Кіріспе

Американдық суретші Марсден Хартли (4 қаңтар 1877 – 2 қыркүйек 1943) – американдық модернист суретші, ақын және эссеші. Хартли Париж мен Берлиндегі кубистік суретшілерді бақылап, сурет салу өнерін жетілдірді.

Ерте өмір және білім

Хартли Мэн штатының Льюистон қаласында туған, оның ағылшын ата-анасы сол жерге қоныстанған. Ол тоғыз баланың ең кішісі еді. Анасы сегіз жасында қайтыс болды, ал әкесі төрт жылдан кейін Марта Марсденге қайта үйленді. Оның шын аты Эдмунд Хартли еді; кейіннен, жиырма жасқа келгенде, Марсденді өзінің есімі ретінде қабылдады. Осы қайғылы оқиғалар Хартлиді жаңа Англиядағы балалық шағын қатты жалғыздық пен азапқа толы кезең ретінде еске түсірді. Альфред Стиглицке жазған хатында ол жаңа Англия акцентін "денемді өткір пышақтардай тегіс тілген қайғылы естелік" деп сипаттады. 1892 жылы Огайо штатының Кливленд қаласына отбасына қосылғаннан кейін, Хартли Кливленд өнер мектебінде өнерді оқуға түсті, онда ол стипендия алды. 1898 жылы, 22 жасында Хартли Нью-Йорк қаласына көшіп, Уильям Меррит Чейз басшылығымен Нью-Йорк өнер мектебінде сурет салуды оқыды, содан кейін Ұлттық дизайн академиясына қабылданды. Хартли шусыз ауылда да, жанды қалада да өмір сүргісі келді.

Неміс жақындары

1913 жылғы сәуірде Хартли Германия империясының астанасы Берлинге көшіп, сурет салуын жалғастырды және суретшілер Василий Кандинский мен Франц Маркпен дос болды. Осы кезеңдегі туындылары абстракция мен неміс экспрессионизмін біріктірді, оған жеке мистикасы күш берді. Соғыста Фрейбургтың қаза болуы Хартлиге ауыр соққы болды, ол кейін олардың қарым-қатынасын идеализациялады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Хартли Германияны жақтаушы ретінде Берлиннен АҚШ-қа оралды. 1930 жылы ол жаз және күзді Нью-Гэмпширдегі тауларды суретке түсірумен өткізді, ал 1931 жылы Массачусетс штатының Глостер қаласына жақын орналасқан Догтаун Комон деген жерде сурет салған. Өмірінің соңына дейін ол Мэн штатының Джорджтаун, Виналхейвен, Бруксвилл, Кореа және Мт. Катахдин сияқты жерлерде жұмыс істеді, 1943 жылы Еллсвортта жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Оның күлі Андроскоггин өзеніне шашылды. Хартли өзінің гомосексуализмі туралы ашық айтпады, көбінесе назарды жұмысының басқа аспектілеріне бұрды. «Неміс офицерінің портреті» және «Тамаша сусындар» сияқты туындылары шифрланған. Бұл композициялар жандар, достар және шабыттанған тұлғаларды құрметтейді. Алпыстан асқаннан кейін ол адамдардың өз жұмысы туралы не ойлайтынына алаңдамайтын болды. Оның денелі, бұлшық еттері дамыған еркектердің суреттері, көбінесе жалаңаш немесе тек трусы немесе стринги киген, «Жанды американдық (Жүзу чемпионы)», 1940 жыл немесе «Мадаваска акадиялық жеңіл салмақ екінші рет» (екеуі де 1940 жылдан) сияқты көбірек жекебас болып келді. Хартлидің неміс офицерлерінің суреттері сияқты, оның еркектердің соңғы суреттері қазір оның гомосексуализмін бекіту тұрғысынан қарастырылады.

Неміс офицерінің портреті (1914)

Аяқталмаған жеке естеліктерінде Хартли былай деп жазды: "Жыныстық сана толыққан кезде, бірақ нақты оқиғаларға құштар болмағанда, мен өнерге қызығушылық таныта бастадым. Әрине, мен абстрактілі нәрселерге бейім болдым, ал жыныстық қуатты білдіретін заттарды жинау үстемдік құрды". Хартлидің объектілерді абстракциялауы оның "сүйікті адамы" Карл фон Фрейбургты еске түсіретін картиналарының негізгі мотивіне айналды. Мерил Донидің сөзіне сәйкес, Хартли досының ерекшеліктеріне қатысты сезімдерін күнделікті заттар арқылы картиналарында бейнеледі. Осы картинада Темір крест, Бавария туы және Германия туы Карл фон Фрейбургқа, ал сары "24" саны – оның қайтыс болғандағы жасына байланысты.

Жазу

ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы ең көрнекті американдық суретшілердің бірі саналатын Хартли, сонымен қатар өлеңдер, эсселер және әңгімелер жазды. Ол өмірінде көптеген шағын журналдарда, оның ішінде бір эсселер жинағы (“Өнердегі оқиғалар: Суретшілер, варьете және ақындар туралы бейресми тараулар. Нью-Йорк: Бони, Ливеррайт, 1921; қайта басылған Нью-Йорк: Хакер Букс, 1972”) және үш поэзия жинағы (“Жиырма бес өлең”, Роберт МакАлмонның 1923 жылы Парижде жариялаған кітабы; “Андроскоггин”, 1940; және “Теңізге жерлеу”, 1941) жарияланды. Оның өлімінен кейін шыққан еңбектері: “Таңдалған өлеңдер” (редакторы Генри У. Уэллс, Нью-Йорк: Викинг Пресс, 1945); “Марсден Хартлидің жинақталған өлеңдері, 1904–1943” (редакторы және кіріспе авторы Гейл Р. Скотт, алғы сөз авторы Роберт Крили, Санта-Роза, Калифорния: Black Sparrow Press, 1987); “Өнер туралы” (редакторы және кіріспе авторы Гейл Р. Скотт, Нью-Йорк: Horizon Press, 1982); және оның автобиографиясы “Қалайда болған: Марсден Хартлидің өмірбаяны” (редакторы және кіріспе авторы Сюзан Элизабет Райан, Кембридж, Массачусетс және Лондон: 1995). “Клеофас және оның өздері: Солтүстік Атлантикалық трагедиясы” – 1935 және 1936 жылдары Жаңа Шотландияның Луненбург округіндегі, балықшылар қауымындағы Шығыс Пойнт аралында Мейсон отбасымен өткізген екі кезеңге негізделген әңгіме. Хартли, сол кезде 50 жасқа жуып қалған, мұнда таза, шексіз махаббат пен Мейндегі бақытсыз балалық шағынан бері іздеген отбасылық жылуды тапты. Бұл тәжірибе оның 1943 жылы қайтыс болғанға дейін сақталып, оның пісіп-жетілген туындыларының көлемін кеңейтуге көмектесті, олардың ішінде Мейсон отбасының көптеген бейнелері бар. Ол Мейсон отбасы туралы былай деп жазды: “Тамаша адамдар, сүйіспеншілікке толы, мейірімді, күшті, батыл, адал, жақсылыққа толы, теңіздің тұзындай, жердің құмындай, тік жардың беті сияқты, адамзат кітабынан алынған бес керемет тарау”. 1936 жылдың күзінде Жаңа Шотландияда жазылған және “Марсден Хартли және Жаңа Шотландия” кітабында қайта басылған “Клеофас және оның өздері” еңбегінде Хартли Мейсон ұлдарының трагикалық қазасына деген терең қайғысын білдіреді. Тәуелсіз режиссер Майкл Магларас 2005 жылы “Клеофас және оның меншігі” атты көркем фильмін шығарды, онда Хартлидің жеке куәлігі сценарий ретінде қолданылды.