Кіріспе

Джозеф Альберт Райт (1810-1867) – американдық саясаткер, АҚШ-тың Индиана штатының оныншы губернаторы, 1849 жылдың 5 желтоқсанынан 1857 жылдың 12 қаңтарына дейін қызмет етті және банк ісіне қарсылығымен ең көп танылды. Оның ұстанымдары оның және Индиана штатының Бас Ассамблеясы арасында жік тудырды, олар оның банктерге қарсы барлық ветоларын қабылдамады. Ол бұл актілерге қарсы заңдық шағымданулар жасады, бірақ Индиана Жоғарғы Соты оның пайдасына шешім шығармады. 1850-1851 жылдары штаттың екінші конституциялық конвенциясы өтті, онда қазіргі Индиана Конституциясы жасалды. Ол жаңа конституцияны қолдады және оны қабылдауға шақырып, штат бойынша сөздер айтты. Оның өкілеттік мерзімі бойы штаттық Демократиялық партияның жетекшісі сенатор Джесси Д. Брайт оған қарсы болды. Губернаторлық қызметтен кейін ол Пруссияға АҚШ-тың Төтенше елшісі және толық өкілетті министрі болып тағайындалды және Америка Азамат соғысы басталарға дейін осы лауазымда қызмет етті. Демократ болғанымен, ол соғыс кезінде ашық түрде Одақ жақтасы болды және адалдықсыздық үшін Сенаттан қуылған «Копперхед» Джесси Д. Брайттың мерзімін толтырып, АҚШ сенаторы болып сайланды. Соғыстан кейін ол елшілік лауазымына қайта тағайындалды және Берлинде, Пруссияда қайтыс болғанға дейін осы лауазымда қалды.

Отбасы және білім

Джозеф Альберт Райт 1810 жылдың 17 сәуірінде Вашингтон, Пенсильвания қаласында Джон мен Рейчел Сейман Райттың ұлы болып дүниеге келді. 1820 жылы ол отбасымен бірге Индиана штатының Блумингтон қаласына көшіп келді, онда ол мемлекеттік мектепке қатысты. Оның әкесі кірпіш қалаушы болған және Индиана мемлекеттік семинариясының (қазіргі Индиана университеті) алғашқы залдарының құрылысында жұмыс істеген еңбекшілердің бірі болды. Ол болашақ Айова сенаторы Джордж Г. Райттың бауыры болды. Әкесі он төрт жасында қайтыс болды, соның салдарынан отбасы мүсіркеуге ілікті. Райт мектеп оқуын жалғастыру үшін және отбасына көмектесу үшін үй күзетшісі, шіркеу қоңыраушысы және кейде кірпіш қалаушы болып жұмыс істеді. Блумингтонде тұрғандықтан, ол үйде тұрып семинарияға қатыса алды, бұл білім алуды оған қолайлы етті. Оның көптеген сыныптастары бай отбасылардан шыққан, ал ол үйінің маңындағы орманнан жинаған жаңғақтар мен жемістерді сату арқылы ақша табатын. Райт классикалық білім алып, грек және латын тілдерін үйренді. 1828 жылы бітіріп, заңгер болуға шешім қабылдады. Ол Оңтүстік Индиананың көрнекті судьялары мен саяси қайраткерлерінің бірі Крейвен Хестердің кеңсесінде заңды оқыды және 1829 жылы адвокаттыққа қабылданды. Содан кейін ол Роквиллге көшіп, заң кеңесмесін ашты, онда ол бай жергілікті шаруаның қызы Луиза Кукпен танысты. Ол ынталы методист болды және Райтты 1831 жылдың 30 қарашасында үйленуге дейін дінін өзгертті. Жұбайлардың ұлдары болды, бірақ Луизаның нашар денсаулығы және бірнеше рет маляриямен ауруы оған басқа балалар тудыруға мүмкіндік бермеді, сондықтан олар 1832 жылы қызды асырап алды. Райт методист шіркеуінде өте белсенді болып, жексенбілік мектептерді және мемлекеттік мектептердегі діни оқуды жақтады. Оның ерте қолдауының көп бөлігі шіркеуден келді және оның көптеген сайлау жиналыстары методист шіркеулерінде өтті.

Мемлекеттік заң шығарушы

Райт заңгерлік кеңсесі арқылы штат өкілі Уильям Перкинс Брайантпен дос болды. 1832 жылы Брайант Кентуккиге көшіп, өкілдік орнын бос қалдырды және Райтты оны иеленуге шақырды. Оның қолдауымен Райт Парк округінен Индиана штатының Өкілдер палатасына сайланды және бір жылдық мерзімге қызмет етті. Осы мерзімде ол Индиана банкінің жарғысын қолдады, бұл оның округіндегілерге ұнамайтын әрекет болды, және ол қайта сайлануға үміткер болғанда жеңіліске ұшырады. 1836 жылы ішкі жақсартуларды қолдап, ол қайтадан сайлауға түсіп, екінші мерзімге сайланды; бұл штаттың ішкі жақсартуға құштарлық танытқан кезі еді және ол оны іске асыру туралы заңға дауыс берді. 1838 жылы ол Индиана штатының бірінші округінің прокуроры болу үшін Бас Ассамблеядан кетті, бірақ үнемі саяхаттауды ұнатпағанын түсінді және келесі жылы қызметтен кетті. 1839 жылы ол Индиана штатының Сенатына үміткер болды. Науқан қиын өтті, ол Индиана территориясының бұрынғы танымал губернаторы Уильям Генри Харрисон АҚШ Президенті болған жылы өтті. Райт «ашулы және қаһарлы» науқанда Уиг партиясынан Эдвард В. МакГаутиге қарсы күресті. Оның қарсыласының бір жарияламасында Райт Харрисонға қарсы «Құдайды қарғыс айтатын аузын ашуға батыл опасыз иттің» деп сипатталды. Райт сайлауда 171 дауыспен жеңіске жетті. Бұл сайлау Райт пен Уиг партиясы арасындағы жеке антагонизмді күшейтті.

Конгресс мүшесі

1840 жылғы заң шығару сессиясынан кейін Райт өзінің заң кеңсесін губернатор мен президент Эндрю Джексонның досы, конгрессмен Тилгман А. Говардпен бірге қайта ашты. Тилгманның ұсынысымен ол 1843 жылы вигтер басым болған округте Конгресске үміткер болып, сайлауда үш дауыс айырмасымен жеңіске жетті. Конгресте ол құлдықтың кеңеюіне қарсы болды, бірақ отарлау және біртіндеп азат етуді қолдады. 1845 жылғы қайта сайлауда 171 дауыспен жеңілді. 1847 жылы тағы да үміткер болды, бірақ тағы да шайқаста жеңілді. Виг округіндегі оның танымалдылығы партиядағы беделін арттырды. 1849 жылы Райт Уиткомбты құлдықты қолдаған демократ көшбасшысы Джесси Д. Брайтқа қарсы Сенатқа сайлауда қолдады. Райт Брайтті өзінің ең үлкен қарсыласы деп санады және мүмкіндігі бар кезде оның саяси жетістіктеріне кедергі келтіруге тырысты. Адалдығы үшін Уиткомб Райттің штаттың 1849 жылғы демократтық конвенциясында губернаторлыққа ұсынылуын қамтамасыз етті, оған Уиткомб төрағалық етті. Штаттық партия құлдық және инфрақұрылымдық жобалар мәселесінде үлкен даулы болды. Уиткомб екі тарапты да қанағаттандыруға тырысып, құлдыққа қарсы және инфрақұрылымға қарсы позицияны қабылдады. Губернатор ретінде Райт Кэлвин Фэрбанкті, құлдарға Жерасты теміржолы арқылы Кентуккиден қашуға көмектескен методист пасторын қамауға ордер берді. Райттың қолтаңбасының нәтижесінде 1851 жылы Фэрбанк Индиана штатының Джефферсонвилл қаласында Кентуккиліктер тарапынан ұрланып, сотқа Кентуккиге сүйреліп әкелінді және 1850 жылғы қашқан құлдар туралы заңға сәйкес он бес жылға бас бостандығынан айырылды. Түрмеде Фэрбанк 1864 жылы кешірім алғанға дейін 30 000-нан астам қамшы соққан деген хабар бар. Оның әйелі 1852 жылдың 21 мамырында безгекке шалдығып қайтыс болды. Райт 1854 жылдың 15 тамызында Харриет Бурбриджге қайта үйленді, олардың егіздері болды: Жозеф Альберт кіші (1855–1932) және Харриет (1855–1923). Екінші әйелі бала туғаннан кейін көп ұзамай 1855 жылдың қазанында қайтыс болды. Оның басшылығымен Индиана штаты қазіргі конституциясын қабылдады, ал Райт 1851 жылғы сайлауда оны қабылдауда маңызды рөл атқарды. Райт салық реформасын жақтаған конвенцияға делегат ретінде қатысты, негізінен штаттық мүлік салығы бойынша салық салынатын және салықтан босатылатын мүлікті анықтап, штаттың қылмыстық және қайырымдылық мекемелерін басқаруға арналған бюро құрды. Конституция сонымен қатар 1852 жылы қабылданған штаттық мектеп жүйесін қайта ұйымдастыруға рұқсат берді, Райт реформаның көп бөлігін бақылады. Ол штат бойынша мектеп кеңестерін құруды жеке қадағалап, кеңестерге түсетін кірістерді жинау үшін салық жинаушыларды тағайындады. Ол сонымен қатар Штаттық білім беру кеңесі мен Штаттық ауыл шаруашылығы кеңесін құрды. Райт ауыл шаруашылығын ынталы түрде қолдады және Индианадағы ауыл шаруашылығының өсуіне көмектесу және қолдау көрсету үшін Штаттық ауыл шаруашылығы кеңесін құрды. Оның алғашқы жетістіктерінің бірі 1851 жылы алғашқы Индиана штатының жәрмеңкесін ұйымдастыру болды. Райт лауазымның танымалдығына байланысты ашық түрде "банктерге қарсы" болды және көптеген партия мүшелерінен айырмашылығы, олар жеке банктерді құруды және мемлекеттік банк монополиясын тоқтатуды қолдады, ол кез келген формадағы банктерге қарсы болды. Индиана банкінің жарғысы 1857 жылы аяқталуға тиіс болды, Райт банктің жарғысын ұзартуға ғана емес, сонымен қатар штатта жұмыс істейтін жаңа банктерді заңдастыру туралы заңдарды қабылдауға қарсы болды. 1851 жылы Райт штаттың еркін банк ісі туралы заңын ветолады, ол Индиана банкінің штаттағы монополиясын жойды және Индианада жаңа банктер ашуға рұқсат берді. Заң жобасы Бас Ассамблеяға қайтарылды, ол оны қабылдап, оның ветосын жойды. Оның мерзімі ішіндегі негізгі қарсыласы Джесси Д. Брайт болды, ол Райтқа қарсы партияның фракциясын басқарды. Брайт Райтпен қарсыласуын жалғастырды, ал партияның 1852 жылғы конвенциясында Брайт көптеген делегаттардың дауыс беруіне кедергі келтіріп, процедураны баяулатуға және Райттің губернаторлыққа қайтадан үміткер болуына бөгет қоюға тырысты. Бұл әрекетке қарамастан, Райт жеңіске жетті.

Екінші мерзім

Ол 1852 жылы жаңа конституция бойынша губернаторлыққа тағы да үміткер болды – виг Николас Маккарти және Фри-Сойлер Эндрю Л. Робинсонға қарсы, төрт жылдық губернаторлық мерзіммен. Райт 95 576 дауыспен жеңіске жетті, ал Маккарти 73 641, Робинсон 3 308 дауыс жинады. Оның екінші мерзімінің заңдылығына қатысты қысқаша пікір таласы болды. Жаңа штат конституциясы губернаторлардың қатарынан екі рет сайлануына тыйым салды, бірақ оның алғашқы мерзімі ескі конституция бойынша өткендіктен, ол әлі де сайлауға құқылы деп шешілді. Сенат губернатор тарапынан айтылған айыптауларды тексеру үшін комиссия құрды. Тек бірнеше ұсақ бұзушылықтар табылды, бірақ комиссия заң жобасының қабылдануына байланысты жағдайдың күмәнді екенін мойындады және банк жарғысын жоюды ұсынды, бірақ ешқандай шара қабылданбады. 1854 жылы Канзас-Небраска заңы Конгресс тарапынан қабылданғаннан кейін штаттық Демократиялық партияда алғашқы дағдарыстар көріне бастады. Брайт және оның фракциясы, партияның көпшілігі, құлдыққа қарсы партия басшыларының мүшелерін қызметтен шеттетуге мәжбүрледі, бұл заңға қолдау көрсетуді партиялық адалдықтың көрсеткіші ретінде пайдаланды. Осы кезде Одақтың ыдырауы мүмкіндігі туралы ұлттық пікірталас басталды. Виг партиясы да құлдыраудың алдында тұрды, бұрынғы вигтер, бұрынғы демократтар және құлдыққа қарсы Еркін Топырақ және Бостандық партиялары бірігіп жаңа коалициялық партия құрды. Осының нәтижесінде «Біліспейтін» партия пайда болды, бұл демократтардың штатты басқаруына қарсы бірінші нақты қарсылық болды. 1854 жылғы аралық сайлауда демократтар Сенаттағы орындарын жоғалтты, бірақ бақылауын сақтап қалды. Алайда демократтар палатадағы көпшілігін жоғалтты. Палата екіге бөлінді, ешбір партия көпшілік дауысқа ие болмады, ал вигтер демократтармен бірігіп ассамблеяны басқарды. Бұл заң шығарушы органның дерлік тоқтап қалуына әкелді, және Райт өзінің соңғы екі жылында маңызды жетістіктерге жете алмады. Райт биліктен шыққанда халық арасында танымал болды, бірақ партия басшылығымен келіспеушіліктерде болды. Оның банк ісіндегі ұстанымы оған көп қолдаудан айырды, және ол штаттардың құқықтарын қолдағандықтан Джесси Д. Брайт тарапынан айыпталды.

Америка Азаматтық соғысы

Партия бірлігін сақтауға тырысқан Райт, Сенатта Брайтқа қарсы сайлауға түсу ұсынысынан бас тарды, керісінше Брайтты қайта сайлауға қолдау көрсетті. Брайт жауабында Райтке Джеймс Бьюкенен басқаруымен министрлікте қызмет етуді ұсынды. Алайда, бұл ұсыныс жалған болды, және Брайт Райтті Индианадан мүмкіндігінше алысқа жіберуді көздеді. Райт 1857 жылдан 1861 жылға дейін Пруссияда Төтенше елші және Толық өкілетті министр қызметін атқару үшін президент Бьюкененнің тағайынына келісті. Ол елден кеткен кезде Брайт Райтті және тағы басқаларды партиядан ресми түрде шығарып салды. Американдық Азамат соғысы басталғанда Райт Германияда болды, ол дереу үйіне оралып, 1861 жылдың 7 қыркүйегінде Индианаполиске келді және Одақтың мүддесін ашық қолдады. 1861 жылы "Америка Конфедерациясының Президенті" деген адреске жолданған хат ұсталды, ол сенатор Брайттан қару-жарақ алу бойынша кеңес сұраған болатын. Сенат Брайтты дереу партиядан шығарып, мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен елден қуды. Губернатор Оливер П. Мортон Брайттың Индианадағы мүлкін әскери бекет ретінде пайдалануға алды, нәтижесінде Брайт мүлкінен айрылып, кедейлікке ұшырады. Райт 1862 жылдың 24 ақпанынан бастап сенаторлыққа тағайындалды, және оның орнына жаңа сенатор сайланып, 1863 жылдың 14 қаңтарында қызметке кірісті.

Өлім

Ол 1863 жылы Каролина Роквеллге тағы да үйленді, ол Абрахам Линкольн Райтты Пруссиядағы елші қызметіне қайта тағайындағаннан кейін онымен бірге Германияға оралды. Райт 1863 жылы Берлинге оралып, 1867 жылғы 11 мамырда қайтыс болғанға дейін сонда тұрды. Оның денесі АҚШ-қа жеткізіліп, Нью-Йорк қаласында жерленді. Индиана университетіндегі Райт төртбұрышы студенттер үйі Райттың құрметіне аталған.