Кіріспе

Чад халқы 100-ден астам тілде сөйлейді және көптеген этникалық топтарға бөлінеді. Дегенмен, тіл мен этникалық топ – бір емес. Сонымен қатар, ешбір элементті белгілі бір физикалық типпен байланыстыруға болмайды. Ортақ тілдің болуы оның қолданушыларының бірге өмір сүргенін және ортақ тарихы бар екенін көрсетеді, бірақ халықтар тілдерін де өзгертеді. Бұл Чадта ерекше байқалады, онда жердің ашықтығы, жауын-шашынның аздығы, жиі кездесетін құрғақшылық пен ашаршылық, халық тығыздығының төмендігі физикалық және тілдік қозғалмалылықты ынталандырады. Мұсылман емес халықтар арасындағы құлға салу, ішкі құл саудасы және тоғызыншы – жиырмасыншы ғасырларда тұтқындарды солтүстікке экспорттау да тіл өзгерісіне әкелді. Антропологтар этникалық ерекшелікті генетикадан гөрі кең ұғым деп санайды. Тіл сияқты, этникалық ортақ мұраны білдіреді, ішінара экономикалық – бір этникалық топтың адамдарының күнкөрісі бірдей болуы мүмкін, ал ішінара әлеуметтік – іс-әрекеттің ортақ тәсілдері және жеке тұлғалар мен топтар арасындағы қарым-қатынастарды ұйымдастыру нысанында. Этникалық ортақ құндылықтар мен ортақ дүниетанымынан тұратын мәдени құрамдас бөлікті де қамтиды. Тіл сияқты, этникалық ерекшелік те өзгермейді. Бірлескен іс-әрекет тәсілдері уақыт өте келе өзгеріп, топтың өзінің жеке басын қабылдауын өзгертеді. Этникалық сәйкестіктің әлеуметтік аспектілері ғана емес, сонымен қатар биологиялық құрамы (немесе гендік қоры) да уақыт өте келе өзгеруі мүмкін. Көптеген этникалық топтар аралас некеге баса назар аударса да, адамдарға жақын туыстары арасында серіктес іздеуге тыйым салынады, бұл биологиялық әртүрлілікті ынталандырады. Барлық топтарда кейбір жеке тұлғалардың немесе топтардың кетуі және басқаларының бірігуі биологиялық компонентті де өзгертеді. Чад үкіметі этникалық топтарды ресми түрде танудан бас тартты. Тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай жүргізілген бірнеше зерттеулерді қоспағанда, Чад қоғамының осы маңызды аспектісі туралы деректер аз болды. Дегенмен, этникалық сәйкестік Чадтағы өмірдің маңызды бөлігі болды. Чад халқының ата-бабалары Шығыс, Орталық, Батыс және Солтүстік Африкадан шыққан.

1950 2 429 000 37.8 57.8 4.4
1955 2 671 000 39.1 56.8 4.1
1960 2 954 000 40.3 55.9 3.8
1965 3 289 000 41.5 54.7 3.8
1970 3 656 000 42.0 54.2 3.8
1975 4 114 000 42.8 53.4 3.8
1980 4 554 000 44.0 52.3 3.7
1985 5 151 000 45.2 51.2 3.6
1990 6 011 000 45.8 50.7 3.5
1995 6 998 000 45.9 50.8 3.3
2000 8 222 000 45.9 51.0 3.1
2005 9 786 000 45.8 51.2 3.0
2010 11 227 000 45.4 51.7 2.9

Жас тобы Әйелдер Ерлер Барлығы Пайызы 0–4 1 129 693 1 100 985 2 230 678 20.21 5–9 1 012 471 987 297 1 999 768 18.11 10–14 700 015 650 633 1 350 648 12.23 15–19 502 894 557 494 1 060 388 9.61 20–24 382 122 482 768 864 890 7.83 25–29 320 063 433 622 753 685 6.83 30–34 277 322 335 402 612 724 5.55 35–39 241 971 260 515 502 485 4.55 40–44 215 887 214 181 430 068 3.90 45–49 163 952 139 357 303 308 2.75 50–54 147 725 133 019 280 744 2.54 55–59 84 938 62 817 147 755 1.34 60–64 92 696 85 024 177 720 1.61 65–69 48 054 37 398 85 452 0.77 70–74 56 059 49 289 105 348 0.95 75–79 24 148 17 371 41 518 0.38 80–84 24 947 21 486 46 433 0.42 85–89 9 086 5 833 14 919 0.14 90–94 6 852 5 465 12 317 0.11 95–99 5 113 3 609 8 722 0.08 100+ 1 323 1 200 2 523 0.02

Жас тобы Әйелдер Ерлер Барлығы Пайызы 0–14 2 842 179 2 738 915 5 581 094 50.55 15–64 2 429 569 2 704 199 5 133 768 46.50 65+ 175 582 141 651 317 233 2.87 Белгісіз 5 153 2 625 7 778 0.07

Діндер

Чадта діннің әлеуметтік құрылымнан бөлінуі – жалған дихотомия, себебі олар бір монетаның екі жағындай қабылданады. Чадта үш діни дәстүр бірге өмір сүреді: классикалық африкалық діндер, ислам және христиандық. Олардың ешқайсысы біртекті емес. Бірінші дәстүрге әр түрлі ата-бабаларға және/немесе белгілі бір жерлерге байланысты діндер кіреді, олардың көрінісі өте ерекше. Ислам, догмалық сенімдер мен амалдар жиынтығымен сипатталғанымен, түрлі жолдармен білінеді. Христиандық діні еуропалықтардың келуімен Чадқа салыстырмалы түрде кеш келді. Оның жақтастары католиктер мен протестанттарға бөлінеді (бірнеше конфессияны қамтиды); Чадтағы ислам сияқты, Чадтағы христиандық та христиандық сенімдердің элементтерін сақтайды. Чадта әр дәстүрдің жақтастарының саны белгісіз. 1962 жылы жасалған бағалаулар бойынша, чадтықтардың 35 пайызы классикалық африкалық діндерді ұстанған, 55 пайызы мұсылман, ал 10 пайызы христиан болған. 1970-1980 жылдары бұл үлестірім, әрине, өзгерді. Байқаушылар исламның хаджарай халқы мен Сахара және Сахель аймақтарындағы мұсылман емес халықтар арасында тарағанын хабарлайды. Алайда, мұсылмандардың үлесі төмендеген болуы мүмкін, себебі Оңтүстік Чадта дәстүрлі діндерді ұстанатындар мен христиандардың туу көрсеткіші мұсылмандардан жоғары деп есептеледі. Сонымен қатар, 1970 жылдардың ортасынан бері болған құлшыныстар кейбір миссионерлердің кетуіне әкелді; сол кезден бері чадтық христиандардың жеткілікті саны болды ма және олар одан әрі жақтастарды тарту үшін жеткілікті түрде ұйымдастырылды ма, жоқ па, белгісіз.

Халық саны

17 963 211 (2022 ж. бағаланған) 15 833 116 (2018 жылдың шілдесі бойынша бағаланған) 12 075 985 (2017 ж. бағаланған)

Діндер

Мұсылман 52,1%, протестант 23,9%, рим-католик 20%, анимист 0,3%, басқа христиан 0,2%, дінсіз 2,8%, белгісіз 0,7% (2014 ж. бағанасы)

Жас құрамы

0 14 жас: 47,43% (ерлер 4,050,505/әйелдер 3,954,413)
15 24 жас: 19,77% (ерлер 1,676,495/әйелдер 1,660,417)
25 54 жас: 27,14% (ерлер 2,208,181/әйелдер 2,371,490)
55 64 жас: 3,24% (ерлер 239,634/әйелдер 306,477)
65 және одан жоғары: 2,43% (2020 ж. бағанасы) (ерлер 176,658/әйелдер 233,087)

Орташа жасы

жалпы: 16,1 жыл. Дүниежүзімен салыстыру: 223-ші
еркек: 15,6 жыл
әйел: 16,5 жыл (2020 ж. болжамы)
жалпы: 15,8 жыл. Әлемдегі елдермен салыстыру: 226-шы
еркек: 15,3 жыл
әйел: 16,3 жыл (2018 ж. болжамы)
жалпы: 17,8 жыл
еркек: 16,8 жыл
әйел: 18,8 жыл (2017 ж. болжамы)

Халық санының өсу қарқыны

3,09% (2022 ж. болжамы) Әлем елдерімен салыстыру: 10-орын
3,23% (2018 ж. болжамы) Әлем елдерімен салыстыру: 5-орын

Туу көрсеткіші

40,45 туу / 1000 адам (2022 ж. болжамы) Әлеммен салыстырғанда: 6-орын
43 туу / 1000 адам (2018 ж. болжамы) Әлеммен салыстырғанда: 4-орын

Өлім-жітім көрсеткіші

1000 адамға шаққанда 9,45 өлім (2022 ж. болжамы). Әлеммен салыстырғанда: 49-орын.
1000 адамға шаққанда 10,5 өлім (2018 ж. болжамы). Әлеммен салыстырғанда: 26-орын.

Таза көші-қон деңгейі

0,13 көшіп келуші/1000 халық (2022 ж. болжамы) Әлем елдерімен салыстыру: 105-ші орын
3,2 көшіп келуші/1000 халық (2017 ж. болжамы) Әлем елдерімен салыстыру: 176-шы орын

Тұқым қуалаушылықтың жалпы көрсеткіші

5.35 бала әйел басына (2023 ж. болжамы) Әлемдік көрсеткішпен салыстыру: 6-орын
5.46 бала әйел басына (2022 ж. болжамы) Әлемдік көрсеткішпен салыстыру: 5-орын
5.9 бала әйел басына (2018 ж. болжамы) Әлемдік көрсеткішпен салыстыру: 4-орын

Тәуелділік қатынастары

жалпы тәуелділік коэффициенті: 100,2 (2015 ж. болжамы) жастар тәуелділік коэффициенті: 95,2 (2015 ж. болжамы) егде жастағы адамдарға тәуелділік коэффициенті: 4,9 (2015 ж. болжамы) жұмысқа қабілетті халықтың қолдау көрсеткіші: 20,3 (2015 ж. болжамы)

Контрацепция таралу деңгейі

8,1 % (2019 ж.)
5,7 % (2014/15 ж.)

Қалалық даму

Қала тұрғындары: жалпы халықтың 24,1% (2022)
қалаландыру қарқыны: жылдық өзгеру деңгейінің 4,1% (2020 ж. шамамен 25)
Қала тұрғындары: жалпы халықтың 23,1% (2018)
қалаландыру қарқыны: жылдық өзгеру деңгейінің 3,88% (2015 ж. шамамен 20)

Жыныстық қатынас

Туған кезде: 1,04 еркек/әйел
15 жасқа дейінгілер: 1,01 еркек/әйел
15–64 жас аралығы: 0,92 еркек/әйел
65 жастан асқандар: 0,66 еркек/әйел
Жалпы халық саны: 0,96 еркек/әйел (2006 ж. бағасы бойынша)

Туылған кездегі өмір сүру ұзақтығы

жалпы халық саны: 59,15 жыл. Әлемдегі елдермен салыстыру: 222-орын
еркек: 57,32 жас
әйел: 61,06 жас (2022 ж. болжамы)
жалпы халық саны: 57,5 жыл (2018 ж. болжамы). Әлемдегі елдермен салыстыру: 214-орын
ер адам: 55,7 жыл (2018 ж. болжамы)
әйел: 59,3 жыл (2018 ж. болжамы)
Жалпы халық саны: 50,6 жас
Ерлер: 49,4 жас
Әйелдер: 51,9 жас (2017 ж. болжамы)

АИТВ/ЖИТС

Ересектер арасындағы таралу деңгейі: 1,3% (2017 ж. болжамы) АИТВ/ЖИТСпен өмір сүретін адамдар: 110 000 (2017 ж. болжамы) Өлім саны: 3100 (2017 ж. болжамы)

5 жасқа дейінгі балалардың салмағы аз

2,88% (2015)

Балалардың некелері

15 жасқа дейін үйленген әйелдер: 24,2% (2019)
18 жасқа дейін үйленген әйелдер: 60,6% (2019)
18 жасқа дейін үйленген ерлер: 8,1% (2019 жылғы бағанама бойынша)

Діндер

Ислам 51,8%
Рим-католиктері 20,3%
Протестанттар 23,5%
Анимистер 0,6%
Басқа христиандар 0,3%
Белгісіз 0,6%
Дінсіздер 2,9%