Кіріспе
Шыны шар - жамандықтан сақтану үшін жасалған шыны шар. Тарихи тұрғысынан алғанда, 17 және 18 ғасырларда Англиядағы шағын үйлердің терезелеріне сиқыршы доптары ілініп, олардың арқасында зұлым рухтарды, сиқыршыларды, зұлым сиқырларды, жаман оқиғаларды және жаман ниетті күштерді қорғауға сенген. Сиқыршы доптары бүгін де Англияның Сассекс аймағында кеңінен қолданылады және Шығыс Сассекс және Батыс Сассекс округтерінде зұлым рухтарды қуып шығуға байланысты көптеген сенімдер сақталған. Бұл дәстүр сонымен қатар теңіз арқылы британдық колонияларға, мысалы, бұрынғы Жаңа Англия колонияларына жеткізілді және жағалау аймақтарында әлі де танымал. Сиқыршы доптарын кішкентай ауылдардан бастап, жағалау қалалары мен мекенжайларындағы үйлердің терезелерінде көруге болады. Оларды дүкендердің терезелерінде де кездестіруге болады, көбінесе олардың құндылығы жоғары болғандықтан сатылымға қойылмайды.
A witch ball is a hollow sphere of glass. Historically, witch balls were hung in cottage windows in 17th and 18th century England to ward off evil spirits, witches, evil spells, ill fortune and bad spirits. The witch ball is still today used extensively throughout Sussex, England, and continues to hold great superstition with regard to warding off evil spirits in the English counties of East Sussex and West Sussex. The tradition was also taken to overseas British colonies, such as the former British colonies of New England, and remains popular in coastal regions. Examples of the witch ball in use can be seen in the windows of houses throughout the counties anywhere from small rural villages to coastal towns and cities. Examples can also be seen in shop windows as well, often not for sale as they are so highly prized.
Шығу тегі
Сиқырлы шарлар зиянды сиқыр мен оны жасайтындардан қорқытын мәдениеттерде пайда болды. Олар – үйді қорғауға арналған заттарды қолданумен байланысты көптеген халықтық әдеттердің бірі. "Сиқыршы шар" деген сөз "күзетші шар" сөзінің бұрмалануы болуы мүмкін, себебі ол зұлым рухтарды қайтармалдау үшін қолданылған. Оларды шығыс терезесіне іліп қоюға, вазаның үстіне немесе арқанмен (мысалы, каминнен немесе шатыр қабырғаларынан) іліп қоюға болады. Сондай-ақ, оларды терезелерге тақтаға орнатып немесе үй тұрғындары зұлымдықтан сақтану үшін бөлмелерге іліп қоятын. Еуропалық теңізшілер өз үйлерін қорғауда сиқырлы шарлардың талисмандық күшіне жоғары баға берген. Сиқыршы шарлары 19 ғасырда Америкада пайда болды, ал үлкен, көлігі жоқ түрлері көбінесе бақтарда "көру шарлары" деген атпен кездеседі. Бұл атау оларды болжау және көріп білу үшін пайдаланудан туындаған, яғни адам болашақ оқиғаларды немесе сұрақтарға жауаптарды көру үшін арман күйінде оларға қарайтын. Дегенмен, көру шарларының ішінде ешқандай жіптер болмайды. Көліктік шеберханалар дәстүрлі түрде жаңа шеберханада жасалатын алғашқы зат ретінде сиқыршы шарларын жасайды.
Мақсаты
Сиқырлы шарлардың мақсатына қатысты бірнеше түсінік бар. Халық әңгімелерінде айтылғандай, сиқырлы шарлар жарқын түстерімен зұлым рухтарды қызықтыратын болған; шардың ішіндегі жіптер сол рухты ұстап алып, қашып кетуіне тосқауыл қоятын көрінеді. Тағы бір дәстүр бойынша, сиқырлы шарлар немесе шар тәрізді айналар сиқыршының бөлмеге кіруіне бөгет жасайтын, себебі сиқыршылардың көлеңкесі болмаған немесе өз көлеңкесін көруге шыдамайтын болған. 17 ғасырда сиқырлы шарлар мен сиқырлы құтылар қасиетті сумен немесе тұзбен толтырылған. Тұзды құрғақ сақтау үшін, тұз салынған шарлар пештің түтініне ілінетін. Тұз – аса құнды тауар болғандықтан, шардың немесе құтының сынуы жаман ниеттің белгісі саналған.
Түрлері
Кейде сиқыршы шарының диаметрі шамамен бірдей болады. Сиқыршы шары дәстүрлі түрде, бірақ әрқашан емес, жасыл немесе көк түсті болып келеді және шыныдан жасалады (дегенмен, кейбіреулері шынының орнына ағаштан, шөптен немесе бұтақтардан жасалған). Кейбіреулері түрлі түстердегі айналмалы және жарқыраған жолақтармен әшекейленген. Сиқыршы шарының әдетте үстіңгі жағында тіреуіш салуға арналған тесік болады; содан кейін тіреуішке жіп бекітіліп, шарды қызыл түтінге немесе терезеге ілуге болады. Ертедегі сиқыршы шарларында қысқа мойны және тығын болып жабылған бөлігі болған. Кентукки штатының Аппалачи тауларындағы дәстүр бойынша, сиқыршы шары сиыр немесе жылқының қылын кішкентай шарға орап жасалған. Сиқыршы құрбан болатын адамның суретін салып, содан кейін шарды жарақаттағысы келген жеріне лақтыратын.
Рождестволық әшекей
Патрик Ли Фермор 1933 жылы Германияның Боппард қаласында гастхоф (қонақ үй) иесінің қыздары Рождество шыршасына сиқыр доптарын іліп отырғанын айтады, бұл қазіргі әшекейлермен байланысты екенін көрсетеді.