Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ғаламның пайда болуы, эволюциясы және соңғы тағдыры туралы ғылыми зерттеу.
Scientific study of the origin, evolution, and eventual fate of the universe
Космология – ғаламның табиғатымен және космоспен айналысатын физика мен метафизиканың бір саласы. Космология термині алғаш рет 1656 жылы Томас Блоунттың "Глосографиясында" ағылшын тілінде қолданылған, ал 1731 жылы неміс философы Кристиан Вольф латын тілінде "Cosmologia Generalis" еңбегінде пайдаланған. Діни немесе мифологиялық космология – мифологиялық, діни және эзотерикалық әдебиеттердегі, сондай-ақ жаратылыс мифтері мен эсхатология негізінде құрылған нанымдар жиынтығы. Астрономия ғылымында космология ғаламның хронологиясын зерттеумен айналысады. Физикалық космология – байқалатын ғаламның пайда болуын, оның ірі масштабты құрылымдарын және динамикасын, сондай-ақ ғаламның түпкі тағдырын, осы салаларды басқаратын ғылым заңдарын зерттейді. Оны ғалымдар, оның ішінде астрономдар мен физиктер, сондай-ақ метафизиктер, физика философтары және кеңістік пен уақыт философтары зерттейді. Философиямен ортақ көлемге ие болғандықтан, физикалық космологиядағы теориялар ғылыми және ғылыми емес ұсыныстарды қамтуы мүмкін және сынау мүмкін емес болжамдарға негізделуі мүмкін. Физикалық космология – ғаламды тұтастай зерттейтін астрономияның бір саласы. Қазіргі физикалық космологияда Үлкен жарылыс теориясы басым, ол байқау астрономиясы мен бөлшектер физикасын біріктіруге тырысады; атап айтқанда, қара материя және қара энергиямен бірге Үлкен жарылыстың стандартты параметрлері, Ламбда CDM моделі. Теориялық астрофизик Дэвид Н. Спергель космологияны "тарихи ғылым" деп сипаттады, себебі "біз ғарышқа қарағанда, уақытқа кері қарай қарап тұрамыз", себебі жарық жылдамдығы шектеулі.
Cosmology is a branch of physics and metaphysics dealing with the nature of the universe, the cosmos. The term cosmology was first used in English in 1656 in Thomas Blount's Glossographia, and in 1731 taken up in Latin by German philosopher Christian Wolff, in Cosmologia Generalis. Religious or mythological cosmology is a body of beliefs based on mythological, religious, and esoteric literature and traditions of creation myths and eschatology. In the science of astronomy, cosmology is concerned with the study of the chronology of the universe. Physical cosmology is the study of the observable universe's origin, its large scale structures and dynamics, and the ultimate fate of the universe, including the laws of science that govern these areas. It is investigated by scientists, including astronomers and physicists, as well as philosophers, such as metaphysicians, philosophers of physics, and philosophers of space and time. Because of this shared scope with philosophy, theories in physical cosmology may include both scientific and non scientific propositions and may depend upon assumptions that cannot be tested. Physical cosmology is a sub branch of astronomy that is concerned with the universe as a whole. Modern physical cosmology is dominated by the Big Bang Theory which attempts to bring together observational astronomy and particle physics; more specifically, a standard parameterization of the Big Bang with dark matter and dark energy, known as the Lambda CDM model. Theoretical astrophysicist David N. Spergel has described cosmology as a "historical science" because "when we look out in space, we look back in time" due to the finite nature of the speed of light.
Тәрбие
Физика мен астрофизика ғылыми бақылаулар мен тәжірибелер арқылы ғалам туралы түсінігімізді қалыптастыруда орталық рөл атқарды. Физикалық космология бүкіл ғаламды математикалық және бақылау арқылы талдау нәтижесінде қалыптасты. Ғаламның пайда болуы, әдетте, Үлкен жарылыспен басталды, одан кейін дерлік бірден ғарыштық инфляция орын алды – бұл ғаламның 13,799 ± 0,021 миллиард жыл бұрын кеңеюі деп есептеледі. Космогония ғаламның пайда болуын зерттейді, ал космография ғаламның ерекшеліктерін картаға түсіреді. Дидроның «Энциклопедиясында» космология уранологияға (аспан ғылымы), аэрологияға (ауа ғылымы), геологияға (құрлықтар ғылымы) және гидрологияға (сулар ғылымы) бөлінеді. Метафизикалық космология – ғаламдағы адамдардың барлық басқа да нәрселермен байланысын анықтау ретінде де сипатталған. Бұл Марк Аврелийдің осы қарым-қатынастағы адам орны туралы байқауында көрініс тапқан: «Дүниені білмейтін адам өзінің қайда екенін білмейді, ал әлемнің не үшін бар екенін білмейтін адам өзінің кім екенін де, дүниенің не екенін де білмейді».
Physics and astrophysics have played central roles in shaping our understanding of the universe through scientific observation and experiment. Physical cosmology was shaped through both mathematics and observation in an analysis of the whole universe. The universe is generally understood to have begun with the Big Bang, followed almost instantaneously by cosmic inflation, an expansion of space from which the universe is thought to have emerged 13.799 ± 0.021 billion years ago. Cosmogony studies the origin of the universe, and cosmography maps the features of the universe. In Diderot's Encyclopédie, cosmology is broken down into uranology (the science of the heavens), aerology (the science of the air), geology (the science of the continents), and hydrology (the science of waters). Metaphysical cosmology has also been described as the placing of humans in the universe in relationship to all other entities. This is exemplified by Marcus Aurelius's observation that a man's place in that relationship: "He who does not know what the world is does not know where he is, and he who does not know for what purpose the world exists, does not know who he is, nor what the world is."
Физикалық космология
Физикалық космология – физика мен астрофизиканың ғаламның физикалық шығу тегі мен эволюциясын зерттеумен айналысатын саласы. Ол сонымен қатар ғаламның ірі масштабтағы табиғатын зерттеуді де қамтиды. Бастапқыда ол "аспан механикасы" деп белгіленген, яғни аспан денелерін зерттеу ғылымы болған. Грек философтары Самостық Аристорх, Аристотель және Птолемей әртүрлі космологиялық теорияларды ұсынды. Геоцентрлік Птолемей жүйесі 16 ғасырға дейін басым теория болып келді, содан кейін Николаус Коперник, одан әрі Иоганн Кеплер және Галилео Галилей гелиоцентрлік жүйені ұсынды. Бұл физикалық космологиядағы эпистемологиялық үзілістің ең танымал мысалының бірі. Исаак Ньютонның 1687 жылы жарық көрген "Математикалық принциптер" еңбегінде ғаламдық тартылыс заңының алғашқы сипаттамасы берілген. Ол Кеплер заңдарының физикалық механизмін қамтамасыз етті және бұрынғы жүйелердегі планеталар арасындағы гравитациялық өзара әрекеттесуден туындаған аномалияларды шешуге мүмкіндік берді. Ньютонның космологиясы мен оған дейінгілердің арасындағы маңызды айырмашылық – Коперник принципі, яғни Жердегі денелердің физикалық заңдары барлық аспан денелеріне бірдей қолданылады. Бұл физикалық космологиядағы маңызды философиялық қадам болды. Қазіргі заманғы ғылыми космологияның 1917 жылы Альберт Эйнштейннің "Жалпы салыстырмалылық теориясының космологиялық аспектілері" атты мақаласында жалпы салыстырмалылық теориясының соңғы модификациясын жариялауымен басталғаны қабылданған (бірақ бұл мақала Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін Германиядан тыс жерлерде кеңінен қолжетімді болмады). Жалпы салыстырмалылық теориясы Виллем де Ситтер, Карл Шварцшильд және Артур Эддингтон сияқты космогонистерді оның астрономиялық салдарларын зерттеуге итермеледі, бұл астрономдардың өте алыс объектілерді зерттеу мүмкіндігін арттырды. Физиктер ғаламның статикалық және өзгермейтін екендігі туралы болжамдарды өзгерте бастады. 1922 жылы Александр Фридман қозғалатын материя бар, кеңейіп жатқан ғалам туралы идеяны ұсынды. Космологияға осы динамикалық көзқараспен қатар, ғаламның құрылымы туралы ұзаққа созылған пікірталас – Ұлы пікірталас (1917-1922 жылдар) – өзінің шегіне жетті, онда Хебер Кертис және Эрнст Опик сияқты ерте ғалымдар телескоптарда көрінетін кейбір тұмандықтар біздің галактикамыздан алыс, жеке галактикалар екенін анықтады. Хебер Кертис спиральды тұмандықтардың өздерінің жеке жұлдыздық жүйелері ретінде "арал ғаламдары" екендігін айтса, Вильсон тауының астрономы Харлоу Шэпли тек Құс жолы жұлдыздық жүйесінен тұратын космос моделін жақтады. Бұл идеялардың қақтығысы 1920 жылғы 26 сәуірде Вашингтондағы АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мәжілісінде Ұлы пікірталас ұйымдастырылуымен аяқталды. Пікірталас 1923 және 1924 жылдары Эдвин Хабблдің Андромеда галактикасында Цефеидтік айнымалыларды анықтауымен шешілді. Олардың қашықтығы спиральды тұмандықтардың Құс жолының шетінен әлдеқайда алыс екенін көрсетті. Ғаламның кейінгі модельдеуі Эйнштейннің 1917 жылғы мақаласында енгізген космологиялық тұрақтының мәніне байланысты кеңейіп жатқан ғаламға алып келуі мүмкін екенін зерттеді. Осылайша, 1927 жылы бельгиялық діни қызметкер Жорж Лематр Ұлы жарылыс моделін ұсынды, кейіннен Эдвин Хабблдің 1929 жылы қызыл жылжуды ашқандығы және 1964 жылы Арно Пензиас пен Роберт Вудроу Уилсонның ғарыштық микротолқынды фондық сәулеленуін ашқандығы растады. Бұл жағдайлар көптеген баламалы космологияларды жоққа шығарудың алғашқы қадамы болды. 1990 жылдан бері бақылаулық космологиядағы бірнеше маңызды жетістіктер космологияны негізінен болжамдық ғылымнан теория мен байқаудың нақты сәйкес келетін болжау ғылымына айналдырды. Бұл жетістіктерге COBE, WMAP және Planck спутниктерінен микротолқынды фонды бақылау, 2dfGRS және SDSS-ті қоса алғанда, үлкен жаңа галактикалардың қызыл жылжуын зерттеу, алыс суперноваларды және гравитациялық линзаларды бақылау кіреді. Бұл байқаулар ғарыштық инфляция теориясының, Ұлы жарылыс теориясының өзгертілген нұсқасының және Ламбда CDM моделі деп аталатын нақты нұсқасының болжамдарымен сәйкес келді. Осыдан кейін көптеген ғалымдар қазіргі заманды "космологияның алтын ғасыры" деп атайды. 2014 жылы BICEP2 ынтымақтастығы ғарыштық микротолқынды фонда гравитациялық толқындардың іздерін анықтады деп мәлімдеді. Алайда, бұл нәтиже кейінірек жалған екені анықталды: гравитациялық толқындардың болжамдық дәлелі шын мәнінде жұлдызаралық шаңнан туындаған. 1 желтоқсан 2014 жылы Италияның Феррара қаласында өткен Planck 2014 мәжілісінде астрономдар ғаламның 13,8 миллиард жылға жуық екенін және 4,9% атомдық материядан, 26,6% қара материядан және 68,5% қара энергиядан тұратынын хабарлады.
Physical cosmology is the branch of physics and astrophysics that deals with the study of the physical origins and evolution of the universe. It also includes the study of the nature of the universe on a large scale. In its earliest form, it was what is now known as "celestial mechanics", the study of the heavens. Greek philosophers Aristarchus of Samos, Aristotle, and Ptolemy proposed different cosmological theories. The geocentric Ptolemaic system was the prevailing theory until the 16th century when Nicolaus Copernicus, and subsequently Johannes Kepler and Galileo Galilei, proposed a heliocentric system. This is one of the most famous examples of epistemological rupture in physical cosmology. Isaac Newton's Principia Mathematica, published in 1687, was the first description of the law of universal gravitation. It provided a physical mechanism for Kepler's laws and also allowed the anomalies in previous systems, caused by gravitational interaction between the planets, to be resolved. A fundamental difference between Newton's cosmology and those preceding it was the Copernican principle—that the bodies on Earth obey the same physical laws as all celestial bodies. This was a crucial philosophical advance in physical cosmology. Modern scientific cosmology is widely considered to have begun in 1917 with Albert Einstein's publication of his final modification of general relativity in the paper "Cosmological Considerations of the General Theory of Relativity" (although this paper was not widely available outside of Germany until the end of World War I). General relativity prompted cosmogonists such as Willem de Sitter, Karl Schwarzschild, and Arthur Eddington to explore its astronomical ramifications, which enhanced the ability of astronomers to study very distant objects. Physicists began changing the assumption that the universe was static and unchanging. In 1922, Alexander Friedmann introduced the idea of an expanding universe that contained moving matter. In parallel to this dynamic approach to cosmology, one long standing debate about the structure of the cosmos was coming to a climax – the Great Debate (1917 to 1922) – with early cosmologists such as Heber Curtis and Ernst Öpik determining that some nebulae seen in telescopes were separate galaxies far distant from our own. While Heber Curtis argued for the idea that spiral nebulae were star systems in their own right as island universes, Mount Wilson astronomer Harlow Shapley championed the model of a cosmos made up of the Milky Way star system only. This difference of ideas came to a climax with the organization of the Great Debate on 26 April 1920 at the meeting of the U. S. National Academy of Sciences in Washington, D. C. The debate was resolved when Edwin Hubble detected Cepheid Variables in the Andromeda Galaxy in 1923 and 1924. Their distance established spiral nebulae well beyond the edge of the Milky Way. Subsequent modelling of the universe explored the possibility that the cosmological constant, introduced by Einstein in his 1917 paper, may result in an expanding universe, depending on its value. Thus the Big Bang model was proposed by the Belgian priest Georges Lemaître in 1927 which was subsequently corroborated by Edwin Hubble's discovery of the redshift in 1929 and later by the discovery of the cosmic microwave background radiation by Arno Penzias and Robert Woodrow Wilson in 1964. These findings were a first step to rule out some of many alternative cosmologies. Since around 1990, several dramatic advances in observational cosmology have transformed cosmology from a largely speculative science into a predictive science with precise agreement between theory and observation. These advances include observations of the microwave background from the COBE, WMAP and Planck satellites, large new galaxy redshift surveys including 2dfGRS and SDSS, and observations of distant supernovae and gravitational lensing. These observations matched the predictions of the cosmic inflation theory, a modified Big Bang theory, and the specific version known as the Lambda CDM model. This has led many to refer to modern times as the "golden age of cosmology". In 2014, the BICEP2 collaboration claimed that they had detected the imprint of gravitational waves in the cosmic microwave background. However, this result was later found to be spurious: the supposed evidence of gravitational waves was in fact due to interstellar dust. On 1 December 2014, at the Planck 2014 meeting in Ferrara, Italy, astronomers reported that the universe is 13.8 billion years old and composed of 4.9% atomic matter, 26.6% dark matter and 68.5% dark energy.