Фиджидің бас сот судьясы

Кіріспе

Фиджидің ең жоғары сот қызметкері

Бас судья – Фиджидің ең жоғары сот қызметкері. Бұл лауазым мен оның міндеттері Фиджи Конституциясының 2013 жылғы 5-тарауында белгіленген. Бас судьяны премьер-министрдің кеңесі бойынша президент тағайындайды. Оны президент тағайындайды, ал премьер-министр ұсынады, ол Конституция бойынша бас прокурормен кеңесуге міндетті (106-бап 1-тармақ). 1997 жылғы Конституцияға сәйкес премьер-министр оппозиция жетекшісімен де кеңесуге тиіс болған. Тағайындама бас судья 75 жасқа толғанға дейін тұрақты болып табылады (110-бап 1-тармақ). Басқа судьялар сияқты, бас судья Фиджи азаматы болуы міндетті емес. 2002 жылы сэр Тимоси Туивага зейнеткерлікке шыққаннан кейін, Азаматтар конституциялық форумы (демократияны және адам құқықтарын қолдайтын ұйым) 2000 жылғы төңкерістен кейін саяси ықпалға ұшыраған соттың тәуелсіздігін қалпына келтіру үшін шетелдік азаматты тағайындауға шақырды. Бірақ үкімет фиджилік Даниэль Фатиакині тағайындады. 2007 жылы әскери қолдауға ие болған уақытша үкімет австралиялық азамат Энтони Гейтсті бас судья міндетін атқарушы етіп тағайындады, ол 2008 жылдың 5 желтоқсанында тұрақты бас судья болды.

Бас судьяның өкілеттіктері

2013 жылғы Конституцияның 5-тарауына сәйкес, бас судья Жоғары Сотта (100-бап) отырады және Жоғарғы Сотта (98-бап) төрағалық етеді, бірақ Апелляциялық сотқа мүше болуға құқығы жоқ. Бұл талап Апелляциялық сотқа басқа екі соттан тәуелсіздік беруге бағытталған. Бас судья сондай-ақ Сот қызметі жөніндегі комиссияның төрағасы болып табылады (104-бап). 2013 жылғы Конституцияға сәйкес, бас судья президенттің өкілеттіктерін атқаруға бірінші болып тағайындалады, егер президент өкілеттіктерін атқара алмаса немесе қандай да бір себеппен лауазым бос болса, ол Фиджи президентінің міндеттерін атқарушы президент болады. Яғни, Бас судья – Фиджидің экс-официо вице-президенті болып табылады, оның өкілеттіктері жоғарыда аталған жағдайларда қолданылатын резервтік құжатта сақталған. 2013 жылғы Конституцияда бас судьяның болмаған жағдайында, ең жоғары дәрежедегі келесі судья президенттің міндеттерін атқарушы президент ретінде оның өкілеттіктерін атқаратыны да көрсетілген.

Кеңсе тарихы

1871 жылға дейін, Серу Эпениса Какобау өзінің билігімен Витидің бірінші біріккен патшалығын құрған кезде, қазіргі Фиджи соғысып жатқан феодалдық иеліктердің мозаикасы болды. Шетелдіктер басымдығын құрған үкіметті құрып, Какобау 1872 жылы австралиялық газет редакторы сэр Чарльз Сент-Джулианды бірінші бас судья етіп тағайындады. Сент-Джулиан Фиджиді 1874 жылғы 10 қазанда Біріккен Корольдікке өткізгеннен кейін бірнеше аптадан соң қайтыс болды. Бұл шешім 1872 жылғы (35 және 36 Vict. c. 19) және 1875 жылғы (38 & 39 Vict. c. 51) Тынық мұхиты аралдарының қорғалуы туралы заңдардың (1875 жылы өзгертілген, толық атауы: Тынық мұхитындағы аралдардың тума халқына қарсы қылмыстық зұлсалықтардың алдын алу және жазалау туралы заң) талаптарына сәйкес жасалды. Бұл заңдар Фиджидегі еуропалық мақта плантацияларына жұмыс күшін жеткізу үшін конвенциялық емес әдістерді қолданатын британдық азаматтарға заң үстемдігін орнатуға бағытталған болатын. 1875 жылы Сэр Уильям Хакетт бас судья болып тағайындалды. 1877 жылдан 1961 жылға дейін Фиджидің бас судьясы экс-официо Жоғары комиссардың сотының бас судьясы болды, бұл Батыс Тынық мұхитының бас сот комиссары ретінде кеңінен танымал болды. Ол Британдық Батыс Тынық мұхиты территорияларының бас сот қызметкері болып табылды және 1877 жылғы Батыс Тынық мұхиты кеңесінің бұйрықтарымен (1879 және 1880 жылдары өзгертілген) және 1893 жылғы Тынық мұхиты кеңесінің бұйрығымен құрылған колониялық емес құрылым еді. Апелляция Лондондағы Таза кеңестің сот комитетіне берілді. 1942 жылдан 1945 жылға дейін Тынық мұхитындағы соғыс кезінде Жоғары комиссия әскери әкімшілікпен тоқтатылды. 1952 жылдың соңына дейін Батыс Тынық мұхиты үшін жоғары комиссар басқарған, ол сонымен қатар Фиджи губернаторы болды, оған Океаниядағы көптеген, көбінесе шағын аралдар кірді. Құрамы уақыт өте келе өзгерді, бірақ Фиджи (1877-1952) және Соломон аралдары (1893-1976) оның ең тұрақты мүшелері болды. 1953 жылдың басынан бастап Фиджи мен Тонга толық тәуелсіздікке жетудің алғышарты ретінде Жоғары комиссиядан бөлінді, ал Жоғары комиссия кеңселері Соломон аралдарындағы Гуадалканалдағы Хониараға көшірілді. Жоғары комиссар лауазымы Фиджи губернаторынан бөлініп, енді Соломон аралдарының губернаторының лауазымын атқаратын болды. Алайда, Жоғары комиссар соты Сувада отырысын жалғастырды, ал Фиджидің бас судьясы 1962 жылға дейін Батыс Тынық мұхитының бас сот комиссары болып қалды. 1962 жылдан бастап Жоғары комиссар сотының функциялары 1961 жылғы Батыс Тынық мұхиты (Соттар) кеңесінің бұйрығы бойынша тәуелсіздікке қол жеткізген арал мемлекеттеріне беріле бастады. Батыс Тынық мұхитының сот комиссары Батыс Тынық мұхитының Жоғарғы сотының бас судьясы болды және Фиджиден Соломон аралдарындағы британдық Жоғары комиссияның қалған бөлігіне қосылу үшін шығарылды. Бұл лауазым Фиджидің бас судьясынан бөлек болды. Фиджи 1970 жылғы 10 қазанда Фиджи доминионы ретінде тәуелсіздік алды. Британдық Жоғары комиссиямен байланысы жоқ болса да, Фиджидің бас судьясы лауазымын 1980 жылы сэр Тимоти Туивага тағайындалғанға дейін Ұлыбритания, Австралия және Жаңа Зеландия судьялары атқара берді. 2000 жылы Джордж Спейт бастаған азаматтық төңкерісті бейтараптандыру үшін коммодор Франк Байнимарама қарсы төңкерістен кейін бас судьяға қатысты конституциялық шаралар уақытша тоқтатылды. Сол кездегі бас судья сэр Тимоти Туивага билікке келген Уақытша әскери үкіметті мойындады және 29 мамырда Конституцияны жойды, содан кейін әскери әкімшілік дереу жариялаған дау тудыратын Әділет әкімшілігі туралы жарлықты жасады. Бұл жарлық Жоғарғы Сотты жойды, бас судьяны Апелляциялық сот төрағасы етіп тағайындады және бас судьяның зейнетке шығу жасын 70 жастан 75 жасқа дейін көтерді. Бұл өзгерістер 2000 жылғы 15 қарашада Конституцияны қайта қалпына келтіру туралы Жоғары соттың шешімі бойынша қайта қаралды, бұл шешімді Апелляциялық сот 2001 жылғы 1 наурызда бекітті.

Before 1871, when Seru Epenisa Cakobau established the first unified Kingdom of Viti under his authority, what is now Fiji was a patchwork of warring fiefdoms. Forming a government dominated by foreigners, Cakobau appointed Sir Charles St Julian, an Australian newspaper editor, as the first chief justice in 1872. St Julian died in office a few weeks after Cakobau ceded Fiji to the United Kingdom on 10 October 1874, under the provisions of the Pacific Islanders Protection Acts of 1872 (35 & 36 Vict. c. 19) and 1875 (38 & 39 Vict. c. 51), (amended in 1875), (long title: An Act for the Prevention and Punishment of Criminal Outrages upon Natives of the Islands in the Pacific Ocean) which sought to bring the rule of law to British subjects who were using unconventional methods to supply labour for the European run cotton plantations in Fiji. St. Julian was followed as Chief Justice in 1875 by Sir William Hackett. From 1877 through 1961, the chief justice of Fiji was ex officio chief justice of the High Commissioner's Court, more commonly known as the chief judicial commissioner for the Western Pacific, the chief judicial officer throughout the British Western Pacific Territories, a supra colonial entity established by the Western Pacific Orders in Council 1877 (amended in 1879 and 1880), and by the Pacific Order in Council 1893. Appeals lay to the Judicial Committee of the Privy Council in London. From 1942 to 1945 the High Commission was suspended by military administration during the War in the Pacific. Headed by a high commissioner for the Western Pacific, who was also ex officio the governor of Fiji, until the end of 1952, it included numerous islands, mostly small, throughout Oceania. Composition varied over time, but Fiji (1877 1952) and the Solomon Islands (1893 1976) were its most durable members. From the beginning of 1953, Fiji and Tonga were separated from the High Commission as a prelude to full independence, and the High Commission offices were transferred to Honiara on Guadalcanal in the Solomon Islands. The office of high commissioner was separated from that of the governor of Fiji and was now held by the governor of the Solomon Islands). The High Commissioner's Court, however, continued to sit in Suva, and the chief justice of Fiji remained the chief judicial commissioner of the Western Pacific until 1962. From 1962 onwards, functions of the High Commissioner's Court began to be transferred to the increasingly independent island states under the provisions of Western Pacific (Courts) Order in Council, 1961. The judicial commissioner for the Western Pacific became the chief justice of the High Court of the Western Pacific, and removed from Fiji to join the rest of the British High Commission in the Solomon Islands. The position was separated from that of the chief justice of Fiji. Fiji gained independence on 10 October 1970 as the Dominion of Fiji. Although no longer connected with the British High Commission, the position of chief justice of Fiji continued to be filled by judges from Britain, Australia and New Zealand until the appointment of Sir Timoci Tuivaga in 1980. The constitutional arrangements relating to the chief justice were temporarily overturned in 2000, following a counter coup by Commodore Frank Bainimarama to neutralize a civilian coup d'état instigated by George Speight. The then chief justice, Sir Timoci Tuivaga, recognized the Interim Military Government that took office and abrogated the Constitution on 29 May, and drafted the controversial Administration of Justice Decree that was immediately promulgated by the military administration. This decree abolished the Supreme Court, made the chief justice head of the Appeal Court, and raised the retirement age of the chief justice from 70 years to 75. These changes were reversed following a decision of the High Court to reinstate the Constitution on 15 November 2000, a decision upheld by the Appeal Court on 1 March 2001.

Қазіргі бас судья

Салеси Темо - Фиджидің қазіргі атқарушы бас судьясы.

Фиджи бас судьяларының тізімі

#Қызметтегі тұлғаСуретіҚызмет мерзіміМемлекет басшысыЕскертуҚызметке кіргенҚызметтен кеткенФиджидің Бас судьясы (1872–1874) Чарльз Росситер ФорвудАтқарушы 1872 1872 Серу Эпениса Какобау Сер Чарльз Сент-Джулиан бас судья болып тағайындалғанға дейін уақытша бас судья болып тағайындалды. 1. Сэр Чарльз Сент-Джулиан 1872 27 тамыз 1874 Серу Эпениса КакобауВиктория Вити Корольдігінің қысқа ғұмырында тағайындалды. Фиджи Ұлыбританиямен 1874 жылғы 10 қазанда қосылғанға дейін зейнеткерлікке шықты, бірақ бірнеше аптадан кейін зейнетақы ұйымдастырылмастан қайтыс болды. 2. Сэр Уильям Хакетт 1875 1876 ВикторияФиджидің Бас судьясы және Батыс Тынық мұхитының Бас сот комиссары (1877–1962) 3. Сэр Джон Горри 1877 1882 ВикторияФилдинг КларкАтқарушы 1882 1882 Виктория 4. Сэр Генри Ренфордсли 1882 1885 ВикторияФилдинг КларкРенфордсли үшін атқарушы 1884 1885 Виктория 5. Филдинг Кларк 1885 1889 Виктория 6. Сэр Генри Беркли 1889 1902 ВикторияЭдуард VII 7. Сэр Чарльз Мейджор 1902 1914 Эдуард VIIДжордж VАльберт ЭрхардтМейджор үшін атқарушы 1910 21 ақпан 1911 Эдуард VIIДжордж VЭрхардт, сол кездегі Фиджидің Бас прокуроры, Мейджор, қазіргі Бас судья, Фиджинің губернаторы болып қызмет атқарып жатқанда Бас судья болып қызмет атқарды. 8. Сэр Чарльз Давсон 1914 1922 Жордж VСэр Кеннет Мьюр МаккензиАтқарушы 1922 1923 Жордж V 9. Сэр Альфред Янг, KC 1923 1929 Жордж V 10. Сэр Максвелл Андерсон, CBE, KC, RN (зейнеткер) 1929 1936 Жордж VЭдуард VIII 11. Оуэн Корри, MC 1936 1945 Эдуард VIIIДжордж VI 12. Сэр Клод Сэтон, MC 1945 22 қараша 1949 Жордж V 13. Сэр Джеймс Томсон 1949 1953 Жордж VIЕлизавета II 14. Сэр Рагнар Хайн 1953 1958 Елизавета II 15. Сэр Альберт Лоу 1958 1962 Елизавета IIФиджидің Бас судьясы (1962 жылдан бастап) 16. Сэр Джон Макдафф MC 1962 11 шілде 1963 Елизавета IIҚызметте қайтыс болды. Сэр Клиффорд Хамметт 1963 Елизавета II 17. Ричард Хью Миллс Оуэнс 1963 1967 Елизавета II 18. Сэр Клиффорд Хамметт 1967 1972 Елизавета IIФиджи 1970 жылғы 10 қазанда Ұлыбританиядан Фиджи Доминионы ретінде тәуелсіздік алды. Барлық сот және саяси лауазым иелері қызметте қалды немесе жаңа рөлдерге ауысты. Бас судья лауазымы өзгермеді. 19. Сэр Джон Ниммо, CBE 1972 1974 Елизавета II 20. Сэр Клиффорд Грант 1974 1980 Елизавета II 21. Сэр Тимоси Туивага 1980 31 шілде 2002 Елизавета IIСитивени РабукаРатту Сер Пеная ГанилауРатту Сер Камисе МараРатту Джозефа Илоило 1987 жылы екі әскери төңкерістен кейін Фиджи республика болды. Мемлекет басшысы ретінде монархтың орнын президент алды. Бас судья Туивага барлық уақытта қызметте болды. 22. Даниэль Фатиаки 1 тамыз 2002 3 қаңтар 2007 (де-факто)5 желтоқсан 2008 (де-юре) Рату Джозефа Илоило 2006 жылғы 5 желтоқсандағы әскери төңкерістен кейін Фатиаки 2007 жылғы 3 қаңтарда демалысқа жіберілді. Ол сол айдың соңында кеңсесіне оралуға тырысты, бірақ Фиджи Республикасы әскери күштері оны 19 қаңтарда ресми түрде тоқтатты. 2008 жылғы 5 желтоқсанда ресми түрде қызметінен кетті. 23. Энтони Гейтс 3 қаңтар 2007 (де-факто)18 желтоқсан 2008 (де-юре) 8 сәуір 2019 Рату Джозефа ИлоилоРату Эпели НайлатикауДжордж Конроте Фиджи Республикасы әскери күштерінің 2007 жылғы 3 қаңтардағы Бас судья міндетін атқарушысы болып тағайындалды, ол 2008 жылғы 5 желтоқсанда Фатиаки отставкаға кеткеннен кейін толыққанды қызметке кірді. 24. Әділет Қамал Кумар8 сәуір 201930 қаңтар 2023 (қызметтен шеттетілді)Ж.Конроте, ОФ, МК (2015 жылдан Фиджидің бұрынғы президенті 21) Премьер-министр Ситивени Рабуканың кеңесі бойынша Президент Вилиам Катонивер Бас судья міндетін атқарушы болып тағайындады.

#IncumbentPortraitTenureHead of StateNotesTook officeLeft officeChief Justice of Fiji (1872 1874) Charles Rossiter ForwoodActing 1872 1872 Seru Epenisa Cakobau Filled in as Chief Justice in an interim capacity, pending the appointment of Sir Charles St Julian as the first substantive Chief Justice. 1. Sir Charles St Julian 1872 27 August 1874 Seru Epenisa CakobauVictoria Appointed during the short lived Kingdom of Viti. Retired shortly before Fiji's annexation by the United Kingdom on 10 October 1874, but died a few weeks later — before a pension could be arranged. 2. Sir William Hackett 1875 1876 VictoriaChief Justice of Fiji and Chief Judicial Commissioner for the Western Pacific (1877 1962) 3. Sir John Gorrie 1877 1882 Victoria Fielding ClarkeActing 1882 1882 Victoria 4. Sir Henry Wrenfordsley 1882 1885 Victoria Fielding ClarkeActing for Wrenfordsley 1884 1885 Victoria 5. Fielding Clarke 1885 1889 Victoria 6. Sir Henry Berkeley 1889 1902 VictoriaEdward VII 7. Sir Charles Major 1902 1914 Edward VIIGeorge V Albert Ehrhardt
Acting for Major 1910 21 February 1911 Edward VIIGeorge V Ehrhardt, the then Attorney General of Fiji, acted as Chief Justice while Major, the incumbent Chief Justice, was acting as Governor of Fiji. 8. Sir Charles Davson 1914 1922 George V Sir Kenneth Muir MacKenzieActing 1922 1923 George V 9. Sir Alfred Young, KC 1923 1929 George V 10. Sir Maxwell Anderson, CBE, KC, RN (retd.) 1929 1936 George VEdward VIII 11. Owen Corrie, MC 1936 1945 Edward VIIIGeorge VI 12. Sir Claud Seton, MC 1945 22 November 1949 George V 13. Sir James Thomson 1949 1953 George VIElizabeth II 14. Sir Ragnar Hyne 1953 1958 Elizabeth II 15. Sir Albert Lowe 1958 1962 Elizabeth IIChief Justice of Fiji (1962–present) 16. Sir John MacDuff MC 1962 11 July 1963 Elizabeth II Died in office. Sir Clifford HammettActing 1963 1963 Elizabeth II 17. Richard Hugh Mills Owens 1963 1967 Elizabeth II 18. Sir Clifford Hammett 1967 1972 Elizabeth II Fiji became independent of the United Kingdom on 10 October 1970 as the Dominion of Fiji. All existing judicial and political office holders either remained in office, or were grandfathered into new roles. The role of the Chief Justice was unchanged. 19. Sir John Nimmo, CBE 1972 1974 Elizabeth II 20. Sir Clifford Grant 1974 1980 Elizabeth II 21. Sir Timoci Tuivaga 1980 31 July 2002 Elizabeth IISitiveni RabukaRatu Sir Penaia GanilauRatu Sir Kamisese MaraRatu Josefa Iloilo Following two military coups in 1987, Fiji became a republic. A President replaced the Monarch as Head of State. Chief Justice Tuivaga remained in office throughout. 22. Daniel Fatiaki 1 August 2002 3 January 2007(de facto)5 December 2008(de jure) Ratu Josefa Iloilo Following the military coup on 5 December 2006, Fatiaki was sent on leave on 3 January 2007. He attempted to return to his office later that month, but was formally suspended by the Republic of Fiji Military Forces on 19 January. He formally resigned on 5 December 2008. 23. Anthony Gates 3 January 2007(de facto)18 December 2008(de jure) 8 April 2019 Ratu Josefa IloiloRatu Epeli NailatikauGeorge Konrote Appointed Acting Chief Justice by the Republic of Fiji Military Forces on 3 January 2007, he succeeded to the office substantively on 5 December 2008, following Fatiaki's resignation.24. Justice Kamal Kumar8 April 201930 January 2023 (suspended)Jioji Konrote, OF, MC (former President of Fiji from 2015 21)Appointed Acting Chief Justice by President Wiliame Katonivere on the advice of Prime Minister Sitiveni Rabuka