Ніл өзені алқабының ежелгі халықтары

Кіріспе

Шығыс Африкадағы Нил аңғарының жергілікті этнос топтарының жиынтығы. Нил тайпалары – Нил аңғарының түпкі халқы, нил тілдерінде сөйлейді. Олар Оңтүстік Судан, Судан, Эфиопия, Уганда, Кения, Демократиялық Конго Республикасының шығыс шекаралық аймағы, Руанда, Бурунди және Танзанияда қоныстанған. Олардың ішінде бурун тілінде сөйлейтін халықтар, тесо тайпалары, сондай-ақ итесо немесе тесо халқы, каро тайпалары, луо тайпалары, атекер тайпалары, календжин тайпалары, карамоджон тайпалары, сонымен қатар карамоджон немесе каримоджон, датуга, динка, нуер, атвот, лотуко және мая тілінде сөйлейтін халықтар бар. Нилоттар Оңтүстік Судан халқының көп бөлігін құрайды, бұл аймақ олардың бастапқы қоныс ауданы деп саналады. Банту тайпаларынан кейін, олар Шығыс Африканың Рифт аймағындағы Африканың Ұлы көлдері аймағында тұратын халықтардың екінші ірі тобы болып табылады. Олар сонымен қатар Оңтүстік-Батыс Эфиопия халқының маңызды бөлігін құрайды. 20 ғасырдың соңында нилот тайпаларының саны 7 миллионға жеткен. Нилот тайпалары негізінен христиан және дәстүрлі діндерді ұстанады, оның ішінде динка діні де бар. Кейбір нилот тайпалары ислам дінін де қабылдаған.

Атауы

"Нилотик" және "Нилот" терминдері бұрын көптеген нилотик тілдерінде сөйлейтін адамдардың дене бітіміне қатысты антропологиялық байқауларға негізделген нәсілдік топтама ретінде қолданылған. ХХ ғасырдың әлеуметтік ғылымдарындағы мамандар халықтарды физикалық ерекшеліктері бойынша жіктеу әрекеттерін тоқтатты, олардың орнына халықтарды ажырату үшін тіл білімі зерттеулерін пайдалануға көшті. Олар ортақ тіл негізінде этностар мен мәдениеттерді құрады. Бірақ ХХ ғасырдың соңынан бері әлеуметтік және табиғи ғылымдардағы мамандар популяциялық генетикадан алынған мәліметтерді қолдана бастады. Қазіргі кезде "нилотик" және "нилот" терминдері негізінен бір тілдік отбасыға жататын нилотик тілдерінде сөйлейтін әртүрлі халықтарды атау үшін қолданылады. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, "нилотик" және "нилот" (жекеше түрі – "нилот") терминдері Нил аңғарынан, атап айтқанда Жоғарғы Нил және оның салаларынан шыққан, онда көптеген Суданның Нило-Сахара тілдерінде сөйлейтін адамдар тұрады.

Шығу тегі

Б.з.б. үшінші мыңжылдықта бұрынғы айырмаланбаған Шығыс Судан бірлігінен бөлек прото-нилоттық бірлік пайда болды деп есептеледі. Прото-нилоттардың топ ретінде дамуы олардың мал өсіруді игеруімен байланысты болуы мүмкін. Шығыс Судан бірлігі одан да ертерек болған, шамамен б.з.б. бесінші мыңжылдыққа дейін соққан. Ұсынылған Нил-Сахара бірлігі жоғарғы палеолитке, шамамен 15 мың жыл бұрын жатса, ал прото-нилоттардың бастапқы мекені Нилдің шығысында, қазіргі Оңтүстік Судан аймағында болған. Б.з.б. үшінші мыңжылдықтағы прото-нилоттар малшылар болған, ал олардың көршілері, прото-орталық судандықтар, көбінесе егіншілікпен айналысқан. Нилоттар мал өсіру, балық аулау және егін салудан тұратын аралас шаруашылықпен шұғылданған. Осы мәдениетке ұқсас ең ерте археологиялық жазбалар Судандағы Хартумнан 48 метр солтүстікке орналасқан Кадеродан табылды, олар б.з.б. 3000 жылға жатады. Кадерода ірі қара мал шаруашылығының қалдықтары және Сахарадан оңтүстік Африка фенотипіне тән қаңқа қалдықтары бар зират сақталған. Сондай-ақ, онда басқа жануарларды үйрету, өнер, алыс сауда, егін салу және балық жеудің дәлелдері де бар. Генетикалық және тіл білімі зерттеулері Солтүстік Судан мен Оңтүстік Египеттегі нубийлердің нилоттармен тығыз байланысты халықтан бастау алған, аралас топ екенін көрсетті. Бұл топ кейіннен Таяу Шығыс және басқа Шығыс Африка халықтарынан гендер ағымын қабылдады. Нубиялықтар Нил аңғарының ертедегі тұрғындарының ұрпақтары саналады, олар кейіннен Керма мен Мерое, сондай-ақ ортағасырлық христиандық Макурия, Нобатия және Алодия патшалықтарын қамтитын Куш патшалығын құрды. Бұл зерттеулер Нилге жақын халықтардың ежелгі Египеттің оңтүстігіне дейін Нил аңғарында ұзақ жылдар бойы қоныстанғанын көрсетеді.

Суддтан тыс кеңейту

Тіл білімі көрсеткендей, уақыт өте келе нюер, динка, шиллук және луо сияқты нилот тілінде сөйлейтін халықтар басымдыққа ие болды. Бұл топтар Судд батпақтарынан тарады, онда археологиялық деректер трансхумантты мал өсіруге негізделген мәдениет 3000 ж.б.э. (б.з.д.) мерзімінен бері болғанын көрсетеді, сондықтан осы аймақтағы нилот мәдениеті сол кезден бері үздірілмей сақталған болуы мүмкін. Нилоттардың Судд батпақтарынан Оңтүстік Суданның қалған бөліктеріне кеңеюі 14 ғасырда басталған сияқты. Бұл христиандық нубиялық Макурия және Алодия мемлекеттерінің құлауымен және араб саудагерлерінің Орталық Суданға енуімен бірге жүрді. Арабтардан Оңтүстік Судандықтар дөңессіз мүйізді ірі қара малдың жаңа тұқымдарын алған болуы мүмкін. Археолог Роланд Оливер бұл кезеңде нилоттар арасында темір ғасырының басталганын атап көрсетті. Бұл факторлар нилот тілінде сөйлейтін халықтардың аймақты кеңейтуіне және үстемдікке ие болуына түсінік береді.

Шілұқ

16 ғасырда нилот тілінде сөйлейтін халықтың ең күшті тобы – арабтар мен еуропалықтар Шиллук деп атаған Cøllø тайпасы болды. Олар 1490-1517 жылдар аралығында Лэг Cøllø c-ді басқарған Никанның аңызға толы басшылығымен Ақ Нілдің жағалауына қарай шығысқа қарай кеңісті. Cøllø Суданның Кости қаласына дейін өзеннің батыс жағалауын бақылауға алды. Олар мал өсіру, дәнді дақылдар егу және балық аулау негізінде экономика құрды. Cøllø ауыл шаруашылығының қарқынды жүйесін дамытты. 17 ғасырда Cøllø жерлеріндегі халық тығыздығы Египеттің Ніл бойындағы жерлерге ұқсас болды. Бір теория бойынша, Cøllø тайпасының қысымы фундж халқын солтүстікке ығыстырды, олар Сеннар сұлтандығын құрды. Динка тайпасы өздерінің көшпенді мал шаруашылығын сақтап, Судд аймағында қалды. Динка тайпасы қорғалып, көршілерінен оқшауланғанда, Cøllø халықаралық істерге белсенді қатысты. Cøllø Ақ Нілдің батыс жағалауын бақылады, ал шығыс жағы Фундж сұлтандығының бақылауында болды, екеуінің арасында үнемі қақтығыстар болып тұрды. Cøllø соғыс каноэларымен сыртқы аймақтарға жылдам шабуыл жасауға және Ніл суларын бақылауға қабілетті болды. Фундж тайпасының қарулы атты әскері болды, бұл оларға сахара далаларын бақылауға мүмкіндік берді. Cøllø тайпасының дәстүрлерінде 1630 жылдары билік құрған Rädh Odak Ocollo туралы айтылады, ол оларды Ақ Ніл сауда жолдары үшін Сеннармен үш онжылдық соғысқа бастап кетті. Cøllø Дарфур сұлтандығы мен Такали патшалығымен бірігіп Фундж тайпасына қарсы күресті, бірақ Такалидің жеңіліске ұшырауы соғысты Фундждің пайдасына аяқтады. 17 ғасырдың соңында Cøllø және Фундж тайпалары Фундж және Cøllø тайпаларының шекаралық аймағында билікке келген Динка тайпасына қарсы одақтасты. Cøllø тайпасының саяси құрылымы біртіндеп король немесе рет басшылығымен орталықтандырылды. Ең маңыздысы – 1690-1710 жылдары билік құрған Rädh Tugø (Rädh Dhøköödhø-нің ұлы), ол Cøllø тайпасының астанасы Фашоданы құрды. Осы кезеңде Фундж сұлтандығы біртіндеп құлдырап, Cøllø Ақ Ніл мен оның сауда жолдарын толық бақылауға алды. Cøllø тайпасының әскери күші өзенді бақылауға негізделген.

By the 16th century, the most powerful group among the Nilotic speakers were the Cøllø, called Shilluk by Arabs and Europeans, who spread east to the banks of the white Nile under the legendary leadership of Nyikang, who is said to have ruled Läg Cøllø c from around 1490 to 1517. The Cøllø gained control of the west bank of the river as far north as Kosti in Sudan. There they established an economy based on cattle raising, cereal farming, and fishing, with small villages located along the length of the river. The Cøllø developed an intensive system of agriculture. The Cøllø lands in the 17th century had a population density similar to that of the Egyptian Nile lands. One theory is that pressure from the Cøllø drove the Funj people north, who would establish the Sultanate of Sennar. The Dinka remained in the Sudd area, maintaining their transhumance economy. While the Dinka were protected and isolated from their neighbours, the Cøllø were more involved in international affairs. The Cøllø controlled the west bank of the White Nile, but the other side was controlled by the Funj sultanate, with regular conflict between the two. The Cøllø had the ability to quickly raid outside areas by war canoe, and had control of the waters of the Nile. The Funj had a standing army of armoured cavalry, and this force allowed them to dominate the plains of the sahel. Cøllø traditions tell of Rädh Odak Ocollo who ruled around 1630 and led them in a three decade war with Sennar over control of the White Nile trade routes. The Cøllø allied with the Sultanate of Darfur and the Kingdom of Takali against the Funj, but the capitulation of Takali ended the war in the Funj's favour. In the later 17th century, the Cøllø and Funj allied against the Dinka, who rose to power in the border area between the Funj and Cøllø. The Cøllø political structure gradually centralized under the a king or reth. The most important is Rädh Tugø (son of Rädh Dhøköödhø) who ruled from circa 1690 to 1710 and established the Cøllø capital of Fashoda. The same period had the gradual collapse of the Funj sultanate, leaving the Cøllø in complete control of the White Nile and its trade routes. The Cøllø military power was based on control of the river.

Шығыс Африкадағы Оңтүстік Нилотия қонысы

XIX ғасырдың ортасынан бастап еуропалық антропологтар, ал кейіннен кениялық тарихшылар Африканың түрлі аймақтарынан Шығыс Африкаға адамдардың қоныс аударуының бастауларын зерттеуге қызығушылық танытты. Осы зерттеулердің нәтижесінде пайда болған ең белгілі, кең ауқымды теориялардың бірі – Банту экспансиясы. Зерттеудің негізгі әдістері – тіл білімі, археология және ауыз әдебиеті.

Ауызша айтылған дәстүрлер

Каленжин топтарының қалыптасуы туралы түсінік алу үшін жеке клан тарихын зерттеудің маңыздылығын Б. Э. Кипкорир (1978) сияқты ғалымдар көрсетті. Ол түгендердің алғаш рет соғыс, ашаршылық және аурулардан қашып, шағын кландық топтарда қоныстанғанын, және олар батыс, шығыс және солтүстік аймақтардан келгенін айтты. Тіпті түгендердің бір бөлігі Кения тауынан шыққандарын да мәлімдейді. Нанди аумағына қоныстануы жөніндегі нанди есебі де нанди аймағының ұқсас тәсілде мекенделуін көрсетеді. Нанди тайпасын құраған каленжин тайпалары, яғни нандилер, кең аумақты каленжин тілінде сөйлейтін жерлерден келді. Адамдар ғасырлар бойы көшіп-қонып, шоғырланған кеңістіктік өзекті аймақтарға жиналды, осы процесте көшіп келгендерді қабылдап, жергілікті тұрғындарды ассимиляциялау арқылы бүгінгі күні танымал жеке каленжин қауымдастықтарына айналды. Әртүрлі себептерге байланысты, нилоттық луо халқының баяу және көп буындық көші-қоны Оңтүстік Суданнан Угандаға және Батыс Кенияға кем дегенде 1000 жылдан бастап, 20 ғасырдың басына дейін созылды. Ауызша тарих және генеалогиялық деректер луоның Кения мен Танзанияға және олардың ішінде кеңеюінің уақыт кезеңін анықтау үшін қолданылды. Кенияның бұрынғы Ньянза провинциясына көші-қонның төрт негізгі толқынын байқауға болады, олар 1490–1517 жылдары басталған Джок халқынан басталады. Жока-Жок – Ньянзаның солтүстігіне көшіп келгендердің алғашқы және ең ірі толқыны. Бұл көшіп келгендер Рамоги төбесі деп аталатын жерге қоныстанды, содан кейін солтүстік Ньянзаға қарай кеңейді. Оувини (Jok'Owiny) және Омоло (Jok'Omolo) халқы да көп ұзамай (1598–1625) олардың ізінен ерді. Содан кейін Суба, Саква, Асембо, Уйома және Кано тайпаларынан құралған әртүрлі топтар келді. Суба тайпасы бастапқыда банту тілінде сөйлейтін халық болған, олар луо мәдениетіне сіңіп кетті. Олар 18 ғасырдың ортасында Угандадағы Буганда Корольдігіндегі 24-ші Кабаканың өлтірілуінен кейін туған азаматтық қақтығыстан қашып, Оңтүстік Ньянзаға, әсіресе Русинга және Мфангано аралдарына қоныстанды. Луо тілінде сөйлейтіндер 17 ғасырдың басында Виктория көлінің Винам шығанағын солтүстік Ньянзадан Оңтүстік Ньянзаға кесіп өтті.

The significance of tracing individual clan histories in order to get an idea of Kalenjin groups formation has been shown by scholars such as B. E. Kipkorir (1978). He argued that the Tugen first settled in small clan groups, fleeing from war, famine, and disease, and that they arrived from western, eastern, and northern sections. Even a section among the Tugen claims to have come from Mount Kenya. The Nandi account on the settlement of Nandi displays a similar manner of occupation of the Nandi territory. The Kalenjin clans who moved into and occupied the Nandi area, thus becoming the Nandi tribe, came from a wide array of Kalenjin speaking areas. Apparently, spatial core areas existed to which people moved and concentrated over the centuries, and in the process evolved into the individual Kalenjin communities known today by adopting migrants and assimilating original inhabitants. For various reasons, slow and multigenerational migrations of Nilotic Luo peoples occurred from South Sudan into Uganda and western Kenya from at least 1000 AD, and continuing until the early 20th century. Oral history and genealogical evidence have been used to estimate timelines of Luo expansion into and within Kenya and Tanzania. Four major waves of migrations into the former Nyanza province in Kenya are discernible starting with the people of Jok (Joka Jok), which is estimated to have begun around 1490–1517. Joka Jok were the first and largest wave of migrants into northern Nyanza. These migrants settled at a place called Ramogi Hill, then expanded around northern Nyanza. The people of Owiny' (Jok'Owiny) and the people of Omolo (Jok'Omolo) followed soon after (1598 1625). A miscellaneous group composed of the Suba, Sakwa, Asembo, Uyoma, and Kano then followed. The Suba originally were Bantu speaking people who assimilated into Luo culture. They fled from the Buganda Kingdom in Uganda after the civil strife that followed the murder of the 24th Kabaka of Buganda in the mid 18th century and settled in South Nyanza, especially at Rusinga and Mfangano islands. Luo speakers crossed Winam Gulf of Lake Victoria from northern Nyanza into South Nyanza starting in the early 17th century.

Колониядан кейінгі дәстүрлер

Түрлі Каленжин субтайпаларының бірнеше тарихи әңгімелері Тулветаб/Тулвоп Кониді (Эльгон тауы) Кениядағы бастапқы қоныс тегі ретінде көрсетеді. Бұл тектің бастауы колониялық кезеңнен кейін жазылған көптеген әңгімелерде орталық тақырып болып келеді. Ең әйгілі есептердің бірі:

Каленжиндер солтүстіктегі Эмет аб Бургей деп аталатын елден шыққан, яғни «жылы ел». Халықтың оңтүстікке қарай сапар шеккені, жолында Эльгон тауынан немесе Каленжин тілінде Тулвет аб Кониден өткені айтылады. Сабооттар таудың беткейлерінде қоныстанса, қалғандары жақсы жер іздеп аттанды. Кеййо және Маракуеттер Керио аңғарында және Черангани төбелерінде орнықты. Покоттар Эльгон тауының солтүстік жағына қоныстанды, кейін Баринго көлінің солтүстігіндегі аймақтарға тарады. Баринго көлінде тугендер нандилер мен кипсигистерден ажырады. Бұл Кемеутаб Рересик деп аталатын ашаршылық кезінде болды, яғни «жарғақтардың ашаршылығы». Аңыз бойынша, осы ашаршылықта бір жарғақ жасыл шөп әкепті, ол жақсы белгі ретінде қабылданды, аштықты жасыл жайылымдарға көшу арқылы болдырмауға болатынын білдірді. Тугендер Туген төбелеріне көшіп, қоныстанды, ал кипсигистер мен Лембус Нандилері Ронгай аймағына кетті. Кипсигистер мен Нандилер ұзақ уақыт бойы біртұтас топ ретінде өмір сүрді, бірақ соңында қоршаған ортаның қарама-қайшы факторлары оларды бөлінуге мәжбүр етті. Олардың арасында құрғақшылық пен Уасин Гишудан келген масаилардың шабуылы болды. Географиялық кедергілер оңтүстік тайпаларын исламның таралуынан қорғады, оларға әлеуметтік және мәдени мұраларын, саяси және діни институттарын сақтауға мүмкіндік берді. Динка халқы әсіресе Судд батпақтарында қауіпсіз болды, ол оларды сыртқы әсерден қорғап, үлкен қарулы күштерсіз де қауіпсіздікті сақтауға мүмкіндік берді. Шиллук, Азанде және Бари тайпалары көршілес мемлекеттермен жиі қақтығыстарға түсті.

Мәдениет және дін

Нилоттардың көпшілігі мал шаруашылығымен айналысуды жалғастырады, мал тобымен маусымдық негізде көшіп-қонып тұрады. Кейбір тайпалар мал ұрлау дәстүрімен де танымал. Көрші халықтармен ұзақ уақыт қарым-қатынас жасау арқылы Шығыс Африкадағы нилоттар Оңтүстік Кушит топтарынан көптеген әдет-ғұрыптар мен тәжірибелерді қабылдады. Соңғыларына әлеуметтік ұйымның жас тобы жүйесі, сүндеттеу және сөздіктер жатады. Діни сенімдер тұрғысынан нилоттар негізінен дәстүрлі діндерді, христиандық пен исламды ұстанады. Динка дінінде құдайлар пантеоны бар. Жаратушы, ең жоғарғы Құдай – Nhialic, ол аспан мен жаңбырдың құдайы және барлық рухтардың билеушісі. Ол бүкіл жаратылыста бар және Жер бетіндегі әрбір адамның, өсімдіктің және жануардың тағдырын басқарады деп есептеледі. Оны басқа нилоттық топтар, мысалы нуерлер мен шиллюктер, Jaak, Juong немесе Dyokin деп те атайды. Dengdit немесе Deng – аспандағы жаңбыр мен құнарлылық құдайы, оған Nhialic билік береді. Dengтің анасы – Abuk, бау-бақшаның және барлық әйелдердің қамқоршы құдайы, жыланмен бейнеленген. Garang, тағы бір құдай, кейбір динкалар Deng басқарған құдай деп санайды немесе қабылдайды. Оның рухы көптеген динка әйелдерінің, сондай-ақ кейбір еркектердің де айқайлауына себеп болады. Jok термині ата-бабалардың рухтарының тобын білдіреді. Лотуко мифологиясында басты құдай Ajok деп аталады. Ол әдетте мейірімді және ізгі ниетті болып көрінеді, бірақ ашулануы мүмкін. Бірде ол бір әйелдің дұғасына жауап беріп, баласын қайта тірілткен. Бірақ күйеуі ашуланып, баланы өлтіреді. Лотуко дінінің пікірінше, Ajok адамның әрекетіне ренжіді және ешқашан лотуконы қайта тірілтпеуге ант берді. Нәтижесінде өлім мәңгілік болды.

Y ДНК

Вуд және басқалар жасаған Y хромосомалық зерттеу (2005) Африкадағы әртүрлі халықтардың әкелік тегін зерттеді, оның ішінде Кениядан 26 масаи және 9 луо, сондай-ақ Демократиялық Конго Республикасынан 9 алур. Нилотиялық әкелік маркері А3b2 гаплогруппасы масаилердің 27%-ында, алурлардың 22%-ында және луолардың 11%-ында анықталды. В гаплогруппасы – тағы бір ерекше нилотиялық әкелік маркері. Ол луо үлгілерінің 22%-ында, масаилердің 8%-ында және нуерлердің 50%-ында табылды. E1b1b гаплогруппасы Ұлы көлдер аймағындағы нило-сахара тілдерінде сөйлейтін топтардың арасында шамамен 11% жиілікпен кездеседі, бұл әсер масаилерде ең жоғары (50%). Бұл кушит тілдерінде сөйлейтін еркектерден нило-сахара тілдерінде сөйлейтін халықтарға тарихи ген ағынының болғанын көрсетеді. Алур үлгілерінің 67%-ы E2 гаплогруппасын құрады. Судан аймағындағы халықтардың Y ДНК-сы зерттелді, салыстыру үшін әртүрлі жергілікті нилоттық топтар қосылды. Нилоттық А және В кладтары нило-сахара тілдерінде сөйлейтін халықтардың арасында ең көп таралған әкелік тегі болып табылады, батыс Суданда тұратындардан басқа. Сол жерде Солтүстік Африканың күшті ықпалы байқалды. А гаплогруппасы динкалардың 62%-ында, шиллуктің 53,3%-ында, нубалардың 46,4%-ында, нуерлердің 33,3%-ында, фурлардың 31,3%-ында және масалиттердің 18,8%-ында анықталды. В гаплогруппасы нуерлердің 50%-ында, шиллюктердің 26,7%-ында, динкалардың 23%-ында, нубалардың 14,3%-ында, фурлардың 3,1%-ында және масалиттердің 3,1%-ында табылды. E1b1b клады масалиттердің 71,9%-ында, фурлардың 59,4%-ында, нубалардың 39,3%-ында, шиллюктердің 20%-ында, нуерлердің 16,7%-ында және динкалардың 15%-ында кездесті. Масалиттердегі гаплогруппаның жоғары жиілігі, немесе халықтың географиялық тұрғыдан E1b1b гаплогруппасының Солтүстік Африкадағы бастапқы орнына жақын болуына, немесе халықтың географиялық тұрғыдан E1b1b гаплогруппасының Солтүстік Африкадағы бастапқы орнына жақын болуына байланысты деп есептеледі. Бұл клад "Сахараның шамамен 6000–8000 жыл бұрын шөлейттенуінен кейін Суданға әкелінген болуы мүмкін". Сонымен қатар, афроазиялық ықпал Солтүстік Танзанияның нилоттық датогтарында да байқалды, олардың 43%-ы E1b1b M293 субкладын алып жүрді.

A Y chromosome study by Wood et al. (2005) tested various populations in Africa for paternal lineages, including 26 Maasai and 9 Luo from Kenya, and 9 Alur from the Democratic Republic of Congo. The signature Nilotic paternal marker Haplogroup A3b2 was observed in 27% of the Maasai, 22% of the Alur, and 11% of the Luo. Haplogroup B is another characteristically Nilotic paternal marker. It was found in 22% of Luo samples, 8% of Maasai, and 50% of Nuer peoples. The E1b1b haplogroup has been observed at overall frequencies around 11% among Nilo Saharan speaking groups in the Great Lakes area, with this influence concentrated among the Maasai (50%). This is indicative of substantial historic gene flow from Cushitic speaking males into these Nilo Saharan speaking populations. 67% of the Alur samples possessed the E2 haplogroup. The Y DNA of populations in the Sudan region were studied, with various local Nilotic groups included for comparison. The signature Nilotic A and B clades were the most common paternal lineages amongst the Nilo Saharan speakers, except those inhabiting western Sudan. There, a prominent North African influence was noted. Haplogroup A was observed amongst 62% of Dinka, 53.3% of Shilluk, 46.4% of Nuba, 33.3% of Nuer, 31.3% of Fur, and 18.8% of Masalit. Haplogroup B was found in 50% of Nuer, 26.7% of Shilluk, 23% of Dinka, 14.3% of Nuba, 3.1% of Fur, and 3.1% of Masalit. The E1b1b clade was also observed in 71.9% of the Masalit, 59.4% of the Fur, 39.3% of the Nuba, 20% of the Shilluk, 16.7% of the Nuer, and 15% of the Dinka. The atypically high frequencies of the haplogroup in the Masalit was attributed to either a recent population bottleneck, which likely altered the community's original haplogroup diversity, or to geographical proximity to E1b1b's place of origin in North Africa. The clade "might have been brought to Sudan [ ] after the progressive desertification of the Sahara around 6,000–8,000 years ago". Similarly, Afro Asiatic influence was seen in the Nilotic Datog of northern Tanzania, 43% of whom carried the M293 subclade of E1b1b.

mtDNA

Нилоттардың әкелік ДНК-сынан өзгеше, нилоттардың аналық тегі жалпы алғанда афроазиялық және басқа да сыртқы ықпалдардың аз немесе жоқ деңгейін көрсетеді. МтДНҚ зерттеуі Кениядағы әртүрлі нилот халықтарының аналық шежіресін зерттеді, оларға түркана, самбуру, масаи және луо тайпалары кірді. Тесттен өткен нилоттардың дерлік барлық мтДНҚ-сы L0, L2, L3, L4 және L5 сияқты әртүрлі Сахара асты макро-хаплотоптарының ішкі тармақтарына жатты. Солтүстік Африка мен Африка мүйізінен аналық гендер ағынының төмен деңгейі бірнеше топтарда байқалды, негізінен масаи үлгілерінің шамамен 12,5%-ында МтДНҚ гаплотобы М және 7%-ында гаплотоп I тегінің болуы арқылы.

Автосомалық ДНК

Нилот халықтарының аутосомалық ДНҚ-сы Африкадағы түрлі популяциялардың генетикалық кластерлерін зерттеуде қарастырылды. Зерттеушілердің мәлімдемесіне сәйкес, нилоттар көбінесе өздерінің африкалық генетикалық кластерін құрайды, бірақ салыстырмалы түрде басқа нило-сахаралық популяциялармен жақын туыс, одан кейін Нигер-Конго тілдерінде сөйлейтін халықтармен байланысты. Авторлар сондай-ақ, Шығыс Африканың Ұлы көлдер аймағындағы кейбір нилот халықтары, мысалы масаилар, соңғы 5000 жылдың ішінде кушит тілдес халықтарды қайта-қайта сіңіру нәтижесінде белгілі бір афроазиялық туыстық белгілерін көрсеткенін анықтады. Жалпы алғанда, нилот халықтары және басқа нило-сахаралық топтар Батыс және Орталық Африканың Нигер-Конго тілдерінде сөйлейтін халықтармен тығыз байланысты. Екі топтың да шамамен 28 000 жыл бұрын Сахель аймағында ортақ атадан тарағандығы болжанады. Көптеген нилот халықтарында батыс/шығыс африкалық тегі басым немесе толыққанды, бірақ кейбір топтарда Батыс Еуразиялық тектің әртүрлі деңгейде араласуы байқалады, көбінесе Африка мүйізінен келген малшылар арқылы.

Қоспаны талдау

121 африкалық, 4 африкалық-американдық және 60 африка емес халықтың нәтижелері, көші-қондарды көрсететін аралас тектің жоғары деңгейін көрсетті. Шығыс Африкада қарастырылған барлық халық топтарында нилоттық, кушит және банту тегінің элементтері әртүрлі дәрежеде кездеседі. Көбінесе генетикалық кластерлер тілдік жіктемемен сәйкес келеді, бірақ Кенияның луолары сияқты ерекше жағдайлар да бар. Луолар нило-сахара тілінде сөйлейтін болғанымен, олар өздерін қоршаған Нигер-кордофан тілінде сөйлейтін халықтармен жақын туыс. Бұл оңтүстік луолардың оңтүстікке қарай қоныс аудару кезінде араласудың жоғары деңгейі болғанын көрсетеді. Календжин және масаи топтарында банту тегі аз, бірақ кушит тегі айқын байқалады.

Физиологиясы

Физикалық жағынан нилоттар әдетте өте қара түсті терісімен және жіңішке, бойы биік денелерімен ерекшеленеді. Олардың дене мүшелері, әсіресе дистальды бөлімдері (алдыңғы қолдары, аяқтары) тым ұзын болады. Бұл ерекшелік олардың денелерінің жылуды тиімдірек бөліп шығаруға бейімделуі деп саналады. Судандық нилоттар әлемдегі ең бойлы халықтардың бірі саналады. Судандық шиллуктардың сынамасында бой мен салмақтың орташа көрсеткіштері анықталды. Судандық динканың тағы бір сынамасының дене бітімі мен салмағы арақатынасы 1.6–3.5–6.2 болды. Бет пішіні жағынан, нилоттық топтар арасында ең көп кездесетін мұрын профилі кең болып келеді, оның индексі 86.9 мен 92.0 аралығында. Төменгі мұрын индексі көбінесе Оңтүстік Ұлы көлдер аймағында тұратын нилоттарда кездеседі, мысалы, масаилерде, бұл генетикалық айырмашылықтармен байланысты. Сонымен қатар, Африканың Ұлы көлдер аймағында қазіргі уақытта тұратын нилоттық топтар Судан аймағында тұратындарына қарағанда кішкентай болып келеді. Кенияның солтүстігіндегі егіншілікпен айналысатын түркан тайпасының сынамасында және мал шаруашылығымен айналысатын түркан тайпасының сынамасында өлшемдер табылды. Кенияның оңтүстігіндегі масаилердің бойы 1.83 метрге жетеді, ал денесінің ұзындығы мен аяғының арақатынасы 47.7 құрайды. Көптеген нилоттық топтар ұзақ қашықтыққа және орташа қашықтыққа жүгіруде өте жақсы нәтижелер көрсетеді. Бұл спорттық жетістіктер олардың ерекше жүгіру экономикасымен, дене бітімінің жіңішке болуымен және өте ұзын, жіңішке аяқтарымен (әсіресе аяқтардың төменгі бөлігімен, яғни буын бұлшық еттері мен тобықтарымен) байланысты болуы мүмкін. 404 кениялық элиталық қашықтыққа жүгірушінің 76%-ы халықаралық деңгейдегі респонденттердің арасында календжин этностық тобының өкілдері екенін, ал 79%-ы нилоттық тілдерде сөйлейтінін айтты.