Кіріспе
Эфе – Конго Демократиялық Республикасының Итури тропикалық орманында өмір сүретін, жартылай аңшы-жинақшы халықтың тобы. Орманның тереңдігінде олар көп киім кимейді, тек қана жапырақтан жасалған шатырларды ыстықтан қорғану үшін пайдаланады. Эфелер – пигмейлер, және әлемдегі ең бойы кішкентай халықтардың бірі. Еркектердің орташа бойы 142 см (4 фут 8 дюйм) жетеді, ал әйелдер шамамен 5 см (2 дюйм) кішкентай болады. Доктор Жан Пьер Халле Эфе халқымен тығыз байланыста болды, тайпаның қиын жағдайы туралы хабардар етуден бастап, бұрын белгісіз болған жаңа тағамдар мен әдістерді (мысалы, Жаңа Гвинеядан келген "қанатты бұршақ" деп аталатын дәнді бұршақтар) енгізді. Ол сондай-ақ Эфе халқына, мыңдаған жылдар бойы аңшылық-жинақшылықпен айналысқан халыққа, жаңа егін шаруашылығы әдістерін үйретті.
The Efé are a group of part time hunter gatherer people living in the Ituri Rainforest of the Democratic Republic of Congo. In the depths of the forest they do not wear much clothing, using only leaf huts as shelter for their bodies in the intense heat. The Efé are Pygmies, and one of the shortest peoples in the world. The men grow to an average height of 142 cm (4 ft. 8 in. ), and women tend to be about 5 cm (2 in.) shorter. Dr. Jean Pierre Hallet was very involved with the Efé, from raising awareness to the plight of the tribe, to the introduction of new foods and methods previously unknown (such as a legume called the "winged bean" of New Guinea). He also introduced new methods of farming to the Efé, who likely had been a hunter gatherer society for many thousands of years.
Шығу тегі
Эфе (және басқа да батыс пигмей топтары) көршілес топтардан ерте генетикалық айырылудың генетикалық куәлігін көрсетеді. 90 000 жылдық Семлики гарпуны – белгілі ең көне адам құралдарының бірі және ол Эфе пигмейлерінің қазіргі ареалында табылды. Бұл балық аулауға негізделген алғашқы су цивилизациясы болғанын көрсетеді. Жан-Пьер Халле Вирунга ұлттық паркінің жанындағы Семлики өзені бойында Эфе үшін қауіпсіздік аймағы құруды ұсынды, сондай-ақ Итури орманүндөгі қорғалатын Окапи жануарлар қорығында жартылай көшпелі пигмейлердің өмір сүру құқықтары үшін күшті түрде лоббиледі.
Орналасуы және жалпы көрінісі
Эфе – Конго Демократиялық Республикасының Итури орманында мекендейтін, Бамбути деген ортақ атаумен біріктірілген пигмейлердің үш тобының бірі. Қалған топтар – суа және ака. Олардың ішінде эфелер орманның солтүстігінен оңтүстік-шығысына дейін ең көп аумақты алып жатыр. Бұл топтарды ерекшелендіретін негізгі фактор – олармен ынтымақтасатын, пигмей емес көрші тайпалар. Эфелер, басқа пигмей топтарынан садақ-жебемен аң аулау арқылы ерекшеленеді, себебі олар тор қолданбайды, және лезе халқымен байланысты. Эфе тілі лезе тілімен туыс, ал тегі Орталық Судан тілдері тобына жатады. (Аймақтағы пигмейлер көбінесе өздері қарым-қатынас жасайтын тайпалардың тілінде сөйлейді.)
Тарих және сыртқы әсерлер
Эфе халқының қазіргі күйінде қанша уақыт өмір сүргендігі туралы пікірталастар бар, олардың Итури орманында 20 000 жылдан бері тұрғандығы туралы мәліметтер кездеседі. Бейлидің сөзіне қарағанда, Итури аймағы 40 700 жылдан бері қоныстанған, бірақ бұл аймақ б.з.д. 2900-720 жылдарға дейін ылғалды тропик орманға айналмаған, көбінесе саванна және қоңыржай ормандар болған. Пигмейлердің бойының кішкентай болуының эволюциялық артықшылығы, тығыз орманды, төменнен салбыраған бұтақтарымен оңай аралап өтуге мүмкіндік бергендігі болды деген ұсыныстар бар. Кішкентай бойлылық экваторлық (ыстық, ылғалды) аймақтарда дене жылуын таратуға да қосымша мүмкіндік береді. (Суық климатта да пигмейлер кездеседі, бірақ бұл көші-қон нәтижесінде болған болуы мүмкін.) 1850-жылдардан 1890-жылдарға дейінгі аралықтағы арабтардың құл сатуға жасаған шабуылдары аймақты тұрақсыздандырды. Сауда жолдары ашылып, Кингвана (Конгоның суахили тілінің бір түрі, Мыс белдеуі суахили деп те аталады) деп аталатын ортақ диалект пайда болды. Осы кезеңде жаңа егістер, қару-жарақтар және үйлердің құрылыс үлгілері де енгізілді. Эфе халқы Лесе тайпасы үшін құл сатушыларға қарсы күзетшілер рөлін атқарды. Жол бойындағы ауылдардың құрылымы және осыдан туындаған Эфе халқының мінез-құлқы орман ауылдарынан айтарлықтай ерекшеленді. Конго 1960 жылдың 30 маусымында Бельгиядан тәуелсіздік алғаннан кейін Итури аймағы құлдырауға бет бұрды. Тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай Мобуту диктатурасы аймаққа немқұрайлылық танытып, жолдардың тозуына жол берді. "Бізде жол жоқ, бізде көтеріліс те жоқ" дегені оның сүйікті сөздерінің бірі еді.
Қажеттіліктерге қол жеткізу
Efé еркектерінің руды азық-түлікпен қамтамасыз етудің басты жолы – аң аулау. 12 сағаттық бақылау күндерінің 21,1 пайызы осы іске жұмсалды. Efé-дегі идеал – әпке алмасу арқылы үйлену, бірақ бұл тек ерлердің 40 пайызы үшін ғана мүмкін болады. Қалыңмал да, күйеу жігіттің қызметі де жоқ дерлік. Efé-ге өз әкелерінің туыстарымен үйленуге рұқсат етілмейді және олар тегін әкелік желі бойынша анықтайды. Көбінесе, тұрақ патрилокалды болады және лагерьлердің құрамы шамамен әкелік рудың құрамына сәйкес келеді. Дегенмен, Efé еркегі қарыз алған заттарын Lese серігіне қайтарғанда осы одақтарды бұзуға болады. Lese ерлері мен әйелдері Efé-ді әйел ретінде қарастырады. Efé дінінің тағы бір ерекшелігі – оны Lese тайпасымен де бөліседі. Көптеген пигмей жырлары олардың үлкен серіктестері туралы айтады, ал олармен байланысты тайпаларда пигмейлер туралы мифтер бар.