Кіріспе
Апекс жыртқыш, сонымен қатар жоғары деңгейлі жыртқыш деп те аталады, ол табиғи жаратылыста өзіне жем болатын жануарлары жоқ, азық тізбегінің ең жоғарғы сатысында тұратын жыртқыш. Апекс жыртқыштар әдетте трофикалық динамика тұрғысынан анықталады, яғни олар ең жоғары трофикалық деңгейлерді иеленеді. Құрлықта азық тізбегі көбінесе қысқа болады, әдетте екінші деңгейлі тұтынушылармен шектеледі. Мысалы, қасқырлар көбінесе өсімдіктермен қоректенетін ірі өсімдікқоректілерді (бірінші деңгейлі тұтынушылар) аулайды. Апекс жыртқыш тұжырымы жабайы табиғатты басқару, табиғатты қорғау және экотүризм салаларында қолданылады. Апекс жыртқыштардың эволюциялық тарихы ұзақ, кем дегенде кембрий кезеңіне дейін барып жетеді, сол кезде Anomalocaris және Timorebestia сияқты жануарлар теңіздерде басымдық құрған. Адамдар ғасырлар бойы қасқыр, жыртқыш құстар және баклан сияқты апекс жыртқыштармен өзара әрекеттесіп, тиісінше аң, құс және балық аулап келген. Соңғы кездері адамдар апекс жыртқыштармен жаңа тәсілдермен байланыс жасап келеді. Бұған экотүризм арқылы, мысалы, жолбарыс акуласымен және Ибериялық жыртқыш мысықтың қайта қоныстандыру жобалары арқылы өзара әрекеттесу жатады.
An apex predator, also known as a top predator, is a predator at the top of a food chain, without natural predators of its own. Apex predators are usually defined in terms of trophic dynamics, meaning that they occupy the highest trophic levels. Food chains are often far shorter on land, usually limited to being secondary consumers – for example, wolves prey mostly upon large herbivores (primary consumers), which eat plants (primary producers). The apex predator concept is applied in wildlife management, conservation, and ecotourism. Apex predators have a long evolutionary history, dating at least to the Cambrian period when animals such as Anomalocaris and Timorebestia dominated the seas. Humans have for many centuries interacted with apex predators including the wolf, birds of prey, and cormorants to hunt game animals, birds, and fish respectively. More recently, humans have started interacting with apex predators in new ways. These include interactions via ecotourism, such as with the tiger shark, and through rewilding efforts, such as the proposed reintroduction of the Iberian lynx.
Қоғамға әсері
Апекс жыртқыштар олжа түрлерінің популяциялық динамикасына және су және құрлық экожүйелеріндегі басқа жыртқыштардың популяцияларына әсер етеді. Мысалы, жергілікті емес жыртқыш балықтар бұрынғы басым жыртқыштарды жоқ еткен жағдайлар болды. Көлде жүргізілген зерттеуде жергілікті емес кіші ауызды шабақ алынғанда, бұрынғы басым болған жергілікті көлді көбелек өз жеміне деген таңдауын кеңейтіп, трофикалық деңгейін арттырды. Құрлықтағы мысал ретінде, апекс жыртқыш барсақ, есік (мезопиредатор) сияқты жыртқышпен, сондай-ақ жәндіктер, кішкентай сүтқоректілер, бауырымен жорғалаушылар, қосмекенділер және жерде ұялайтын құстардың жұмыртқалары сияқты азық үшін бәсекелеседі. Барсақтарды алып тастау (сиыр туберкулезіне қатысты сынақ зерттеуде) есіктердің санының екі еседен астамға өсуіне әкелді. Өздерінің қоғамдастықтағы организмдерге жоғарыдан төменге қарай бақылауды жүзеге асыратын жыртқыштар көбінесе түйіндеме түрлер деп есептеледі.
Экожүйеге әсері
Апекстік жыртқыштар экожүйелерге жасыл жемнің тығыздығын реттеу және кіші жыртқыштарды шектеу арқылы терең әсер ете алады, сондай-ақ өздігінен реттелуге қабілетті. Олар экожүйелердің тиімді жұмыс істеуіне, ауруларды бақылауға және биологиялық түрлердің сақталуына орталық рөл атқарады. Мысалы, арктикалық түлкілер субарктикалық аралдарға енгізілген кезде, олардың теңіз құстарына шабуылдары жасыл далаларды тундраға айналдырғаны дәлелденді. Экожүйенің төменгі деңгейлеріне тигізетін осындай кең ауқымды әсерлер трофикалық тізбектер деп аталады. Жоғары деңгейдегі жыртқыштарды жою, көбінесе адамның әрекеті салдарынан, трофикалық тізбектерді тудыруға немесе бұзуға әкелуі мүмкін. Мысалы, аулау арқылы 4,7 трофикалық деңгейі бар сперма киттерінің популяциясының азаюы, 4-тен жоғары трофикалық деңгейі бар ірі кальмарлардың популяциясының өсуіне себеп болды (басқа жыртқыштарды жейтін жыртқыштар). Бұл құбылыс, мезохищниктердің босатылуы деп аталады, құрлықтағы және теңіздегі экожүйелерде кездеседі; мысалы, Солтүстік Америкада барлық апекстік жыртқыштардың ареалдары тарылған, ал соңғы екі ғасырда мезохищниктердің 60% -ының ареалдары кеңейген.
Қорғау
Жоғарғы деңгейдегі жыртқыштар басқа жыртқыштарға, шөпқоректілерге және өсімдіктерге күшті әсер ететіндіктен, табиғатты қорғауда маңызды рөл атқарады. Адамдар көптеген жоғарғы деңгейдегі жыртқыштарды құрылысқа жеткізіп аулады, бірақ әлемнің кейбір аймақтарында олар қайтадан көрінуде. Олардың санына климаттың өзгеруі үлкен қауіп төндіруде. Мысалы, ақ аю өзінің негізгі азығы – етегін аулау үшін кең мұз жамылғысын қажет етеді, бірақ климаттың өзгеруі Арктика мұздарының ауданын қысқартып, ақ аюларды құрлықта ұзақ уақыт бойы ашаршылыққа ұшыратуда. Сұр қасқырдың (жоғарғы деңгейдегі жыртқыш және экожүйеге үлкен әсер ететін түбіртек түр) 1995 жылы Йеллоустоун ұлттық паркіне қорғау мақсатымен қайта енгізілуінен кейін Үлкен Йеллоустоун экожүйесінде айқын өзгерістер тіркелді. Қасқырдың негізгі азығы – бұланның саны азайды және олардың мінез-құлқы өзгерді, бұл жағалау аймақтарын үздіріссіз мал өсіруден босатып, терек, шаған және қарағайлардың гүлдеуіне мүмкіндік берді, соның нәтижесінде сусар, елік және басқа да көптеген түрлер үшін қолайлы орта туды. Азық түрлеріне тигізген әсерінен бөлек, қасқырдың болуы парктің осал түрлерінің бірі – гризли аюына да әсер етті: қыстамадан шыққанда, айлар бойы ашаршылық көтерген аюлар қасқырдың өлтіргенімен қоректенуді жөн көрді, әсіресе күзде, тағы бір қыстамаға дайындалып жатқанда. Гризли аюы қыста қыстап жатқанда төлдеуі мүмкін, сондықтан азық-түлік қорының артуы төлдердің санын арттыруы күтілуде. Құстардың ондаған басқа да түрлері, соның ішінде бүркіттер, қарғалар, көгершіндер, койоттар және қара аюлар да паркте қасқырдың өлтіргенінен қоректенгені анықталды.
Адамның трофикалық деңгейі
Экологтар адамдардың ең жоғарғы жыртқыш екендігіне қатысты пікірталас жүргізіп келеді. Мысалы, Сильвен Бономмоу және әріптестері 2013 жылы жаһандық тағамдық тізбекте адамның трофикалық деңгейінің (HTL) үлесін, адам рационындағы әрбір түрдің орташа трофикалық деңгейі ретінде есептеуге болатынын айтты, бұл түрдің рациондағы үлесіне байланысты. Бұл талдау бойынша орташа HTL 2,21-ге тең екендігі анықталды, ол 2,04 (96,7% өсімдіктермен қоректенетін Бурунди үшін) және 2,57 (50% ет және балық, 50% өсімдіктер жейтін Исландия үшін) аралығында өзгереді. Бұл көрсеткіштер анчоус немесе шошқа сияқты ең жоғарғы жыртқыш емес жануарлардың көрсеткіштерімен салыстыруға болады. Дегенмен, Питер Д. Рупнарин 2014 жылы Бономмоудың тәсілін сынап, адамдардың ең жоғарғы жыртқыштар екенін, ал HTL жердегі егіншілікке негізделгенін, онда адамдардың трофикалық деңгейі төмен, көбінесе өндірушілерді (1-деңгейдегі егін өсімдіктері) немесе біріншілік тұтынушыларды (2-деңгейдегі шөп жеушілер) жейтінін айтты, бұл күткендей адамдарды 2-ден сәл жоғары деңгейге қояды. Рупнарин керісінше, екі теңіздік экожүйедегі адамдардың орнын есептеді: Кариб теңізіндегі маржан рифі және Оңтүстік Африкаға жақын Бенгела жүйесі. Бұл жүйелерде адамдар көбінесе жыртқыш балықтарды жейді және олардың фракциялық трофикалық деңгейі тиісінше 4,65 және 4,5 құрайды, Рупнариннің пікірінше, бұл адамдарды ең жоғарғы жыртқыштарға айналдырады. Алайда, адамдардың сол жүйедегі желілік трофикалық деңгейі (NTL) 4,27-ге тең болды, ал қара акуланың NTL 4,8-ге тең. Сондықтан, адамдар онда ең жоғарғы жыртқыш емес еді. 2021 жылы Мики Бен Дор және әріптестері адам биологиясын әртүрлі трофикалық деңгейлердегі жануарлар биологиясымен салыстырды. Құралдарды қолдану және асқазанның қышқылдығы сияқты әртүрлі өлшемдерді пайдалана отырып, олар адамдардың ең жоғарғы жыртқыш ретінде дамығанын және бір кезде олардың негізгі тағамдық көзі болған мегафаунаның жоғалуына жауап ретінде диеталарын әртараптандырғанын қорытындылады.
Эволюциялық тарих
[[Файл:20191203 Anomalocaris canadensis.png|thumb|left|Аномалокарис кембрий теңіздеріндегі басты жыртқыш болды. Аллозавр мен тираннозавр сияқты ет жейтін теропод динозаврлардың дене мөлшеріне, құрылысына және тамақтану қажеттіліктеріне сүйене отырып, олардың да басты жыртқыштар болғаны теориялық тұрғыда дәлелденген. Пермді кезеңде тіршілік еткен Triodus sessilis акуласының ішінде екі қосмекенді (Archegosaurus decheni және Cheliderpeton latirostre) табылған, олардың бірі Acanthodes bronni балығын жеген, бұл акуланың кем дегенде 4-ші трофикалық деңгейде тіршілік еткенін көрсетеді. Жақында табылған қазбалардың арасында Смилодон сияқты семсер тісті мысықтар кейінгі кезеңде, яғни кенозойда басты жыртқыштар саналған.
Адамдармен өзара іс-қимыл
Иттер көп ғасырлар бойы аң аулауда пайдаланылып келген, мысалы, осы 14 ғасырдағы француз суретінде шошқа ауы көрсетілген.
Аң аулау
Адамдар 40 000 жыл бойы қасқырлар сияқты ең жоғарғы деңгейдегі жыртқыштармен және үй иттерімен бірлесіп аң ауып келді; бұл ынтымақтастық қазіргі адамдардың неандертальдықтардан озып кетуіне көмектескен болуы мүмкін. Адамдар әлі де иттермен аң аулайды, олар көбінесе аң аулауға арналған, олжаны табуға, қуып шығаруға немесе әкелуге үйретілген. Португалия су иті балықты желіге тікелей айдау үшін қолданылған. Иттің бірнеше түрі елік, қасқыр сияқты ірі жануарларды қуу үшін пайдаланылған. Аңғарлар мен соколдар – ең жоғарғы деңгейдегі жыртқыштар, олар құстар мен сүтқоректілерді аулау үшін соқполдыққа (соқпол) қолданылады. Балық аулау үшін тізгішпен байланған корморанттар да пайдаланылған.
Экотуризм
Бас бармақша|сол жақ|Тигр акулалары танымал экотұризм нысандары, бірақ оларды қызықтыру үшін берілетін тамақ олардың экожүйелеріне әсер етуі мүмкін. Экотұризм кейде бизнестің өсуі үшін жоғарғы деңгейдегі жыртқыштарға тәуелді болады. Басқа да әсер етуі мүмкін жоғарғы деңгейдегі жыртқыштарға ірі мысықтар мен крокодилдер жатады.
Қайта құтқару
Бауырсақ сияқты жыртқыштардың қайта оралғаны табиғатты қорғаушыларға ұнайды, бірақ шаруалар үшін алаңдатушы. Ұлыбритания сияқты тығыз қоныстанған аймақтарда қасқыр, аю, құндыз және бауырсақ сияқты ірі, жергілікті жыртқыштардың барлығы жойылып, аң аулаудан басқа ешқандай тежеусіз еліктер сияқты шөп жеушілердің көбеюіне мүмкіндік берді. 2015 жылы Англиядағы Норфолк, Камбрия және Нортумберленд, сондай-ақ Шотландиядағы Абердиншир округтеріне бауырсақты қайта енгізу жоспары жасалды, бұл жабайы табиғатты қалпына келтіру қозғалысының бір бөлігі болды.