

Бас діни қызметкер

Рутханға қоғамның ішкі рухын сақтау және нығайту есебінен абырой жинады. Осы мақсатта ол өзінің он бір айналма хатының тоғызына ден қойды, қызметке кіргеннен кейін көп ұзамай біріншісімен бастады. Бұл "De amore Societatis et Instituti nostri" (1830) сияқты бағдарлама болды. Осы мақсатқа жету үшін ол сондай-ақ Игнатийдің рухани жаттығуларының жаңа басылымымен жұмыс істеді, оған кіріспе және түсіндірмелер қосты. 1832 жылы ол 1830-31 жылдары Римде өткен комиссиядан кейін жаңа Ratio Studiorum (Оқу тәртібі) жариялады. Бірақ педагогикалық реформаға уақыт келмеген еді. Бұл мәтін дәстүрлі иезуит білімінің артықшылықтарын қайта растады. Жаңа тенденциялар мен либералдық идеялар күдік тудырды. Рутхан елшілік қызметтерінің ауқымын кеңейтті және жарқын хатында (De missionum exterarum desiderio, 1833) шетелдік миссияларға еріктілерді шақырды. Өкілеттігінің соңында (1853) Америка, Африка және Азиядағы теңізден тыс миссиялардағы иезуиттердің саны 1014-ке жетті. Ол уағыз айту және ауылдық миссиялар сияқты дәстүрлі елшілік жұмыстарды да қолдады. 1837 жылы Римде холера эпидемиясы болғанда, ол иезуиттерді ауруларға көмек көрсетуді ұйымдастыруға жіберді. 1838 жылы ол АҚШ-тағы Джорджтаун университетінде болған иезуиттердің құл сатуына араласып, "Құлдарды сату арқылы жандарымызды жоғалтудан гөрі қаржылық қиындыққа тап болған абзал" деді. Интеллектуалдық жұмыс қайта жанданды: Болландистер және тарихи зерттеулер. "La Civiltà Cattolica" басылымы қолға алынды. Интеллектуалдық еңбекпен бірге иезуиттер итальян философы Антонио Росмини сияқты даулы мәселелерге де оралып келді.

Жолда

Бұл қиын заман болды. Езуиттер көбінесе 1848 жылғы төңкерістер кезінде бір елден екінші елге қуылды. Рутхан оларға қиындықтарға қарсы жігерлендіретін хаттар жіберіп отырды. Рутханның өзі Рим Республикасы тұсында Римнен екі жылға қашуға мәжбүр болды. Бұл оған Франция, Бельгия, Нидерланды, Англия, Ирландиядағы езуит қауымдастықтары мен қызметтерін аралау мүмкіндігін берді; ол мұны істеген тұңғыш басшы болды. Бірақ ол оралғанда денсаулығы сырға салып, күші әлсіреп, әлсіздік ұстамалары жақындап келе жатқан соңынан хабар берді.

Бағалау

21 жыл бойы Қоғамды басқарған Рутхан 1853 жылғы 8 мамырда Римде қайтыс болды. Осы жылдар ішінде иезуиттердің саны 2137-ден 5209-ға дейін артты, ал жоғары мектептердің саны 55-тен 100-ге жетті. Рутхан – өте талантты және қабілетті әкімші болды, сонымен қатар ол Қоғамды жаңарту және рухани жақсартуға талмай берілді. Ол сол заманғы шіркеу өкілі болды, яғни 19 ғасырдың ортасында Еуропаны өзгертіп жатқан әлеуметтік-саяси идеяларға толыққанды ашық емес еді. Рутханның өмірбаяуын жазған автор оның мінезін былай сипаттады: Табиғатынан шаршағыш, ол христиандық өзін-өзі шектеу арқылы барлық құштарлықтарын бақылап, барлық істе салмақтылық пен шамалылықты сақтады – осы ерекшелік оның ең басты қасиеті болды.