Кіріспе
Исламдық қыш өнімдері Қытай керамикасы мен Византия империясы және Еуропаның қыш өнімдері арасында географиялық тұрғызылған. Көптеген кезеңдер бойында, ол эстетикалық жағынан үлкен жетістіктерге қол жеткізіп, Византия мен Еуропаға да әсер етті. Алтын мен күмістен жасалған сусын және тамақ ыдыстарын пайдалану, ежелгі Рим мен Парсыда, сондай-ақ ортағасырлық христиандық қоғамдардағы идеал, хадистерде тыйым салынған. Осының салдарынан, мұсылман элитасы үстелге қыш және шыны ыдыстарды қолданды, қыш (бірақ шыны сирек) Қытайда да болған, бірақ Еуропа мен Византияда одан да сирек кездесетін. Сол сияқты, исламдық шектеулер бейнелі қабырға суреттерін жасауға тыйым салып, архитектуралық тұрғыдан әсемдік пен көбінесе геометриялық өрнектермен безендірілген плиткаларды қолдануға ынталандырды, бұл ислам керамикасының ең ерекше және өзгеше ерекшелігі болып табылады. Ислам керамикасының дәуірі 622 жыл шамасында басталды. 633 жылдан бастап мұсылман әскерлері Персия, Византия, Месопотамия, Анатолия, Египет және кейінірек әл-Андалусқа қарай жылдам жылжуды бастады. Ислам керамикасының ерте тарихы әлі де толыққанды зерттелмеген және болжамды болып табылады, себебі көптеген дәлелдер сақталмаған. Ғимараттар мен мешіттердің архитектуралық безендірілісінде қолданылған плиткалардан басқа, ерте ортағасырлық қыш өнімдерінің көп бөлігі жоғалып кетті. Мұсылман әлемі Месопотамия, Персия, Египет, Солтүстік Африка (Африкалық қызыл тостаған) және кейінірек басқа да аймақтардағы маңызды қыш өнеркәсібін мұра етті. Шындығында, жылтыратылған қыш өнімдерінің пайда болуы Египетке дейін жетеді, онда ол біздің заманымыздан бұрынғы төртінші мыңжылдықта алғаш рет пайда болды. Алайда, бұл дәстүрлердің көпшілігі бейнелі безендіруді кеңінен қолданды, ол ислам кезеңінде толығымен жойылмаса да, айтарлықтай азайтылды. Оның орнына, ислам керамикасы геометриялық және өсімдік мотивтерін жоғары деңгейге жеткізіп, бұрынғы мәдениеттерге қарағанда көптеген плиткалардан тұратын әсемдік схемаларын жиі қолданды.
Islamic pottery occupied a geographical position between Chinese ceramics, and the pottery of the Byzantine Empire and Europe. For most of the period, it made great aesthetic achievements and influence as well, influencing Byzantium and Europe. The use of drinking and eating vessels in gold and silver, the ideal in ancient Rome and Persia as well as medieval Christian societies, is prohibited by the Hadiths, with the result that pottery and glass were used for tableware by Muslim elites, as pottery (but less often glass) also was in China but was much rarer in Europe and Byzantium. In the same way, Islamic restrictions greatly discouraged figurative wall painting, encouraging the architectural use of schemes of decorative and often geometrically patterned titles, which are the most distinctive and original speciality of Islamic ceramics. The era of Islamic pottery started around 622. From 633, Muslim armies moved rapidly towards Persia, Byzantium, Mesopotamia, Anatolia, Egypt and later al Andalus. The early history of Islamic pottery remains somewhat obscure and speculative as little evidence has survived. Apart from tiles that escaped destruction due to their use in architectural decoration of buildings and mosques, much early medieval pottery vanished. The Muslim world inherited significant pottery industries in Mesopotamia, Persia, Egypt, North Africa (African Red Slip) and later other regions. Indeed, the origin of glazed pottery has been traced to Egypt, where it was first introduced during the fourth millennium BCE. However, most of these traditions made heavy use of figurative decoration, which was greatly reduced, though not entirely removed, under Islam. Instead Islamic pottery developed geometric and plant based decoration to a very high level and made more use of decorative schemes made up of many tiles than any previous culture.
Ерте орта ғасыр (6221200)
Мұсылман керамикасының ерекше стилі Иракта (бұрынғы Месопотамия), Сирияда және Парсыда 9 ғасырға дейін толыққанды қалыптаспады. Осы кезеңде бұйымдар негізінен ақ қалайы эмальда жасалды. Алдыңғы кезеңдер туралы мәліметтер өте аз. Бұл, көбінесе, жақсы сақталған жеткілікті үлгілердің болмауына байланысты, соның салдарынан осы кезеңдердің керамикасын зерттеуге қызығушылық та шектеулі. Иорданияда жүргізілген археологиялық қазбалар Омейяд кезеңінен небары бірнеше мысал тапты, олардың көп бөлігі Палестинадағы Хирбат әл-Мафжардан табылған, эмальдалмаған ыдыстар еді. Шығыста 874 және 999 жылдар аралығында осы аймақты және Парсының бір бөлігін билеген Саманидтер әулеті тұсында Самарқанда өндіріс орталығы құрылғандығы мәлім. Бұл орталықтың ең бағалы техникасы – ыдыстарды каллиграфиямен безендіру. 9-11 ғасырлардағы Шығыс Парсы керамикасы, тек өте стильдес жазулармен әшекейленген, «эпиграфиялық ыдыстар» деп аталатын, «барлық парсы керамикасының ең нәзік және сезімтал түрі» деп сипатталған.
Қытай ықпалы
Аббасидтер дәуірінде қыш өндірісі өркендеді, негізінен ақ опақ глазурь түрінде қалайы глазурь қолданылды. Кейбір тарихшылар, мысалы Артур Лейн, осындай өнеркәсіптің дамуын қытайлық ықпалға байланыстырады. «Ахбар әл-Син уә әл-Хинд» (шамамен 851 жыл) және Ибн Курддхбихтің «Жолдар мен провинциялар кітабы» (846-885 жылдар) сияқты мұсылман қолжазбалары Қытаймен сауданың белгілі бір деңгейде орналғанын көрсетеді. Лейн Мұхаммед ибн әл-Хусейн әл-Байхакидің (шамамен 1059 жыл) еңбегіндегі бір тұсқа сілтеме жасайды, онда Хурасанның әкімі Әли ибн Иса халифа Харун әл-Рашидке (786-809 жылдар) сыйлық ретінде «бұрын ешбір халифа сарайында көрінбеген қытай императорлық фарфорының (Chini faghfuri) жиырма данасын» және тағы 2000 дана фарфор жібергенін айтады. Лейнге сәйкес, қытай керамикасының ықпалы үш негізгі кезеңде дамыды. Қытаймен алғашқы байланыс 751 жылы арабтардың Талас шайқасында қытайлықтарды жеңуімен болды. Тұтқынға алынған қытайлық қыш өндірушілер мен қағаз жасаушылар мұсылмандарға қыштан бұйым жасау және қағаз жасау өнерін үйреткен болуы мүмкін деген пікір бар. 800 жылдары қытайдың тас ыдыстары мен фарфоры Аббасидтерге жетті. Екінші кезең XII-XIII ғасырларда болды, бұл кезең Селжұқ әулетінің құлауынан кейін қыш өндірісінің төмендеуімен ерекшеленді. Осы кезеңде қытай керамикасы дәстүрлерін әкелген моңғолдар шапқындады. Тан әулетінің керамикасының ықпабы Месопотамиялық қыш өндірушілер жасаған жылтырлық бұйымдарда және Самаррада (қазіргі Ирак) қазылған ерте ақ ыдыстарда көрінеді. Осы кезеңдегі керамика Нишапур (қазіргі Иран) және Самарқанд (қазіргі Өзбекстан) қалаларында табылған. Моңғолдардың Қытайға басып кіруі кезінде ислам әлеміне батысқа қарай экспорттық сауда қалыптасты, ал исламдықтардың қытай фарфорын өздерінің фритварлық денелерінде еліктеу әрекеттері 12 ғасырда басталды. Бұл корей керамикасымен салыстырғанда аз сәттілікке жетті, бірақ ақырында қытайлық импортқа тартымды жергілікті бәсекелестік ұсынуға қабілетті болды. Қытай өндірісі шетелдік нарықтардың қалауына бейімделе алды; Қытай нарығы үшін қажеттіден үлкен келадон ыдыстары Таяу Шығыстағы хан сарайларында тойлар өткізу үшін бағаланды. Келадон ыдыстарының уды анықтау қабілетіне ие екеніне сенді, себебі олар терлеу немесе сындыру арқылы оны анықтай алатын болды. Ислам нарығы, әсіресе, қытайдың көк және ақ фарфорының алғашқы жылдарында маңызды болды, ол негізінен Мин әулетіне дейін экспортталды. Үлкен ыдыстар экспорттық стиль болды, ал Юань көк және ақ фарфорының тығыз безендірілуі исламдық безендірудің арабескелері мен өсімдіктер түрмектерінен көп нәрсені алды, әсіресе стильді металл бұйымдарының үлгілерінен алды, олар кейбір ыдыстарға да пішін берді. Бұл әшекейлеу стилі көк және ақ түсті болып саналды, ал қытайлықтар өздері ұнатқан қызыл және ақ боялған бұйымдарда кездеспейді. Кобальт көк түсі Персиядан әкелінді, ал фарфор экспорттауды Кванчжоудағы мұсылман саудагерлері жүргізді, бұл Цзиньдечжэньдегі үлкен қыш өндірісіне және оңтүстікке қарай басқа порттарға ыңғайлы болды. Мин әулетінің басталуынан кейін 1368 жылы шетелдермен сауда жасауға тыйым салатын жарлық шығарылды. Бұл толыққанды сәттілікке жетпеді, бірнеше рет қайталанды, ал патшалық дипломатиялық сыйлықтар беру жалғасты, жібек пен фарфорға (1383 жылы 19 000 дана фарфор) баса назар аударылды, бірақ ол экспорттық сауданы қатты тежеді. Бұл саясат 1403 жылдан кейін келесі императордың тұсында жеңілдетілді, бірақ сол кезде ислам әлемінде қытай стилін еліктейтін қыш бұйымдарын өндіруді қатты ынталандырды, ол қазір бірнеше елде жоғары сапаға жетті (көп жағдайда қазіргі еуропалықтарды алдау үшін жеткілікті). Ислам өндірісі көбінесе соңғы қытай стильдерін емес, Юань және Мин дәуірінің ерте кезеңдеріндегі стильдерді еліктейтін. Ал қытай құмырашылары XVI ғасырдың басында кейбір бұйымдарды ислам стилінде, соның ішінде араб тіліндегі жазулармен жасай бастады. Бұл бұйымдар Қытайда мұсылмандық нарықтың өсуіне арналған, сондай-ақ, ықтимал, Цзэньдэ императорының (1505-1521 жылдар) исламмен флирт жасауына қарсы тұруды қалаған сарайдағылар үшін жасалған.
Исламдық жаңалықтар
VIII-XVIII ғасырлар аралығында ислам өнерінде жылтыр керамиканы қолдану кең таралған, көбінесе ол күрделі қыш ыдыстар түрінде кездесетін. Қалаймен жалатылған керамика бұйымдарын өндіруге арналған қалайлау – ислам керамикасының ең алғашқы жаңа технологияларының бірі. Алайда Роберт Мейсонның айтуынша, петрографиялық талдау "қалайланған" керамиканың құрамында кварц пен фельдшпат бар екенін көрсеткен. Алғашқы исламдық мөлдірсіз глазурлерді 8-ғасырдың шамасында Басрада көк боялған ыдыстар ретінде кездестіруге болады. Тағы бір маңызды үлес – 9-ғасырда Иракта пайда болған тас ыдыстардың дамуы. Бұл негізінен рефрактивті емес отқа төзімді сазdan жасалған, жақсы текстуралы шыны немесе жартылай шыны керамикалық ыдыс. Ислам әлеміндегі инновациялық қыш ыдыстардың басқа орталықтарына Фустат (975-1075 жылдар), Дамаск (1100-1600 жылдар) және Тәбриз (1470-1550 жылдар) кірді. 9-ғасырда Месопотамияда ластерлі ыдыстар өндірілді; бұл техника тез арада Парсы және Сирияда танымал болды. Ластерлі ыдыстар кейіннен Мысырда 10-12 ғасырларда Фатимид халифаты кезінде жасалды. Өндіріс Орта Шығыста жалғасып жатқанда, ол Еуропаға – бірінші Аль-Андалустың испан-мавр ыдыстары арқылы, әсіресе Малагада, содан кейін Валенсияға, одан кейін Италияға тарады, онда ол майоликаны жақсарту үшін қолданылды. Бұл ыдыстар дәріханаларда қолданылатын майлар мен құрғақ дәрілерді сақтауға арналған. Осы дәріхана құмырасының дамуы Таяу Шығыста ислам дінінде бастау алған. Италияға Испаниядан әкелінген ең алғашқы итальяндық үлгілері 15 ғасырда Флоренцияда жасалған. Фритвар – бұл алғаш рет Таяу Шығыста дамыған қыш ыдыстардың түрі, өндірісі б.з.б. бірінші мыңжылдықтың соңынан б.з.б. екінші мыңжылдығына дейін созылған. Фрит – маңызды ингредиент. 1300 жылға дейін Абуль Касим жазған "фритвар" рецептісінде кварц, "фрит-шырақ" және ақ саз арақатынасы 10:1:1 болған. Бұл керамиканың түрі "тас ыдыстар" және "файенс" сияқты басқа да атаулармен белгілі. Бағдаттан алынған тоғызыншы ғасырдың "прото-тас ыдыстары" корпусының құрамында "қалдық шыны сынықтары" бар. Шыны – сілтілі әктас, қорғасын және кремний, ал паста қыздырылғанда немесе суытылғанда шыны сынықтарында волластонит және диопсид кристалдары пайда болған. "Ұсақталған қыш ыдыстардың" болмауы бұл сынықтардың глазурьден келмегенін көрсетеді. Оларды қосудың себебі – ағын ретінде әрекет етуі, соның салдарынан салыстырмалы түрде төмен температурада шынылануды жеделдетуі және керамикалық дененің қаттылығы мен тығыздығын арттыруы. 1171 жылы Фатимидтер билігінің құлауына әкелген оқиғалар керамика өндірісінің Иракқа қатысты сипатталғандарға ұқсас процестер арқылы жаңа орталықтарға көшірілуіне себеп болды. Нәтижесінде Персия Сәлжұқтар билігі (1038-1327 жылдар) кезінде қайта жаңғыру орталығына айналды. Бұл кездейсоқ емес, өйткені Сәлжұқтар өзінің билігін Парсы, Ирак, Сирия және Палестина, сондай-ақ Анатолия және мұсылман Кіші Азияға дейін кеңейтті. Бұлардың барлығы ескі қыш ыдыстардың орталықтары болған. Сәлжұқтар мұсылман әлеміне жаңа және жаңаша шабыт әкелді, Мысырдың барлық аймақтарынан суретшілер, қолөнершілер мен қыш құмырашыларын тартты. Ұқсас (бірақ жетілдірілген) қалайы және ластерлі глазурь керамикасын өндіруді жалғастырумен қатар, Сәлжұқтар (Персияда) кейде "файенс" деп аталатын жаңа түрді енгізуге үлес қосты. Бұл ақ түсті қатты жармадан жасалған және мөлдір сілтілі глазурьмен жабылған. Испан-мавр ыдыстары Аль-Андалуста 13 ғасырда пайда болды, мүмкін, Фатимидтер құлағаннан кейін тұрақсыздықтан қашқан қыш құмырашылардың арқасында. Ол Еуропаға ластерлі ыдыстар жасауды енгізді және бастапқыда христиан патшалықтарының элитасына кеңінен экспортталды. Алғашқы орталық – Малага, дәстүрлі ислам стильдерінде тауарлар өндірді, бірақ 13 ғасырдан бастап мұсылман қыш құмырашылары қайтадан басып алынған христиандық Валенсия қаласына көшіп барды, оның Манисес және Патерна сияқты шеткі қалалары ең маңызды орталықтарға айналды, негізінен христиандық нарықтар үшін өндіріс еуропалық сән-салтанаттан күшейіп, ерекше сипатын сақтады. Құмырашылар көбінесе мұсылман немесе мориско болған. 1301 жылы Әбульқасым жинақтаған Қашанның сирек кездесетін қолжазбасында файенс өндірісінің толық сипаттамасы бар. Фрит он бөліктен кварц ұнтағы, бір бөліктен саз және бір бөліктен глазурь қоспасынан жасалды. Көбірек саз қосу файенсті дөңгелектеуді жеңілдетті және жұмыстың сапасын жақсартты, өйткені әйтпесе материалдың пластикалық қасиеті аз болды. Глазурьдің өзі "шамамен тең мөлшерде ұнтақталған кварцтан және шөл өсімдіктерінің күлінен жасалған, олардың құрамында сілтілі тұздардың өте жоғары мөлшері бар. Бұл тұздар ағын ретінде әрекет етеді және кварцтың басқарылатын температурада шынылануына себеп болады. Екеуі де мөлдір глазурь жасайды". Лейн бұл материалды француздық "pâte tendre" (жұмсақ қамыр) материалымен салыстырды, оны қыш құмырашылар 18 ғасырға дейін қолданды. Бұл денелік материал және жаңа глазурь қыш құмырашыға көбірек басқару және манипуляциялау мүмкіндігін берді. Бұл қыш құмырашыға ыдыстың сапасын және сыртқы түрін жақсартуға, соның ішінде күрделі декоративтік дизайн мен өрнектерді жасауға мүмкіндік берді. Нәтижесінде әртүрлі пішіндер мен өлшемдердегі тостағандар, құмыралар, құрылыстар, лампалар, шамдар, табақтар, плиткалар және т.б. сияқты көптеген өнімдер жасалды. Бұл артықшылықтар ою-өрнектерді кесуді де жақсартты, оны Сәлжұқтар 12-ғасырда жетілдіріп, кеңейтті. Фритвардың бір мысалы – Лажвардина керамикасы, ол Иханидтер кезінде жасалған және көбінесе қою көк түсті глазурь және өрнектік безендірулерімен танылады. Керамикада ою-өрнектерді кесу, сграффито – 9-ғасырдың ислам керамикасында қолданылатын ежелгі дәстүр; бұл қызыл сазды ашып көрсету үшін өткір құралмен сырдың үстінен ою-өрнек ойып салуға негіделген техника. Содан кейін ыдыс глазурьмен жабылады. Сәлжұқтар сонымен қатар "силуэттік ыдыстарды" дамытты, олар қара фондық түсімен ерекшеленеді. Бұл ыдыстар ақ фритвар денесін қалың қара сырмен жабып жасалады, одан кейін ою-өрнек кесіледі. Кейін, түссіз немесе боялған, әдетте көк немесе жасыл, мөлдір глазурь жағылады. Лейннің сөзіне сәйкес, бұл техника 9-10 ғасырларда Самарқандта қарапайым түрінде қолданылған. Онда түстер қалың мөлдір саз сырымен араластырылған.
The events leading to the collapse of the Fatimid reign in 1171 caused ceramic production to move out to new centres, via processes similar to those described above with respect to Iraq. As a result, Persia became a centre of revival under the Seljuk rule (1038–1327). This is not coincidental as the Seljuks expanded their rule over Persia, Iraq, Syria, and Palestine, as well as Anatolia and Muslim Asia Minor. All of these had been, for some considerable time, centres of old pottery. The Seljuks brought new and fresh inspiration to the Muslim world, attracting artists, craftsmen and potters from all regions including Egypt. In addition to continuing the production of similar (although more refined) tin and lustre glaze ceramics, the Seljuks (in Persia) were credited for the introduction of a new type sometimes known as "Faience". This is made from a hard white frit paste coated with transparent alkaline glaze. Hispano Moresque ware emerged in Al Andaluz in the 13th century, probably after potters escaped the instability after the fall of the Fatimids. It introduced lustreware manufacture to Europe and from the start was widely exported to the elites of Christian kingdoms. The first centre was Málaga, producing wares in traditional Islamic styles, but from the 13th century Muslim potters migrated to the reconquered Christian city of Valencia, outlying suburbs of which such as Manises and Paterna became the most important centres, manufacturing mainly for Christian markets in styles increasingly influenced by European decoration, though retaining a distinct character. The potters were mostly still Muslim or Morisco. In a rare manuscript from Kashan compiled by Abulqassim in 1301, there is a complete description of how faience production was carried out. Frit was made of ten parts of powdered quartz, one part of clay and one part of glaze mixture. The addition of greater amounts of clay made wheel throwing of the faience easier, and allowed a better quality of work, because otherwise the material had little plasticity. The glaze itself is “formed of a roughly equal mixture of ground quartz and the ashes of desert plants which contain a very high proportion of alkaline salts. These act as a flux and cause the quartz to vitrify at a manageable temperature. The two alone will produce a transparent glaze”. Lane compared this material with the French pâte tender, which was used by potters as recently as the eighteenth century. This body material and the new glaze offered the potter a greater handling and manipulation ability. This allows the potter to improve the quality and appearance of the vessel, including more refined decorative designs and patterns. The result was a substantial variety of products such as bowls of different size and shapes, jugs, incense burners, lamps, candlesticks, trays, tiles and so on. These advantages also allowed greater control of carved decoration, the use of which the Seljuks refined and extended during the twelfth century. One example of frit ware are Lajvardina ceramics, which were produced under the Ikhanids and are recognisable by their often dark blue underglazes and patterned decorations. Carved decoration in ceramics, sgraffito, is an old tradition used in ninth century Islamic pottery; it is an engraving technique based on incising the design with a sharp tool through a white slip to reveal the red earthenware body. The vessel is then coated with glaze. The Seljuks also developed the so called silhouette wares which are distinguished by their black background. These are produced by a technique which consists of coating the white fritware body with a thick black slip, out of which the decoration is then carved. Later, a coat of colourless or coloured, usually blue or green, transparent glaze is applied. According to Lane, this technique was used, in a simpler form, in Samarkand between the ninth and tenth centuries. The method then consisted of mixing the colours with a thick opaque clay slip instead.
Кейінгі/ортағасырдан кейінгі кезең (1400 жылдан кейін)
Юань және Мин династияларының көк және ақ фарфорының ықпалы мұсылман шеберлері жасаған көптеген керамикада анық байқалады. Анатолиядағы Изник маңындағы Изник қыш ыдыстары Осман әкімдерінің қолдауына ие болды және қыш ыдыстары мен плитка панельдерінен Осман өнерінің ең жақсы үлгілерін жасады. Бұл үшін айқын және әдемі гүлдік суреттер, қытай безендірілісінен алынған ортақ тіл пайдаланылды. Ерекше қызыл түс жасалды. Изник ыдыстары еуропалық сәндік өнерге зор әсер етті, мысалы, итальяндық майоликаға. Бұл керамика біздің заманымыздың 15 ғасырында жасала бастады, оған дейін осы аймақта Милет ыдыстары болған. Оның ең гүлденген кезеңі 16 ғасырдың соңына дейін созылды. Ол негізгі массасынан, сырдан және глазурьден тұрады, мұнда негізгі массасы мен глазурі – «кварц фрит». Екі жағдайда да «фрит» ерекше, себебі оның құрамында қорғасын оксиді мен сода бар; қорғасын оксиді керамиканың жылулық кеңею коэффициентін төмендетуге көмектеседі. Микроскопиялық талдау «фрит» деп белгіленген материалдың «аралық шыны» екенін көрсетеді, ол кварц бөлшектерін байланыстыруға қызмет етеді. Майкл С. Тит бұл шыны фрит ретінде қосылған және аралық шыны оттеу кезінде пайда болған деседі. 15 ғасырда Валенсияның испано-мавр ыдыстарының ең жақсы кезеңі болды, оны негізінен мұсылман шеберлері христиан мемлекетінде жасады, бірақ оңтүстік өнеркәсібі Малагада тоқтатылып, ғасырдың ортасына дейін аяқталды. Сафавидтер дәуірінде (1502 жылдан бастап) парсы керамикасына қытайлық көк және ақ фарфорының зор ықпалы болды, ол оны сарай ортасында көптеп ығыстырды; 16 ғасырдың парсы ыдыстары өте сирек кездеседі. Оңтүстік-Шығыс Азияның исламдық бөліктері, қазіргі Индонезия мен Малайзия, еуропалық сауда компанияларының, әсіресе Голланд Шығыс Индия компаниясының көмегімен қытай және кейін жапондықтар үшін қолжетімді экспорттық нарықтар болды. Бұл аймақтағы будда елдері де экспортқа шығарды. Олар үшін арнайы ыдыс түрлері жасалды, мысалы, қытайлық Краак және Сватов ыдыстары, көбінесе үлкен тарелкалар жасалып, үстелге бірлесіп тамақтану үшін пайдаланылды. Мұндай бәсекелестікке қарамастан, жергілікті ыдыстар аз және қарапайым болды. Ортағасырлық ислам әлемі тұтастай алғанда фарфор жасауды жетілдіре алмады, бірақ оны импорттауға қатты құштарлық танытты. Шығыс Азия фарфоры, бірінші қытай, содан кейін 17 ғасырда жапондық экспорттық фарфоры, 18 ғасырда еуропалық ыдыстар, әсіресе шығыс нарығына маманданған Вена фарфоры қосылды, және ғасырдың соңына қарай Осман империясына жылына 120 000 данаға жуық, көбінесе түрік кофесіне арналған кішкентай кеселер мен табақтар жіберді. Ислам әлемінің кішкентай фабрикалары шығыс пен батыстан келген күрделі импортпен бәсекелесе алмады, ал жергілікті өндіріс қолөнерге айналды, қазір дәстүрлі үлгілерді қайталайды.
Ислам керамикасын зерттеу
Артур Лейн мұсылман керамикасының тарихы мен құндылығын түсінуге маңызды үлес қосқан екі кітап жазды. Бірінші кітабы Аббасидтер дәуірінен Сәлжұқтар дәуіріне дейінгі ерте керамиканы зерттеуге арналған, онда белгілі бір стильдердің қалыптасуы мен дамуындағы маңызды оқиғалар сипатталған. Екінші еңбегінде Лейн бірінші кітапта қолданған риторикалық стильді сақтап, назарын моңғолдардан бастап, 19 ғасырға дейінгі Изник және парсы керамикасына аударды. Лейннің еңбектерінен кейін көптеген зерттемелер жарық көрді. Жалпы көзқарас ұсынатын ең толық жұмыстардың қатарында Р. Л. Хобсон, Эрнст Дж. Грубе, Ричард Этингхаузен, сондай-ақ жақында Алан Кейгер Смит пен Геза Фаберваридің еңбектері бар. Мұсылман керамикасының нақты кезеңдеріне немесе аймақтық тарихына маманданған ғалымдар да үлкен үлес қосты, мысалы, Жорж Маркас Солтүстік Африка жөніндегі зерттемесінде, Оливер Уотсон Парсы керамикасы туралы, ал Дж. Р. Хэллетт Аббасид керамикасы бойынша маңызды еңбектер жариялады.