Кіріспе

Батыс Африка этносы Сенуфо халқы, сондай-ақ Сиена, Сенефо, Сене, Сенуфо және Сьенамбеле деп те аталады, – Батыс Африканың этнолингвистикалық тобы. Олар Солтүстік Пил-Кост, Оңтүстік-Шығыс Мали және Батыс Буркина-Фасо аймақтарында қоныстанған әртүрлі топтардан тұрады. Сенуфо халқының көпшілігі дәстүрлі дін ұстанады (анимистер), ал бір бөлігі мұсылман. 2013 жылғы есеп бойынша, олардың саны 3 миллионнан асып, көп бөлігі Пил-Косттағы Катиола сияқты жерлерде және Малидің оңтүстік-шығысында (шамамен 0,8 миллион) тұрады. Олардың ең көп шоғырланған жерлері – Қара Вольта, Багое және Бани өзендері арасындағы аймақ. Солтүстік Сенуфоларды «Супиде немесе Кенедугу» деп атайды, олар Одиеннеге жақын жерде орналасқан және Батыс Африканың маңызды мемлекетін құруға көмектесіп, мұсылман миссионерлері мен саудагерлеріне қарсы тұрды. Оңтүстік Сенуфо – ең ірі топ, олардың саны 2 миллионнан асып, 18 ғасырда мұсылман саудагерлеріне өздерінің қауымдастықтарында қоныстануға рұқсат берді, олар дінді белсенді түрде таратумен айналысты, нәтижесінде оңтүстік Сенуфоның шамамен 20 пайызы мұсылман болып табылады. Үшінші топ өте шағын және солтүстік және оңтүстік Сенуфодан оқшауланған. Олар Нигер-Конго тілдер отбасының Гур тармағына жатады және төрт ерекше тілден тұрады: Палака (Кпалага), Джимини (Дьимини), Кот-д’Ивуардағы Сенари және Малидегі Супире (Супийре), сондай-ақ Буркина-Фасодағы Караборо. Әр топтың ішіндегі көптеген кіші топтар халық пен тілді атау үшін өздерінің есімдерін пайдаланады; Сенуфо атауы сырттан келген. Палака 14 ғасырға дейін Сенуфоның негізгі тобынан бөлініп шықты. Шамамен сол кезде, Конг қаласы Бамбара сауда жолының бекеті ретінде құрылғаннан кейін, халықтың қалған бөлігі оңтүстікке, батысқа және солтүстікке көшіп, қазіргі бөліністерге әкелді. Сенуфо тілін сөйлейтін адамдардың саны 800 мыңнан 1 миллионға дейін жетеді және олар негізінен Кот-д’Ивуар, Батыс Африка, Африкадағы ауыл шаруашылығымен айналысатын қауымдастықтарда тұрады. Корхого – Пил-Косттың солтүстігіндегі ежелгі қала, оның тарихы 13 ғасырға дейін жетеді және Сенуфо халқымен байланысты. Осы тілдер мен этностық топтардың бөлінуі 14 ғасырғы көші-қонмен және Бамбара сауда жолымен байланысты болуы мүмкін.

Тарих

Сенуфо халқы 15 немесе 16 ғасырдың ішінде бір топ ретінде қалыптасты. Кенедугу әулетінің билеушілері Зарма халқы сияқты көршілеріне де шабуыл жасады, ал олар 1883 және 1898 жылдар аралығында көп рет қарсы шабуылдар жасады.

Құлдық

Сенуфо халқы құлдықтың құрбаны да, оның жасаушысы да болды, себебі олар басқа этностарды құлдыққа салу арқылы зорлық-зомбылық жасады. Мартин Клейннің мәлімдемесінше, құлдарға алғашқыда Судан нарықтарынан ең көп сұраныс болды, және ұзақ жылдар бойы құл саудасы Сахель мен Батыс Африкадағы маңызды экономикалық қызметтердің біріне айналды. Сикассо және Бобо-Диулассо тұтқынға түскен құлдардың маңызды орталықтары болды, олар кейіннен Судан және Мавритания құл сауда нарықтарына жол тартқан Тимбукту мен Банамбаға жеткізілді. Сенуфо жерінде құл болғандар жер жыртып, мал өсіріп, үй шаруасында қызмет етті. Олардың иесі мен оның отбасы мүшелері әйел құлдармен жыныстық қатынас құруға құқылы болды. Әйел құлдың балалары оның құлдық статусын мұраға алды.

Қоғам және мәдениет

Сенуфо халқы негізінен жүгері, қарақұмық, ямс және жержаңғақ өсіретін егісшілдік халық. Сенуфо ауылдары кішкентай саз кірпіштен салынған үйлерден тұрады. Жаңбырлы оңтүстік аймақтарында сабаннан төселген шатырлар көп кездеседі, ал құрғақ, шөл даласына ұқсас солтүстікте жалпақ шатырлар басым. Сенуфо патриархалды, кеңейтілген отбасылық қоғам, онда көбінесе туысқандар арасында неке және көп әйел алу жиі кездеседі, бірақ мүліктік мұрагерлік аналық желі бойынша жүзеге асырылады. Бұл жүйеде егіншілер, «Fo no» деп аталады, ал шеберлер – спектрдің екінші ұшында тұрады. «Шеберлер» термині Сенуфо қоғамындағы әртүрлі касталарды қамтиды, оның ішінде теміршілер (Kule), оюшылар (Kpeene), мыс кесушілер (Tyeli), қыш құмыра жасаушылар және былғары өңдеушілер, олардың өмірі жеке топтарға тән рөлдерге, жауапкершіліктерге және құрылымдарға байланысты. Сенуфо халқы музыканттар ретінде және ағаштан жасалған мүсіндерді, маскаларды және мүсіндерді шебер жасаушылар ретінде танымал. Бұл эндогамдық бөліністер жергілікті жерде «Katioula» деп аталады, және осы бөліністің бір қабатында құлдар мен олардың ұрпақтары бар. Сенуфо ауылдары әдетте бір-бірінен тәуелсіз болады, және әрқайсысында «Poro» деп аталатын ерлердің құпия қоғамы бар, олар өздері қасиетті санайтын орман учаскесінде күрделі бастама рәсімдерін өткізеді. Сонымен қатар, Сенуфо халқында «Wambele» және «Typka» бар, олар сиқыршылық пен рәсімдерді орындайды. Құдай Малеоның серігі – құдай Колоколо, ол Сандогоның танылған құдайы болып саналады, ол халыққа неке беруді және адамзат пен рухтар әлемі арасында байланыс орнатуға мүмкіндік беретін осы ерекше текті сыйлады. Сенуфо туындыларындағы кубизм және маскалар Пабло Пикассоның африкалық кезеңіне елеулі әсер етті. «Сенуфо» термині өнер коллекционерлері мен ғалымдар үшін маңызды санатқа айналды, ол ХХ ғасырдың басынан бастап Батыс Африканың көркемдік дәстүрлерінің символы болып табылады. Сенуфо өнерінің көне туындылары әлемнің көптеген жетекші мұражайларында сақталған. Фотограф Корнелиус Яо Азагло Август 1955 жылдан бастап Сенуфо халқының фотожурналын жасады.