Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс Африкадағы этникалық топ
Ethnic group in West Africa
Дагааба халқы (жеке тұлғасы Дагао, ал солтүстік диалекттерде көпше және жеке тұлға үшін Дагара) – Гана, Буркина-Фасо және Кот-д'Ивуардың қиылысының солтүстігінде орналасқан этникалық топ. Олар Дагаре тілінде сөйлейді, ол Гур тілінің бір бөлігі болып табылады және туысқан Солтүстік Дагаре диалектілері, Оңтүстік Дагаре диалектілері және көптеген кіші диалектілерден тұрады. Солтүстік диалекттерде тіл де, халық та Дагара деп аталады. Олар бирифор халқымен және Дагаре Диоламен туыс. Бір тарихшы отаршылдардың бұл қауымды атау үшін бұрын қолданған "Дагарти" терминін былай сипаттайды: "Дагарти" деген атауды аймаққа алғаш келген еуропалықтар жергілікті тілдегі dagaa түбірінен шығарған болуы керек. Дұрысы, "Дағари" – тілдің аты, "Дағаба" немесе "Дағара" – халықтың аты, ал "Дағау" немесе "Дағауи" – жердің аты".
The Dagaaba people (singular Dagao, and, in northern dialects, Dagara for both plural and singular) are an ethnic group located north of the convergence of Ghana, Burkina Faso and Côte d'Ivoire. They speak the Dagaare language, a Gur language made up of the related Northern Dagaare dialects, Southern Dagaare dialects and a number of sub dialects. In northern dialects, both the language and the people are referred to as Dagara. They are related to the Birifor people and the Dagaare Diola. One historian, describing the former usage of "Dagarti" to refer to this community by colonials, writes: "The name 'Dagarti' appears to have been coined by the first Europeans to visit the region, from the vernacular root dagaa. Correctly 'Dagari' is the name of the language, 'Dagaaba' or 'Dagara' that of the people, and 'Dagaw' or 'Dagawie' that of the land."
Географиялық таралуы
Кейде солтүстік және оңтүстік Дагаре тілдерінде сөйлейтіндерге бөлінгенімен, олардың жалпы саны 2003 жылы бір миллионнан астам деп есептелді және Гананың солтүстік-батыс бөлігіне таралып орналасқан. Оңтүстік Дагаре халқы шамамен 700 000 адамды құрайды және Жоғарғы Батыс аймағының батыс бөлігінде тұрады. Қазіргі Ганада Дагабаның туған жері – Жоғарғы Батыс аймағы Надом, Лаура, Джирапа, Калео, Папу, Надоули, Даффиама, Вэхиу және Хамиле аудандары мен қалаларын қамтиды. Ірі қауымдастар Ва, Богда, Бабиле, Туна, Хан, Замбо, Гана және Ньоли қалаларында да кездеседі.
Although sometimes divided into Northern and Southern Dagaare speakers, their combined population was estimated in 2003 at over one million spread across the Northwest corner of Ghana The Southern Dagaare are a people of around 700,000 living in the western part of Upper West Region. In modern Ghana, the Dagaaba homeland of the Upper West Region includes the Districts and towns of Nandom, Lawra, Jirapa, Kaleo, Papu, Nadowli, Daffiama, Wechiau and Hamile. Large communities are also found in the towns of Wa, Bogda, Babile, Tuna, Han, Zambo, Ghana, and Nyoli.
Тарих
Дагаба қауымдастықтарының отарлау дәуірінен бұрынғы шығу тегі әлі де даулы мәселе болып қалуда. Ауызша дәстүрлерге сәйкес, Дагабалар – 14-шы ғасырда Сахел аймағына көшіп келген Моле-Дагбани тобының ұрпақтары. Олардың 17-шы ғасырда аймақтың солтүстік бөлігіне одан әрі көшіп кеткеніне сенімді. Африка үшін болған бәсекелестік кезінде салынған отаршылдық шекаралар оларды Гананың солтүстік-батысы мен Буркина-Фасоның оңтүстігіне, сондай-ақ Кот-д’Ивуардағы шағын топтарға орналастырды.
The source of Dagaaba communities in the pre colonial era remain a point of debate. The evidence of oral tradition is that the Dagaaba are an outgrowth of the Mole Dagbani group which migrated to the semi arid Sahel region in the fourteenth century CE. They are believed to have further migrated to the lower northern part of the region in the seventeenth century. The colonial borders, demarcated during the Scramble for Africa, placed them in northwestern Ghana and southern Burkina Faso, as well as small populations in Ivory Coast.
Қоғамдастықтан тыс қатынастар
Дагаба қауымдары көршілес топтармен, әсіресе жер құқығы мәселелері бойынша кейде қақтығысқа түседі. Соңғы рет 1980 жылдары Сисала халқымен, ал одан бұрын Вала халқымен қақтығыс болған. Соңғылары Диола Самори Туренің Васулу империясымен одақтасып, 1890 жылдардың соңында Саранки Мори басшылығымен Дагауидің көп бөлігін басып алды. 1890 жылдардың басындағы Дагабаның ең оңтүстік ауылдары Вала Корольдігінің билігінде болды, бірақ 1894 жылы көтеріліс ұйымдастырып, тәуелсіздіктерін жариялады. Дегенмен, 1933 жылы британдықтар оларды Валаның жергілікті билігінің құрамына қайта қосты.
Dagaaba communities have occasionally come into conflict with neighbouring groups, especially over land rights, as recently as the 1980s with the Sisala people and at earlier times with the Wala people. The latter, in alliance with the Wassoulou Empire of Diola Samory Toure, conquered much of Dagawie in the late 1890s, under the generalship of Sarankye Mori. Some of the southernmost Dagaaba villages were in the early 1890s under the authority of the Kingdom of Wala but then rebelled in 1894 and asserted their independence. They were however restored to the domains of the Wala Native Authority by the British in 1933.
Қоғам
Дагави өлкесінде дагаабалар дәстүрлі түрде отырықшы егіншілік қауымдастықтар құрған. Қазіргі дагааба тегінің құрамында он ру бар, олардың саны бір миллионнан астам адамды құрайды.
Within the Dagawie homelands, the Dagaaba have traditionally formed sedentary agricultural communities. Modern Dagaaba lineages consist of ten clans encompassing over one million people.
Дәстүрлі саясат
Дәстүрлі Дагаба қауымдастықтары "Ир" тармақты тайпасына немесе үй шаруашылығына негізделген, олардың бірнешесі "Тенган" – жер құдайына арналған киелі орынға біріктірілген. "Тенган" жүйесі, әдетте бір үй шаруашылығында мұрагерлікпен берілетін міндеттер жиынтығы, "тендалун" деп аталады. Осы киелі орындар жүйесінің басшысы, "тенган соб" (кейде "тингана") қауымның ақсақалы және дін қызметкерінің рөлін атқарды, ал "тенган дем" – ритуалдық орталықты сақтаушы және күтуші болды. "Тендалун" ішіндегі басқа діни/ақсақалдық міндеттерге жер құдайына арнап ритуалдық жануар союды орындайтын "суо соб", киелі базар орталықтарында ритуалдар өткізетін "зонгмогре" және аңшылар қауымдарындағы ритуалдық жетекші "гара дана" немесе "вие соб" жатады. Бұл құрылымдар көптеген Дагаба қауымдарында әлі де тірі күйде сақталып, жердің рухани қамқорлықта екендігі және әртүрлі қоғамдық ресурстардың әртүрлі биліктерге, әулеттерге және/немесе рухани күштерге қарасты екендігі туралы қауымдық түсініктерге әсер етеді. XIX ғасырдың соңына дейін, институционалдық басшылық қалыптасқанға дейін (кейіннен отаршылдық әкімшілік тарапынан енгізілген), Дагаба қауымдары ақсақалдар кеңесінің жүйесі бойынша жұмыс істеді.
Traditional Dagaaba communities are based on the "Yir" subclan or household group, a series of which are clustered into the "Tengan", an earth deity shrine area. The Tengan system, a constellation of roles usually inherited within the same household group, is called the tendaalun. The head of these shrine area systems, the tengan sob (sometimes tindana) fulfilled the role of community elder and priest, along with the tengan dem, the ritual custodian and maintainer of the ritual center. Other priestly/elder roles within the tendaalun include the suo sob who performs ritual animal slaughter to the earth deity, the zongmogre who performs rituals at the sacred market centres, and the gara dana or wie sob who is ritual leader among hunting societies. These remain living forms of community in much of Dagaaba society, and influence, among other things, the community perception of land as held in spiritual custodianship, and different community resources falling under the custodianship of different authorities, lineages, and/or spiritual forces. Until the latter part of the nineteenth century when institutional chieftaincy evolved (and was later imposed by colonial administration), broader Dagaaba communities functioned under a system of councils of elders.
Мәдениет
Дагаба тайпасы отаршылдық әсерге дейін темір өндірісінде өздерімен-өздерін қамтамасыз етіп, аралас егін шаруашылығында үлкен жетістіктерге жеткен. Олар сонымен қатар гиль (ксилофон) сияқты күрделі музыкалық аспаптарды да өндірген.
The Dagaaba, before the influence of the colonialist, were self reliant in iron production and were very successful in mixed crops farming. They also developed sophisticated musical instruments including gyle (xylophones).
Экономика
Дагаба өлкесіндегі қауымдар негізінен шағын ауыл шаруашылығымен айналысады, ал отбасылық шаруашылықтарды отбасы мүшелері өңдейді. Қазіргі заманда ауыл шаруашылығынан тыс жалақы табысы көбінесе саудадан түсетін табысқа және шаруашылықтан күнкөріске жәрдемдесу үшін қолданылады. Қара Вольта бойында, Дагаба жерлерінің де-факто шекарасында Дагабаның балықшы қауымдары сақталған. Бұл қауымдар тарихи жағалау-Сахель сауда жолдары бойында орналасқандықтан, сауда ұзақ жылдар бойы маңызды кәсіп болып келді, бірақ көбінесе жергілікті тауарлармен айналысты. Ірі қалалардағы базарлар сенбі күндері, ал қалғандары алты күндік циклмен өтеді. Гананың солтүстігіндегі кейбір заманауи Дагаба қауымдары Батыс Африкада әлі де ақша ретінде сиыр қабығын (каури) қолданатын соңғы қауымдардың бірі болып есептеледі, олар қазіргі Гана седиімен қатар қолданылады. Сиыр қабығы (каури) тек дәстүрлі әшекей және салтанатты мақсаттар үшін ғана емес (басқа Батыс Африка қауымдарындағыдай), сонымен қатар инфляцияға төзімді жинақ құралы ретінде және Дагаба қауымдарын бөліп тұратын мемлекеттік (және валюталық) шекаралар арқылы қауіпсіз сауда жасау құралы ретінде де қолданылады.
Communities in Dagaaba homelands remain primarily small scale agricultural, with family farming plots tilled by the family themselves. In the modern era, off farm wage income is often used to supplement trade income and subsistence from farming. Fishing communities of Dagaaba persist along the Black Volta, a de facto boundary of Dagaaba lands. Because the communities are found along historic coast to Sahel trade routes, trade has long been an important occupation, but largely in local goods. Markets in larger towns are on Sundays, with others on a six day cycle. Some contemporary Dagaaba communities of northern Ghana are notable as the last West African communities to still use Cowrie shells as currency, alongside the modern Ghanaian cedi. Cowrie are used not only for traditional ornamental and ceremonial purposes (as other West African communities do), but also as an inflation proof form of internal savings and as a safe medium to trade across national (and currency) boundaries which may divide Dagaaba communities.
Дін
Дагаба қауымдары тарихи түрде дәстүрлі діндерді, сондай-ақ ислам және христиан діндерін қабылдаған.
Dagaaba communities historically have practiced Traditional religions, as well as Islam and Christianity.