Кіріспе

Бөжәктер туысы Ensifera субтартымының Rhaphidophoridae ортоптер туысы бүкіл әлемде таралған. Бұл жәндіктердің жалпы атаулары: үңгір шыңғыршақтары, түйе шыңғыршақтары, өрмекші шыңғыршақтары (кейде "кридерлер" немесе "шприкеттер" деп қысқартылады) және құм қазғыштары. Жаңа Зеландияда кездесетіндері көбінесе секіретін немесе үңгір wētā деп аталады. Көпшілігі орманды жерлерде немесе үңгірлерде, жануарлардың қуыстарында, жертөлелерде, тастардың астында, ағаштарда немесе осыған ұқсас ортада табылсады. Барлық түрлері қанатсыз және түнгі өмір салтымен өмір сүреді, көбінесе ұзын антенналары мен аяқтары болады. Кейде олар қала маңындағы үйлердің жертөлелерінде, дренаждарда, канализацияда, құдықтарда және отын жинау орындарында мазасыздық тудырады. Бір түрі (жылыжай түйе шыңғыршағы) Азиядан келген көшпенді түрге айналды және қазір Еуропа мен Солтүстік Америкадағы жылыжайларда кездеседі. Кейбір түрлері альпілік аймақтарға дейін жетеді және тұрақты мұзға жақын өмір сүреді, мысалы, Кук тауының "биті" (Pharmacus montanus) және Жаңа Зеландиядағы оның туыстары.

Экология

Олардың ерекше аяқтары мен мұрттары екі мақсатқа қызмет етеді. Әдетте жарық жоқ жерде немесе түнде белсенді болатындықтан, олар қолға тигізу сезіміне көп сенеді, бірақ оның қабылдауы шектеулі. Үйлердің жертөлелерінде де кездессе, көптеген үңгір шыңғырлауықтары өмірін толығымен үңгірлердің тереңінен өткізеді. Ондай ортада олар ұзақ уақыт бойы жеткіліксіз қоректік заттармен күреседі. Көру қабілеті нашар болғандықтан, үңгір шыңғырлауықтары жыртқыштардан қашу үшін көбінесе секіреді. Зерттелген рафидофоридтердің түрлері негізінен өсімдіктердің, жануарлардың және саңырауқұлақтардың қалдықтарымен қоректенеді. Сенімсіз дереккөз: date=September 2012.

"Құмға қазғыштар" деп аталатын топ құмды төбелермен шектелген және осы ортада өмір сүруге бейімделген. Олар тек түнде белсенді, ал күндіз судың булануын азайту үшін құмға көміліп жатады. Калифорния мен Ютаның үлкен құмды төбелерінде олар шаяндар мен кемінде бір арнайы құс – ЛеКонте құсқышының (Toxostoma lecontei) тағамы болып табылады. Құсқыш құмға қазғыштардың күндізгі жасырынған жерлерінің іздерін іздеп, құмнан қазып шығарады (құстың таралған аймағы АҚШ-тағы Мохаве және Колорадо шөлдерінде).

Адамдармен өзара іс-қимыл

Үңгір және түйе шырықтары ғимараттар мен үйлерде, әсіресе жертөлелерде тудыратын қолайсыздықтан басқа экономикалық маңызы аз. Олар көбінесе жақын маңайдан "кездейсоқ келгендер", олар ішкі кеңістікке жол табады. Олар үй ішінде көбейе алады және жертөле, душ немесе кір жуатын бөлме сияқты қараңғы, ылғалды ортада, сондай-ақ тамақ ретінде қолданылатын органикалық қалдықтарда (мысалы, компост қалыптарында) кездеседі. Олар Хоккайдода және Жапонияның басқа да суық аймақтарындағы үйлерге жиі кіреді. Оларды "камадо ума" немесе кең таралған "бенджо короги" (сөзбе-сөз "дәретхана шырықтары") деп атайды. Троис-Фрер үңгіріндегі бизон сүйегіне қашалған Troglophilus туысына жататын аналық бейнесі табылды, бұл олардың Магдален дәуірінде үңгірлерде мекендеген ежелгі халықтардың арасында, мүмкін үй жануарлары немесе зиянкестер ретінде болғандығын көрсетеді.