Кіріспе

Фиджи судьясы Сер Тимоци Улуибуроту Туивага (21 қазан 1931 – 30 желтоқсан 2015) – Фиджи судьясы, 1980 жылдың 31 наурызынан 2002 жылдың 31 шілдесіне дейін Бас судья қызметін атқарды, содан кейін зейнетке шықты. Ол Фиджиде туған алғашқы Бас судья болды.

Білім және мансап

Туивага Жаңа Зеландиядағы Окленд университетінде білім алып, Лау провинциялық кеңесінің стипендиясымен өнер бакалаврын бітірді. Одан кейін ол Лондонның Мидл Темплінде заң оқыды. 1964 жылы адвокаттыққа қабылданды және 1958 жылдан 1961 жылға дейін жергілікті судья болып қызмет етті. 1965 жылы патшалық кеңесшісі болып тағайындалды, ал 1968 жылы олардың бас заң қызметкері болды. Ол 1970 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. 1972 жылы ол Puisne судьясы болып тағайындалды. 1980 жылы Фиджидің бірінші премьер-министрі Рату сэр Камисе Мараның қысымымен бас судья сэр Клиффорд Грант отставкаға кеткен соң, Туивага Фиджинің генерал-губернаторы рату сэр Джордж Какобаумен бас судья болып тағайындалды.

Аттылық

Туивага Фиджидің алғашқы туған бас судьясы болғандықтан, 1980 жылғы Королеваның туған күні құрметіне арналған наградалар тізімінде рыцарь атағымен марапатталды. Ол Букингем сарайында рыцарь атағын алу үшін Лондонға сапар шекті.

Төңкеріс туралы пікірталастар

Туивага 1987 жылы Фиджиде болған екі әскери төңкерістен кейін сот жүйесінің тәуелсіздігін сақтады. Алайда, 2000 жылы оның кейінгі төңкеріс кезіндегі әрекеттері көптеген дау тудырды. Майкл Скотт және Дэниел Фатиаки (кейіннен ол бас судьялық лауазымын иеленді) тағы екі судьямен бірге Туивага сол кездегі президент, Рату Сэр Камисесе Мараға, әскерилердің талабы бойынша Конституцияны жоюды ұсынды. Мара қарсылық білдіріп, 29 мамырда қызметтен кетті. Комодор Франк Байнимарама басқаратын Уақытша әскери үкімет билікті басып алып, Конституцияны жойды және Туивага дайындаған Әділет әкімшілігі туралы жарлықты жариялады. Бұл жарлық Жоғарғы сотты таратып, Бас судьяны Апелляциялық сот төрағасы етті (конституцияға сәйкес, ол бұрын мүшелікке қабылданбаған). Тағы бір жарлық Бас судьяның зейнетке шығу жасын 70 жастан 75 жасқа дейін ұзартты. Фиджи заңгерлер қауымдастығының президенті Питер Найт Туиваганың әрекеттерін айыптап: «Кәсіби қауымдастық, ұлт және әлем сот жүйесіне үңіліп қарауда. Ол қылмысты ашық түрде қолдағандай көрінбеуі керек. 19 мамырға дейін болғандай, сот өзінің сот функцияларын сол принципиалдылықпен атқара беретінін жазбада көрсетуі тиіс» деді. (Сот жүйесіндегі бұл өзгерістер 2000 жылдың 15 қарашасында Конституцияны қайта жаңғырту туралы Жоғарғы сот шешімімен күшін жойды. Бұл шешім 2001 жылдың 1 наурызында Апелляциялық сотта бекітілді). Туивагаға премьер-министр Махендра Чоудридің құлатылған үкіметінің мүшелері конституцияны жоюдағы рөлі үшін сотқа шағым түсірді, оны барлық судьялар ант беру арқылы сақтауға міндетті болды. 2000 жылдың 15 маусымында Daily Post газетіне берген сұхбатында Туивага өзінің рөлін қорғап, бұл қолдау емес, «нақты жағдайды» мойындау екенін айтты. «Де-факто үкімет билікте болғанда, бас судья ретінде оның саяси шындық ретінде бар екенін мойындамау мүмкін емес», - деді ол. Ол «жағдайдың өзі тудырған жалғыз мүмкін үкімет» деп атаған Уақытша әскери үкіметті мойындау қажеттігін айтты, себебі «елдегі көтеріліс салдарынан туындаған жағдай әзірге шешілмей отыр». Туивага дайындаған жарлықтармен рұқсат етілген сот жүйесіндегі бұл өзгерістер 2000 жылдың 15 қарашасында Конституцияны қайта жаңғырту туралы Жоғарғы сот шешімімен күшін жойды. Бұл шешім 2001 жылдың 1 наурызында Апелляциялық сотта бекітілді. Сол жылы ол 70 жасқа толды, бұл жаңғыртылған Конституция бойынша зейнетке шығу жасы. 2002 жылдың 1 тамызында Даниэль Фатиаки бас судьялық лауазымын иеленді.

Татуласу және бірлік комиссиясы

2005 жылдың мамырында Туивага үкімет ұсынған Келісу және бірлік комиссиясын қолдады. Егер комиссия құрылса, ол 2000 жылғы төңкеріске қатысты қылмыстардың құрбандарына өтемақы төлеу және осы қылмыстарды жасағандарға президенттің мақұлдауымен рақымшылық беру құқығына ие болар еді. Алайда, Туивага бұл келісімнің нәтижелі болуы қатысушы тараптардың ізгі ниетіне байланысты екенін атап өтті. 2005 жылдың 26 мамырында Азаматтар конституциялық форумының төрағасы Акуила Ябаки Туиваганың аталған комиссия төрағасы болуы мүмкін деген хабарларға алаңдаушылық білдірді. Бұл хабарларды премьер-министр Лайсения Қарасе және оппозиция жетекшісі Махендра Чоудхри бұлжытпады.

Тексеру жүргізілуде

2006 жылғы 5 желтоқсанда Қарасе үкіметін құлатуға әкеп соққан әскери төңкерістен кейін, уақытша бас прокурор Айяз Сайед Хайюм 2007 жылғы 22 қаңтарда 2000 жылғы оқиғаларда сот жүйесінің рөліне қатысты айыптаулар бойынша тергеу басталатынын жариялады. Tuivaga осы тергеуге қатысты болуы мүмкін деген хабар тарады. 23 қаңтарда "Фиджи Сан" газетіне жазған хатында Туивага таңғалыс білдіріп, Фиджи Конституциясында зейнеткерлікке шыққан сот қызметкерлерін тергеуге рұқсат берілмейтінін айтты.

Мемориал

2014 жылдың қазан айында uivaga «Сэр Тимоси Туиваганың естеліктері» атты өмірбаяндық кітабын жариялады. CF

Жеке өмір

Лау архипелагындағы Матуку аралындағы Ярой ауылынан шыққан Туивага, Исимеили Сига Туивага мен Джесси Хиллдің ұлы еді. 1958 жылдың 20 желтоқсанында ол Сувадағы Жүзжылдық Методист шіркеуінде доктор Вилиамина Леба Паррот Савуға үйленді. 1992 жылы ол ми инсультқа ұшырады. 2000 жылдың 13 қаңтарында қайтыс болды. 2002 жылдың шілдесінде Туивага заңгер Райели Васакулаға үйленді, ол бұрынғы премьер-министрдің орынбасары және ғалым Тупени Баба мен Ади Мириам Кагилабаның үлкен қызы еді. Олар Муаникауда тұрады және ол жеке заңгерлік практикасын жүргізе береді. Туиваганың бес баласы (Уильям, Джесси, Джон және Тимоти) және он бір немересі болды. 2013 жылы Фиджидегі дәстүрлі қайта біріктіру рәсімінде Туивага және оның руы Мақбол көшесіндегі, Надерадан Капитан Кореси Тоаиси Туиваганы Туивага балаларының ең үлкені ретінде құрметпен қарсы алды.

Өлім

2015 жылдың 30 желтоқсанында Туивага Сува гольф клубында тоғыз лунка ойнауға шықты. Одан кейін ол клуб үйіне достарымен сусын ішуге келді де, құлап кетті. Армия командирі Вилиам Наупотоның жасаған әрекеттері нәтижесіз болды және ол 84 жасында дүниеден өтті.