Кіріспе

Тақалжанның түрлері

Америка тақалжаны (Periplaneta americana) – ең көп таралған тақалжан түрлерінің ішіндегі ең ірісі және көбінесе зиянкес саналады. АҚШ-тың кейбір аймақтарында оны «су құрты» деп атайды, бірақ ол суда тіршілік етпейтін болғандықтан, нағыз су құрты емес. Оны кеме тақалжаны, какерлак және Бомбей канари деп те атайды. Атауына қарамастан, Америка тақалжандары Африка мен Таяу Шығысқа тән. Олардың 17 ғасырдан бастап адамның сауда байланыстары арқылы Америкаға әкелінгендігі айтылады.

Тарату

Атауына қарамастан, Periplaneta тұқымдастарының ешқайсысы Америкаға тән емес; P. americana 1625 жылға дейін Африкадан қазіргі АҚШ-қа әкелінген. Олар қызғылт қоңыр түсті және басының артындағы дене бөлігі – пронотумда сары жиектері болады. Жасы жетпеген тарақандар ересектерге ұқсайды, бірақ қанаттары жоқ. Тарақанның денесі жалпақ, кеңінен сопақша келген, ал басы қалқан тәрізді пронотуммен жабылған. Пронотум – кейбір жәндіктердің кеуде қуысының толық немесе бір бөлігін жабатын тақта тәрізді құрылым. Оларда сонымен қатар шайнайтын ауыз мүшелері, ұзын, сегменттелген мұртшалары, терілі алдыңғы қанаттары және нәзік артқы қанаттары бар. Тарақанның үшінші бөлімі – құрсақ. Бұл жәндік жылдам қозғала алады, қауіп сезілгенде көзден жоғалып кетеді, сондай-ақ, өте үлкен болса да, кішкентай жарықтардың арасына және есік астына сыйып кіре алады. Ол ең жылдам жүретін жәндіктердің бірі саналады. Бір тәжірибеде P. americana секундына шамамен 50 дене ұзындығына жететін рекордтық жылдамдық тіркелді, бұл адамның шапшаң жүгіруімен салыстыруға болады. Оның екі үлкен күрделі көзі бар, әрқайсысында 3500-нан астам жеке линза (омматидия, алтыбұрышты апертуралар, мозаикалық көру деп аталатын көру түрін қамтамасыз етеді, сезімталдығы жоғары, бірақ ажыратымдылығы төмен, әсіресе түнде пайдалы, сондықтан түнгі көру деп аталады) бар. Бұл жарықтан қашатын, өте белсенді түнгі жәндік. Америка тарақанының нимфалары мүшелерін қайта жаңарта алады. Аналықтары құрсақтарының ұшынан шығып тұратын жұмыртқа қабығын (оотека) туады. Орташа есеппен аналықтары 9–10 оотека туады, бірақ кейде 90-ға дейін тууы мүмкін. Шамамен екі күннен кейін жұмыртқа қабықтары қауіпсіз жерге қойылады. Жұмыртқа қабықтарының ұзындығы шамамен , қоңыр түсті және сөмке пішіндес. Жасы жетпеген тарақандар жұмыртқадан 6–8 аптада шығады және жетілуіне 6–12 ай уақыт керек. Шыққаннан кейін нимфалар тамақтанады және 13 рет түлеуге (немесе экдизис) ұшырайды. Ересек тарақандар тағы бір жылға дейін өмір сүре алады, осы уақыт ішінде аналықтары орташа есеппен 150 жұмыртқа туады. Америка тарақанының көбею циклі 600 күнге дейін созылуы мүмкін.

Партеногенез

Америкалық аналық тарақандар топтасқанда, бұл тығыз байланыс міндетті емес партеногенездік көбеюге көмектеседі. Оотэкалар жыныссыз, ұрықтандырусыз түзіледі. Автомикстік кезінде мейоз жүреді, бірақ әдеттегідей гаплоидты гаметалардың орнына (вероятно, мейоз өнімдерінің соңғы бірігуі арқылы) диплоидты гаметалар пайда болады, олар кейін аналық тарақанға дами алады. Партеногенез арқылы түзілген жұмыртқалардың тіршілік ету қабілеті, жыныстық көбею арқылы түзілген жұмыртқаларға қарағанда төмен. Бұл қасиеттермен қатар, детоксикацияға, иммундық жүйеге, өсуге және көбеюге байланысты гендердің үлкейген топтары тарақанның адам тұратын кеңістіктерге бейімделуіне себеп болатын факторлардың бірі деп саналады.

Диета

Америка тарақандары – бәрін жейтін және мүмкіндікті пайдаланатын жәндіктер. Олар ірімшік, сыра, шай, былғары, нан-тоқаш өнімдері, кітап мұқабаларының крахмалы, қолжазбалар, желім, шаш, құрғақ терінің қабыршақтары, өлген жануарлар, өсімдік материалдары, кір киімдер және крахмалмен қапталып жылтыратылған қағаз сияқты заттарды жейді. Сонымен қатар, олар өз түрлерінің немесе басқа түрлердің өлген немесе жараланған тарақандарымен де қоректенеді.

Ұшу

Америка тарақандары жетілмеген (нимфа) кезеңінде қанаттары жоқ және ұша алмайды. Ересек тарақандардың қанаттары дамыған және олар қысқа қашықтыққа ұша алады. Егер олар биік жерден, мысалы, ағаштан ұшса, біршама қашықтыққа сығу арқылы ұшып келе алады. Дегенмен, олардың мұндай мүмкіндігі болғанымен, американдық тарақандар көбінесе ұшпайды. Олар өте жылдам жүгіре алады және қорқып қалғанда көбінесе жаяу шашырап кетеді.

Тіршілік ету ортасы

Америка тарақандары көбінесе ылғалды жерлерде тіршілік етеді, бірақ суға қол жеткізе алса, құрғақ жерлерде де сақтап қалуға болады. Олар жоғары температураны жақсы көреді және төмен температураны қабылдамайды. Бұл тарақандар әдетте үйлердің жертөлелерінде, сыртқы кеңістіктерінде, қабырғаларындағы жарықтар мен тесіктерде, фундаменттерде және ғимараттарға жақын тротуарларда кездеседі. Тропиктік аймақтардан тыс жерлерде бұл тарақандар жертөлелер мен канализацияларда мекендейді, ал жылы ауа райында сыртқа, аулаға шығуы мүмкін.

Адамдарға қауіп

Америка тарақандарының шығаратын иісті сөлдері тағамның дәмін өзгерте алады. Егер тарақандардың саны көп болса, осы иісті сөлдің жоғары концентрациясы байқалуы мүмкін. Тарақандардың аяқтарында Salmonella сияқты патогендер болуы мүмкін, олар тағамға түсіп, онымен бірге жегенде тамақтан улануға немесе инфекцияға әкелуі мүмкін. Тарақан нәжісі мен дене бөліктерінен тұратын үй шаңы кейбір адамдарда аллергиялық реакциялар мен астманы тудыруы мүмкін. Даладан алынған P. americana (L.) тарақанынан кемінде 22 түрлі адамға патогенді бактериялар, вирустар, саңырауқұлақтар, протозойлар және бес түрлі гельминттік құрттар табылды.