Кіріспе
Агридтілер тұқымдасына жататын жәндіктер (лат. *locusta*, саранча немесе омар) – Агридтілер тұқымдасына жататын, қысқа мүйізді саранчалардың түрлі түрлері, олардың тобырлау фазасы болады. Бұл жәндіктер көбінесе жалғыз тіршілік етеді, бірақ белгілі бір жағдайларда олардың саны артып, мінез-құлқы мен әдеттері өзгереді, олардың арасындағы байланыс күшейеді. Саранча мен шегіртке түрлері арасында таксономиялық айырмашылық жоқ; түрдің тобыр құру қабілетіне байланысты анықталады, яғни, белгілі бір жағдайларда үйірлене білуі. Бұл қасиет бірнеше туыста тәуелсіз дамыған, 5 түрлі кіші тұқымдағы кемінде 18 туысты қамтиды. Көбінесе бұл шегірткелер зиянсыз, олардың саны аз және ауыл шаруашылығына елеулі экономикалық қауіп төндірмейді. Алайда, құрғақшылықтан кейін өсімдіктердің тез өсуі кезінде, олардың миындағы серотониннің әсерінен күрт өзгерістер болады: олардың көбеюі күшейеді, олар тобырлы және көшпелі болып келеді (көші-қон жасаушы деп те айтуға болады), олардың саны жеткілікті деңгейге жеткенде. Олар қанаттары жоқ нимфалардың тобын құрайды, кейіннен олар қанатты ересек саранчаларға айналады. Бұл топтар мен тобырлар жылдам қозғалып, егістіктерді тез қырып, егінге зиян келтіреді. Ересек саранчалар жақсы ұша алады, ұзақ қашықтықтарға саяхаттап, тобыр қоныстанған жердегі жасыл өсімдіктердің көп бөлігін жейді. Саранчалар ежелгі заманнан бері індет тудырып келеді. Ежелгі египеттіктер оларды қабірлеріне бейнелеген, ал бұл жәндіктер туралы "Илиада", "Махабхарата", Киелі кітап пен Құранда да айтылған. Саранчалар егінге зор зиян келтіріп, ашаршылық пен адамдардың көші-қонына себеп болған. Соңғы кезде ауыл шаруашылығы тәжірибелерінің өзгеруі және саранчалардың көбейетін жерлерін жақсы бақылау, оларды ертерек бақылауға мүмкіндік берді. Саранчаларды бақылаудың дәстүрлі әдісі – жерден немесе әуеден инсектицидтерді қолдану, бірақ жаңа биологиялық бақылау әдістері тиімді болып табылады. 20-ғасырда тобырлау мінез-құлқы азайды, бірақ қазіргі заманғы бақылау және бақылау әдістеріне қарамастан, тобырлар әлі де пайда болуы мүмкін; қолайлы ауа райы жағдайы туғанда және сақтық шаралары нашарлағанда індеттер қайта орын алуы мүмкін. Саранчалар ірі жәндіктер, олар зерттеулер үшін және зоологияны оқыту үшін ыңғайлы. Оларды адамдар жеуге болады. Олар тарихта көп рет желінген және көптеген елдерде деликатес саналады.
the insects in the family Acrididae
Locusts (derived from the Latin locusta, locust or lobster) are various species of short horned grasshoppers in the family Acrididae that have a swarming phase. These insects are usually solitary, but under certain circumstances they become more abundant and change their behaviour and habits, becoming gregarious. No taxonomic distinction is made between locust and grasshopper species; the basis for the definition is whether a species forms swarms under intermittently suitable conditions; this has evolved independently in multiple lineages, comprising at least 18 genera in 5 different subfamilies. Normally, these grasshoppers are innocuous, their numbers are low, and they do not pose a major economic threat to agriculture. However, under suitable conditions of drought followed by rapid vegetation growth, serotonin in their brains triggers dramatic changes: they start to breed abundantly, becoming gregarious and nomadic (loosely described as migratory) when their populations become dense enough. They form bands of wingless nymphs that later become swarms of winged adults. Both the bands and the swarms move around, rapidly strip fields, and damage crops. The adults are powerful fliers; they can travel great distances, consuming most of the green vegetation wherever the swarm settles. Locusts have formed plagues since prehistory. The ancient Egyptians carved them on their tombs and the insects are mentioned in the Iliad, the Mahabharata, the Bible and Quran. Swarms have devastated crops and have caused famines and human migrations. More recently, changes in agricultural practices and better surveillance of locust breeding grounds have allowed control measures at an early stage. Traditional locust control uses insecticides from the ground or air, but newer biological control methods are proving effective. Swarming behaviour decreased in the 20th century, but despite modern surveillance and control methods, swarms can still form; when suitable weather conditions occur and vigilance lapses, plagues can occur. Locusts are large insects and convenient for research and classroom study of zoology. They are edible by humans. They have been eaten throughout history and are considered a delicacy in many countries.
Құсқарған шегірткелер
Акреидтер тұқымдасына жататын қысқа мүйізді шегірткелердің кейбір түрлерінің үйірлену фазасы. Бұл жәндіктер әдетте жалғыз өмір сүреді, бірақ белгілі бір жағдайларда олардың саны артып, мінез-құлқы мен әдеттері өзгереді, үйірлі болады. Саранча мен шегіртке түрлері арасында таксономиялық айырмашылық жоқ; анықтаманың негізі – түрдің белгілі бір жағдайларда үйір құрайтындығы. Ағылшын тілінде "саранча" термині шегіртке түрлеріне қолданылады, олар көптеп жиналғанда морфологиялық және мінез-құлқы жағынан өзгереді, топыраққа айналғанда өспейтін сатылардан дамыған, хопперлер деп аталатын үйірлерді құрайды. Бұл өзгеріс тығыздыққа тәуелді фенотиптік пластика ретінде сипатталады. Бұл өзгерістер фазалық полифенизмнің мысалдары; оларды алғаш рет Борис Уваров талдап, сипаттады, ол анти-сараншалық зерттеу орталығын құруға ықпал етті. Ол бұл жаңалықты Кавказдағы көшіп-қонушы шегірткені зерттеу барысында ашты. Бұрын олардың жалғыз және үйірлі фазалары бөлек түрлер деп саналған (Locusta migratoria және L. danica L.). Ол екі фазаны солярия және грегария деп атады. Олар тұрақты және көшіп-қонушы морфтар деп аталады, бірақ нақты айтқанда, олардың үйірлері көшіп-қону емес, көшпелі болып табылады. Чарльз Валентин Райли мен Норман Криддл шегірткелерді түсіну мен бақылауға қол жеткізуге қатысты. Үйірлену мінез-құлқы – бұл тығыздыққа жауап. Артқы аяқтардың тактильді тітіркенуі серотонин деңгейінің артуына әкеледі. Бұл саранчаның түсін өзгертуге, көбірек тамақтануға және оңай көбейуге себеп болады. Саранчаның үйірлі түріне айналуы төрт сағат ішінде минутына бірнеше рет байланысу арқылы шақырылады. Үлкен үйір миллиардтаған саранчадан тұрады, олар мыңдаған шаршы шақырым жерді алып жатыр, ал бір шаршы шақырымға 80 миллионға дейін (200 миллион шаршы мильге) дейін жетеді. Бастапқы үйірлердің пайда болуы "жарылыс" деп аталады; олар үлкен топтарға біріккен кезде, бұл оқиға "көтеріліс" деп белгіленеді. Көтерілістердің аймақтық деңгейдегі жалғасып жатқан жиналуы, бір-бірінен мүлдем бөлек өсіп-өну орындарынан басталатын "апаттар" деп аталады. Жарылыстардың және көтерілістердің алғашқы кезеңдерінде саранча популяциясының тек бір бөлігі ғана үйірлі болады, үлкен аумаққа таралған шашыраңқы үйірлер пайда болады. Уақыт өте келе, жәндіктер бірігіп, үйірлер кішігірім аумаққа шоғырлана бастайды. 1966-1969 жылдар аралығында Африка, Таяу Шығыс және Азияда шөлде тараған саранчаның таралуы кезінде екі буын ішінде саранчаның саны 2 миллиардтан 30 миллиардқа дейін өсті, бірақ олардың аумағы сол уақыттан бастап азайды. Олар тамақтану үшін үнемі тоқтап тұрады, содан кейін жалғасады және бірнеше апта ішінде ондаған шақырым жерді басып өтеді. Мысалы, Австралия саранчасы (Chortoicetes terminifera) бүкіл Австралияда үйірленеді. Үйірлер Африканы кесіп өтіп, Египетте, Иорданияда және Израильде пайда болды, бұл елдерде 50 жыл ішінде алғаш рет болды. Бұл жұмыстың құны 122 миллион АҚШ долларына бағаланды, ал егінге келтірілген зиян 2,5 миллиард долларға жетеді. Көшіп-қонушы саранча (Locusta migratoria), кейде 10 түршеге бөлінеді, Африка, Азия, Австралия және Жаңа Зеландияда үйірленеді, бірақ Еуропада сирек кездеседі. 2013 жылы Мадагаскардың көшіп-қонушы саранчасы миллиардтан астам жәндіктерден тұратын көптеген үйірлерді құрды, "апат" мәртебесіне жетті және 2013 жылдың наурызына қарай елдің жартысын жауып алды. Сенегал шегірткесі (Oedaleus senegalensis) және Африка күріш шегірткесі (Hieroglyphus daganensis) сияқты түрлер Сахель аймағынан таралған, олар көбінесе саранша сияқты мінез-құлық көрсетеді және жиналған кезде морфологиялық жағынан өзгеріп отырады. 1930 жылдары, Құрлық шашы кезінде Солтүстік Американың екінші түрі – биік жазықтық шегірткесі (Dissosteira longipennis) Американың орта батысында апатқа айналды. Бүгінде биік жазықтық шегірткесі сирек кездесетін түр болып табылады, Солтүстік Америкада тұрақты үйірленетін саранча жоқ.
Ежелгі заман
Әдебиеттерді зерттеу тарих бойында шегірткелердің кең таралғанын көрсетеді. Бұл жәндіктер күтпеген жерден келіп, көбінесе жел бағытының немесе ауа райының өзгеруінен кейін пайда болып, қорқынышты зардаптарға әкеп соқты. Ежелгі египеттіктер б.з.д. 2470-2220 жылдар аралығында қабірлерге шегірткелердің бейнесін түсірген. Мысырдағы ауыр апат туралы Киелі кітаптың «Шығу» кітабында айтылған. Үнді «Махабхарата» эпосында шегірткелердің апаты жазылған. «Илиада» өрттен қашу үшін қанаттарын серпіп ұшқан шегірткелерді еске алады. Құранда да шегірткелердің апаты туралы мәлімет бар. Б.з.д. IX ғасырда қытай билігі шегірткелермен күресу үшін арнайы шенеуніктер тағайындады. Аристотель шегірткелердің және олардың көбею әдеттерін зерттеді, ал Ливий б.з.д. 203 жылы Капуа қаласында болған ауыр апатты жазды. Ол шегірткелердің тарауынан кейін туындаған адамдар арасындағы эпидемиялар туралы айтты, оны шіріген денелердің жағымсыз иісімен байланыстырды. Адамдардың аурулары мен шегірткелердің апатын байланыстыру кең таралған еді. 311 жылы Қытайдың солтүстік-батыс провинцияларында болған оба, жергілікті халықтың 98% -ын құртты, оның себебі шегірткелерге байланысты деп есептелді, мүмкін шегірткелердің өлекселерін жеген егеуқұйрықтардың (және олардың бітештерінің) санының артуынан туындаған болуы мүмкін.
Соңғы кездері
Соңғы екі мыңжылдықта Африка, Таяу Шығыс және Еуропада шөл шегірткелерінің таралуы эпизодтық түрде байқалды. Саранчаның басқа түрлері Солтүстік және Оңтүстік Америкада, Азияда және Австралия-Океания аймағында қиындықтар тудырды; Қытайда 1924 жыл ішінде 173 рет жағдай тіркелді. 1747 жылдың көктемінде Дамаск қаласының маңына шегірткелер келіп, айналасындағы егістіктердің және өсімдіктердің көп бөлігін жеп қойды. Жергілікті шаштараз Ахмад әл-Будаири шегірткелердің "қара бұлт сияқты келгенін" еске алды. Олар барлық нәрсені жауып тастады: ағаштарды, егістіктерді. Әмір Тағала сақтап қорғасын! Роки таулары шегірткесінің жоғалуы осы күнгейінше түсіндірілмей келе жатыр. Ол 19 ғасырда АҚШ-тың батыс бөлігінде және Канаданың аймақтарында кеңінен тараған. Альберттің 1875 жылғы үйірігі 12,5 триллион жәндіктен тұрды деп есептелді, олардың ауданы 198 000 шаршы миль (512 818 км²) құрады (Калифорния штатынан үлкен) және салмағы 27,5 миллион тоннаға жетті. Соңғы рет осы жәндік 1902 жылы Канадада тірі күйінде көрінді. Жақында жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, Роки тауларының аңғарларындағы осы жәндіктің көбею орындары алтын іздеушілердің көптеп келуіне байланысты ауыл шаруашылығының қарқынды дамуына тап болды, нәтижесінде шегіртке жұмыртқалары жойылды. 1915 жылғы Палестина мен Сириядағы таралу Ливандағы 1915-1918 жылдарға созылған аштыққа себеп болған басты факторлардың бірі болды, оның салдарынан шамамен 200 000 адам қаза тапты. 20 ғасырда таралу жиілігі азайды, бірақ қажетті жағдайлар туғанда олар әлі де орын алып келеді.
Бақылау
Үлкен шегірткелердің жиналуына жол бермеу үшін, олар жиналғаннан кейін қолданылатын шараларға қарағанда ерте араласу тиімдірек. Шегірткелердің санын бақылау құралдары қазір қолжетімді, бірақ ұйымдастыру, қаржы және саяси мәселелерді шешу қиын болуы мүмкін. Бақылау – ерте анықтау мен жоюдың кілті. Ең жақсысы, көшпелі топтардың жеткілікті бөлігін үйірге біту кезеңінен бұрын инсектицидтермен жою. Бұл Марокко және Сауд Арабиясы сияқты бай елдерде мүмкін, бірақ Мавритания және Йемен сияқты көршілес кедей елдерде ресурстар жетіспейді, бұл бүкіл аймаққа қауіп төндіретін шегірткелердің пайда болуына әкелуі мүмкін. Бұл жүйе жаңадан пайда болатын ошақтармен күресте өте табысты, сонымен қатар, басқа аймақтардан келетін шегірткелердің шабуылынан қорғау және бақылау үшін нақты белгіленген аумаққа ие болудың үлкен артықшылығы бар. Орталық және Оңтүстік Африкада бұл қызметті Орталық және Оңтүстік Африка үшін Халықаралық шегірткелерді бақылау ұйымы жүзеге асырады. Батыс және Солтүстік-Батыс Африкада бұл қызметті Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының Батыс аймақтағы шөл шегірткесін бақылау комиссиясы үйлестіреді, ал оны әрбір қатысушы елге қарасты шегірткелерді бақылау агенттіктері іске асырады. БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы Кавказ және Орталық Азиядағы жағдайды бақылайды, онда 25 миллион гектардан астам егістік жер қауіп астында. 2020 жылдың ақпан айында Үндістан шегірткелердің кең ауқымды таралуын тоқтату үшін дрондар мен арнайы жабдықтарды пайдаланып, шегірткелерді бақылау және инсектицидтер шашуға шешім қабылдады.
Эксперименттік үлгілер ретінде
Саранша ірі және өсіруге, көбейтуге оңай, сондай-ақ ғылыми зерттеулерде тәжірибелік модель ретінде қолданылады. Ол эволюциялық биология саласындағы зерттеулерде және жеміс шыбыны (Drosophila) мен үй шыбыны (Musca) сияқты сынақ организмдері туралы жасалған қорытындылардың жалпылама екенін тексеру үшін пайдаланылған. Сараншаның күштілігі мен өсірудің, күтудің қарапайымдылығы оны мектеп зертханасында қолдануға ыңғайлы жануар етеді. Тель-Авив университетіндегі ғалымдар түрлі технологиялардағы иістерді анықтау үшін оның мұрттың өткір иіс сезу қабілетін пайдалануда.
Тамақ ретінде
Саранчалар тарих бойы тамақ ретінде қолданылып келген. Олар ет саналады. Әлемнің көптеген елдерінде жәндіктер жейді, ал шегіртке Африка, Таяу Шығыс және Азия елдерінде деликатес есептеледі. Оны түрліше пісіруге болады, бірақ көбінесе қуырып, түтінге қойып немесе кептіріп дайындайды. Киелі кітапта шомылдыру рәсімін жасаған Жақия шөлде тұрғанда шегіртке мен жабайы бал (ἀκρίδες καὶ μέλι ἄγριον) жегені айтылады. Кейбір зерттеулер бұл мәтінді қарақұмық сияқты вегетариандық тағамдарды білдіретінін жорамалдаса да, грек тіліндегі "akrides" сөзінің тікелей мағынасы – шегіртке. Тора көптеген жәндіктерді тамақ ретінде пайдалануға тыйым салады, бірақ кейбір шегіртке түрлерін жеуге рұқсат береді, атап айтқанда, қызыл, сары немесе дақты сұр түстілерін. Ислам дінінде шегіртке жеу халал деп есептеледі. Саранча Арабия түбегінде, соның ішінде Сауд Арабиясында жейді. 2014 жылы Рамазан айында, әсіресе Аль-Қасим аймағында саранча тұтынуы арта түсті, себебі көптеген саудиялықтар оның пайдалы екеніне сенеді, бірақ Сауд Арабиясы Денсаулық сақтау министрлігі пестицидтердің оны қауіпті етуі мүмкін екенін ескертті. Йемендіктер де саранча жейді және үкіметтің оған қарсы пестицидтер қолдану жоспарларына наразылық білдірді. Абд әл-Салам Шабини Мароккодан саранчаны дайындау рецептін сипаттады. 19 ғасырдағы еуропалық саяхатшылар Арабия, Мысыр және Мароккодағы арабтардың саранча сатуын, пісіруін және жеуін көрген. Олар Мысыр мен Палестинада саранча желетінін, Палестинада, Иордан өзенінің жағасында, Мысырда, Арабияда және Мароккода арабтар саранча жейтінін, ал сириялық шаруалар жемейтінін хабарлады. Хауран аймағында кедейлік пен ашаршылыққа тап болған феллахтар саранчаның ішегі мен басын алып тастағаннан кейін жеген, ал бедуиндер оны тұтас жұтып қойған. Сириялықтар, копттар, гректер, армян және басқа да христиандар мен арабтар Арабияда саранчаның жиі желетінін айтты, тіпті бір араб еуропалық саяхатшыға арабтардың тамақ ретінде жақсы көретін саранча түрлерін сипаттап берді. Парсылар арабтарды қорлап, "саранжа жейтін араб" (عرب ملخ خور) деген сөзді қолданады. Саранча малға қарағанда бірдей көлемдегі жемге шамамен бес есе көп жеуге жарамды ақуыз береді және парниктік газдарды аз бөледі. Ортоптералардың жемді пайдалану коэффициенті 1,7 кг/кг, ал сиыр еті үшін ол әдетте 10 кг/кг шамасында. Саранчаның жаңа салмақтағы ақуыз құрамы ересек дарақтарында 13-28 г / 100 г, личинкаларда 14-18 г / 100 г, ал сиыр еті үшін 19-26 г / 100 г құрайды. Есептелген ақуыз тиімділік коэффициенті төмен, саранша ақуызы үшін 1,69, ал стандартты казеин үшін 2,5. Май қышқылдарының арасында пальмитолеин, олеин және линолен қышқылы ең көп кездеседі. Калий, натрий, фосфор, кальций, магний, темір және мырыш түрлі мөлшерде кездеседі.